هزینه پنهان یارانه در بحران بنزین ایران چه نقشی دارد؟

به گزارش نماد اقتصاد، بحران بنزین ایران در شرایطی شدت گرفته که فاصله میان تولید داخلی و مصرف، طبق اظهارات مقام‌های ایرانی، همچنان قابل‌توجه است. یک خبرگزاری به نقل از رئیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی، گزارش داده است که کسری روزانه بنزین در میانه ماه آگوست حدود ۱۴ تا ۱۵ میلیون لیتر بوده است. همین منبع میزان تولید روزانه را حدود ۱۲۰ تا ۱۲۱ میلیون لیتر و مصرف را نزدیک به ۱۳۵ میلیون لیتر گزارش کرده است.

بحران بنزین ایران از کجا آغاز شد؟

در اظهارنظری دیگر، سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس، تولید روزانه را حدود ۱۳۰ میلیون لیتر و مصرف را حدود ۱۳۷ میلیون لیتر اعلام کرده است. اختلاف میان این برآوردها نشان می‌دهد میزان دقیق ناترازی در مقاطع مختلف تغییر کرده، اما اصل وجود شکاف میان تولید و مصرف در اظهارات مقام‌های مختلف تکرار شده است.

این شکاف پیش از تشدید بحران نیز از طریق واردات جبران می‌شد. منابع منتشرشده در ماه آگوست گزارش داده‌اند که واردات بنزین بخشی از کسری داخلی را پوشش می‌داد، اما محدود شدن مسیرهای وارداتی و دشواری انتقال محموله‌ها اکنون این ابزار را با محدودیت جدی روبه‌رو کرده است.

به این ترتیب، بحران بنزین ایران صرفا مسئله کمبود تولید نیست؛ بلکه ترکیبی از رشد مصرف، ظرفیت محدود داخلی، اختلال در واردات و فشار بر ذخایر اضطراری است که عرضه روزانه را شکننده‌تر کرده است.

صف جایگاه‌ها؛ نشانه فشار واقعی بر عرضه

یکی از مهم‌ترین نشانه‌های بحران بنزین ایران در روزهای اخیر، افزایش گزارش‌ها درباره صف‌های طولانی و تعطیلی موقت برخی جایگاه‌هاست. فایننشال‌تایمز گزارش داده است که در تهران صف‌های طولانی در جایگاه‌های سوخت شکل گرفته و اختلال در تامین بنزین با فشارهای ناشی از محاصره دریایی و آسیب به زیرساخت‌های پالایشی تشدید شده است.

بر اساس یک گزارش منتشر شده در ۲۶ آگوست برخی جایگاه‌ها در تهران تعطیل شده و انتقال سوخت از استان‌های همجوار برای بازگشایی بخشی از جایگاه‌های پایتخت صورت گرفته است. این گزارش همچنین از مشاهده صف‌های طولانی و مشکلات تامین سوخت در تهران، البرز، خراسان جنوبی و خراسان رضوی خبر می‌دهد.

با این حال، همین گزارش به نقل از مدیر منطقه‌ای شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، تعطیلی موقت برخی جایگاه‌ها را به افزایش ناگهانی تقاضا و ازدحام در مسیرهای انتقال سوخت نسبت داده است. بنابراین، وجود اختلال در عرضه را می‌توان از گزارش‌های میدانی و رسانه‌ای پیگیری کرد، اما نمی‌توان هر صف یا تعطیلی مقطعی را به معنای خالی شدن ذخایر ملی دانست.

گزارش‌های داخلی نیز پیش‌تر وجود صف‌های طولانی در برخی مناطق را تایید کرده‌اند. یکی از همین رسانه‌های داخلی از مشکلات صف‌های طولانی بنزین در هرمزگان گزارش داده و در عین حال، درباره وضعیت کلی عرضه، روایت مقام‌های محلی با روایت‌های مربوط به کمبود گسترده یکسان نبوده است. این تفاوت، ضرورت تفکیک اختلال توزیع از کمبود سