هجوم نقدینگی به سمت صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا

به گزارش نماد اقتصاد، ارزیابی رشد معاملات صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا نشان می‌دهد ارزش این صندوق‌ها در بورس کالا در ۲۲ شهریور از ۹۰۰ هزار میلیارد تومان عبور کرده بود. هم‌زمان، تعداد صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا در بازار سرمایه در آستانه رسیدن به ۳۶ صندوق قرار گرفته که نشانه‌ای از گسترش ابزارهای مالی مبتنی بر طلا در بازار رسمی ایران است.

صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا چگونه رشد کردند؟

رشد معاملات صندوق طلا در هفته پایانی شهریور را نمی‌توان به تنهایی به معنای افزایش حجم معاملات یک گروه بورسی دانست. داده‌های معاملاتی نشان می‌دهد که این ابزارها در حال کسب سهم بیشتری از جریان نقدینگی مرتبط با بازار طلا هستند؛ بازاری که در کنار تقاضای فیزیکی، اکنون بخش قابل‌توجهی از فعالیت خود را در قالب ابزارهای مالی قابل معامله در بورس دنبال می‌کند.

در معاملات ۳۱ شهریور، ارزش دادوستد صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا به ۱۳ هزار و ۸۰۷ میلیارد تومان رسید. در همان روز ارزش سفارش‌های خرید این صندوق‌ها ۱۹۳ میلیارد تومان و ارزش سفارش‌های فروش ۱۳۹ میلیارد تومان بود. ورود پول حقیقی نیز برای چهارمین روز پیاپی مثبت ماند و مجموع ورود هفتگی از ۳ هزار میلیارد تومان فراتر رفت.

این ارقام هنگامی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که روند دارایی‌های تحت مدیریت این بازار نیز در نظر گرفته شود. خالص ارزش دارایی صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا تا ۲۲ شهریور به بیش از ۹۰۰ هزار میلیارد تومان رسید؛ سطحی که از گسترش قابل‌توجه بازار ابزارهای مالی مبتنی بر طلا حکایت دارد.

در همین حال، بورس کالا اعلام کرده است که پذیره‌نویسی سی‌وششمین صندوق سرمایه‌گذاری طلا با نماد هیرا از ۴ مهر آغاز می‌شود و سه روز کاری ادامه خواهد داشت. ورود یک صندوق جدید در شرایطی که تعداد صندوق سرمایه‌گذاری طلا موجود به ۳۵ مورد رسیده، نشان می‌دهد عرضه ابزارهای بورسی برای سرمایه‌گذاری در فلزات گران‌بها همچنان در حال توسعه است.

به طور کلی رشد صندوق سرمایه‌گذاری طلا در ایران تنها به افزایش تعداد صندوق‌ها محدود نمی‌شود. حجم معاملات صندوق‌های سرمایه‌گذاری مرتبط با طلا در بورس کالا نیز در هفته منتهی به ۲۷ شهریور قابل‌توجه بود. در این هفته ۴ میلیون و ۵۱۷ هزار و ۴۱۶ گواهی سپرده شمش طلا، معادل ۴۵۲ کیلوگرم طلا، به ارزش حدود ۱۴ هزار و ۷۲ میلیارد تومان معامله شد. در همین بازه، معاملات صندوق طلا به ۷۱.۴ هزار میلیارد تومان رسید.

این تفاوت میان بازار فیزیکی و بازار مالی مهم ارزیابی می‌شود. سرمایه‌گذار در گواهی سپرده یا صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا لزوما برای خرید و نگهداری مستقیم یک قطعه طلای فیزیکی وارد بازار نمی‌شود؛ در عوض، از ابزاری استفاده می‌کند که قیمت آن به دارایی‌های مرتبط با طلا وابسته است و در بستر بازار سرمایه معامله می‌شود.

گسترش این ابزارها در شرایطی رخ داده که بازار جهانی نیز شاهد افزایش تقاضا برای صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا بوده است. در همین راستا شورای جهانی طلا گزارش داده است که صندوق‌های طلای فیزیکی جهان در ماه آگوست ۲۰۲۶ حدود ۱۸ میلیارد دلار ورود سرمایه ثبت کردند و مجموع دارایی تحت مدیریت این صندوق‌ها به ۶۱۵ میلیارد دلار رسید؛ حجم طلای نگهداری‌شده نیز با افزایش ۱۲۱ تن به رکورد ۴۱۸۹ تن رسید.

بنابراین، رشد صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا در ایران را می‌توان در چارچوب گسترده‌تر افزایش استفاده از ابزارهای مالی مبتنی بر طلا نیز مشاهده کرد؛ هرچند ساختار بازار ایران، ترکیب دارایی صندوق‌ها و شرایط معاملاتی آن با بازارهای جهانی یکسان در نظرز گرفته نمی‌شود.

تغییر ترکیب تقاضای سرمایه‌گذاران

مهم‌ترین سیگنال معاملات اخیر صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا در سمت جریان پول دیده می‌شود. ورود پول حقیقی برای چهارمین روز متوالی، در کنار افت هم‌زمان بازار سهام در ۳۱ شهریور، نشان می‌دهد بخشی از سرمایه‌گذاران خرد در همان روزی که از سهام فاصله گرفتند، به صندوق‌های سرمایه‌گذاری بر طلا توجه نشان دادند. در آن روز، شاخص کل بورس تهران ۱۱۳ هزار واحد افت کرد و ۴ هزار و ۷۵۴ میلیارد تومان پول حقیقی از سهام، حق‌تقدم و صندوق‌های سهامی خارج شد.

این داده به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که تمام خروج سرمایه از سهام مستقیما وارد صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا شده است؛ اما هم‌زمانی دو جریان، یعنی خروج پول از سهام و ورود پول به صندوق‌های طلا، نشان‌دهنده تغییر قابل‌مشاهده در ترکیب تقاضای سرمایه‌گذاران است. این تمایز برای تحلیل رفتار بازار اهمیت دارد، زیرا نمی‌توان صرفا بر اساس هم‌زمانی، رابطه علت و معلولی قطعی میان این دو جریان برقرار کرد.

از سوی دیگر، ارزش معاملات صندوق طلا در هفته‌های گذشته نیز در سطوح بالایی قرار داشته است. گزارش معاملات بورس کالا نشان می‌دهد در هفته منتهی به ۲۷ شهریور، نزدیک به ۶ میلیارد و ۹۲۷ میلیون واحد صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا به ارزش ۷۱.۴ هزار میلیارد تومان معامله شده است.

این ارقام نشان می‌دهد که صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا دیگر یک ابزار حاشیه‌ای در بازار سرمایه نبوده و حجم معاملات آن به اندازه‌ای رسیده که می‌تواند در تحلیل جریان نقدینگی بازارهای دارایی ایران مورد توجه قرار گیرد.

مقایسه ارزش سرمایه‌گذاری صندوق طلا با سکه امامی

مقایسه صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا با سکه امامی زمانی معنادار است که تفاوت ساختاری این دو دارایی نیز در نظر گرفته شود. سکه فیزیکی یک دارایی قابل نگهداری مستقیم است، در حالی که صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا ابزاری مالی است و سرمایه‌گذار از طریق خرید واحدهای آن در معرض تغییرات ارزش دارایی‌های مرتبط با طلا قرار می‌گیرد.

در ۳ مهر ۱۴۰۵، قیمت سکه امامی در بازار آزاد حدود ۲۴۰ میلیون تومان گزارش شد. یک منبع موثق در بازار نیز ارزش ذاتی آن را حدود ۲۳۵.۶ میلیون تومان و حباب قیمت را حدود ۱.۸۷ درصد اعلام کرد.

داده‌های رسانه‌های دیگر، حباب سکه امامی را در همان روز حدود ۲.۲۹ درصد برآورد کرده‌اند؛ اختلاف میان این ارقام نشان می‌دهد محاسبه حباب به منبع قیمت، نرخ دلار، ارزش اونس و روش محاسبه ارزش ذاتی وابسته است. بنابراین نمی‌توان یک رقم واحد را بدون توجه به روش محاسبه، معیار قطعی قرار داد.

در مقابل، قیمت واحدهای صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا در بازار سرمایه می‌تواند علاوه بر ارزش دارایی‌های پایه، تحت تاثیر عرضه و تقاضای خود واحد صندوق نیز قرار گیرد. به همین دلیل، مقایسه صرف قیمت یک واحد صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا با قیمت یک سکه، از نظر تحلیلی صحیح نیست و باید بازدهی، ارزش ذاتی، حباب و هزینه‌های معامله در یک دوره یکسان مقایسه شود.

داده‌های معاملاتی اخیر نیز نشان می‌دهد عملکرد همه صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا الزاما یکسان نخواهد بود. برای نمونه، ارزیابی داده‌های ۳ مهر نشان می‌دهد بازدهی هفتگی صندوق طلای عیار حدود ۳.۹ درصد و بازدهی هفتگی یک صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا حدود ۳.۱ درصد بوده است.

در همین بازه، داده‌های بازار برای سکه امامی رشد هفتگی حدود ۲.۶ درصد را نشان می‌دهد. بنابراین در یک مقطع کوتاه مشخص، برخی صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا عملکرد قیمتی بالاتری از سکه امامی داشته‌اند؛ اما این اختلاف نباید به‌عنوان نتیجه‌ای دائمی یا قابل تعمیم به تمام صندوق‌ها و تمام دوره‌ها تفسیر شود.

تفاوتی که در هزینه‌ها دیده می‌شود

یکی از تفاوت‌های اساسی میان صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا و طلای فیزیکی، ماهیت هزینه‌های ورود و نگهداری است.  در این ابزار بورسی، سرمایه‌گذار مالک واحدهای صندوق است و از طریق خرید و فروش آن‌ها اقدام می‌کند؛ دارایی فیزیکی نیز مستقیما در مالکیت او قرار نمی‌گیرد. در بازار فیزیکی، هزینه‌های معامله، اختلاف قیمت خرید و فروش و در مورد مصنوعات، اجرت ساخت و سایر هزینه‌های مرتبط می‌تواند بر بازده نهایی اثر بگذارد.

با این حال، نباید تمام این تفاوت‌ها را به معنای بدون هزینه بودن صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا تلقی کرد. معاملات بورسی نیز هزینه‌های معاملاتی و سازوکارهای خاص خود را دارد و فاصله قیمت بازار واحد صندوق با ارزش خالص دارایی‌ها می‌تواند در برخی مقاطع ایجاد شود.

از همین رو، انتخاب میان صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا و سکه لزوما با مقایسه قیمت روزانه قابل انجام نخواهد بود. سرمایه‌گذار باید افق زمانی، نقدشوندگی، ریسک نگهداری، حباب، هزینه معامله و میزان انطباق ابزار با قیمت طلای پایه را در کنار یکدیگر ببیند.

یک بازار در حال رسمی‌تر شدن

رشد صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا در کنار توسعه گواهی سپرده و قراردادهای مشتقه طلا، تصویر بزرگ‌تری از تغییر ساختار بازار طلای ایران ارائه می‌کند. در هفته منتهی به ۲۷ شهریور، علاوه بر معاملات سنگین صندوق‌های طلا، بیش از ۴۵۲ کیلوگرم شمش طلا از طریق گواهی سپرده در بورس کالا معامله شد و قراردادهای اختیار معامله شمش طلا نیز فعال بودند.

این تنوع ابزارها به سرمایه‌گذار اجازه می‌دهد به جای محدود شدن به یک دارایی فیزیکی، از مسیرهای مختلف در معرض نوسان قیمت طلا قرار گیرد. صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا در این ساختار، ساده‌ترین لایه برای معامله غیرمستقیم دارایی طلا محسوب می‌شود، در حالی که گواهی سپرده و اختیار معامله، ابزارهای متفاوتی برای معامله و مدیریت ریسک فراهم می‌کنند.

افزایش تعداد صندوق‌ها نیز رقابت میان مدیران این بازار را بیشتر می‌کند. آغاز پذیره‌نویسی سی‌وششمین صندوق طلا در ابتدای مهر، در کنار عبور ارزش دارایی صندوق‌های طلا از ۹۰۰ همت، نشان می‌دهد توسعه این بازار دیگر محدود به چند ابزار قدیمی نخواهد بود.

تحول تازه در صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا

سیگنال مهم‌تر از رکوردهای معاملاتی، تغییر مسیر دسترسی سرمایه‌گذاران به طلاست. زمانی که ارزش معاملات صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا در یک روز به بیش از ۱۳.۸ همت می‌رسد و ورود پول حقیقی برای چند روز متوالی ادامه پیدا می‌کند، مسئله دیگر صرفا افزایش قیمت یک دارایی  نبوده و ساختار دسترسی به بازار طلا نیز در حال تغییر است.

این تغییر البته به معنای حذف بازار فیزیکی نخواهد بود. سکه همچنان یک دارایی قابل تحویل و نگهداری مستقیم است و برای گروهی از سرمایه‌گذاران همین ویژگی اهمیت دارد. در مقابل، صندوق طلا دسترسی به دارایی پایه را از مسیر بازار سرمایه فراهم می‌کند و امکان معامله واحدهای صندوق را در بستر بورس به وجود می‌آورد.

از سوی دیگر، داده‌های جهانی نیز نشان می‌دهد افزایش تقاضا برای صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا تنها مختص ایران نیست. در آکوست ۲۰۲۶، جریان ورود سرمایه به صندوق‌های طلای فیزیکی جهان به ۱۸ میلیارد دلار رسید و حجم معاملات صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا نیز نسبت به جولای ۲۰۲۶ حدود ۸۳ درصد افزایش یافت.

رشد صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا در چنین فضایی با افزایش ارزش دارایی‌های این صندوق‌ها و توسعه ابزارهای مکمل در بورس کالا در ایران همراه شده است، اما برای ارزیابی دقیق‌تر، باید جریان پول، حباب واحدها، بازدهی هر صندوق و فاصله قیمت بازار با ارزش دارایی‌های آن به‌صورت جداگانه بررسی شود.

آیا صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا جایگزین سکه شده‌اند؟

داده‌های پایان شهریور یک تغییر مهم را برجسته می‌کنند و آن این‌که بازار طلا در ایران بیش از گذشته چندلایه شده است. در یک سوی این بازار، سکه و طلای فیزیکی قرار دارند و در سوی دیگر صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا، گواهی سپرده، قراردادهای اختیار معامله و سایر ابزارهای مالی قرار گرفته‌اند. رشد هم‌زمان این ابزارها نشان می‌دهد تقاضا برای طلا نباید به معنای خرید مستقیم فلز فیزیکی در نظر گرفته می‌شود.

در چنین ساختاری، معیار سنجش صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا نیز باید از قیمت طلا فراتر رود. جریان ورود و خروج پول، ارزش معاملات، حباب، ترکیب دارایی صندوق و میزان نقدشوندگی هر نماد می‌تواند تفاوت عملکرد صندوق‌ها را توضیح دهد.

داده‌های اخیر همچنین نشان می‌دهد نمی‌توان از یک رکورد معاملاتی به‌تنهایی نتیجه گرفت که صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا جایگزین سکه شده است. آنچه فعلا با ارزیابی داده‌ها قابل مشاهده است، افزایش سهم ابزارهای مالی در مسیر سرمایه‌گذاری روی طلا و استقبال قابل‌توجه سرمایه‌گذاران از این ابزارهاست.

از این منظر، طرح پرسش «سرمایه‌گذاران برای قرار گرفتن در معرض طلا، کدام شکل از مالکیت و معامله را انتخاب می‌کنند؟» می‌تواند مهم ارزیابی شود.

در این میان، صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا به یکی از مهم‌ترین مسیرهای ورود نقدینگی به بازار طلای رسمی تبدیل شده است؛ بازاری که با عبور دارایی صندوق‌ها از ۹۰۰ همت و افزایش تعداد صندوق‌ها، در حال گسترش دامنه ابزارهای خود است.

به بیان ساده‌تر رکوردهای اخیر صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا بیش از آنکه صرفا نشانه افزایش علاقه به طلا باشند، از گسترش نقش ابزارهای مالی در بازار این فلز گران‌بها حکایت دارند. ارزش معاملات ۱۳.۸ هزار میلیارد تومانی در ۳۱ شهریور، ورود بیش از ۳ هزار میلیارد تومان پول حقیقی در چهار روز ابتدایی هفته و عبور دارایی صندوق‌های طلا از ۹۰۰ همت، سه نشانه قابل‌اندازه‌گیری از این روند هستند.

با این حال، داده‌های موجود از برتری دائمی یک ابزار مالی بر ابزار دیگر حمایت نمی‌کند. عملکرد صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا و سکه باید در بازه زمانی یکسان و با درنظرگرفتن حباب، هزینه‌ها و نقدشوندگی مقایسه شود. در پایان شهریور، برخی صندوق‌ها در بازه هفتگی عملکردی بالاتر از سکه امامی داشتند، اما این اختلاف به‌تنهایی مبنایی برای تعمیم به آینده نخواهد بود.

آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان از داده‌های فعلی استخراج کرد، رشد جایگاه بازار رسمی و بورسی طلاست؛ بازاری که اکنون تنها به معامله فیزیکی محدود نبوده و مجموعه‌ای از صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا، گواهی سپرده و ابزارهای مشتقه را در اختیار سرمایه‌گذاران قرار می‌دهد.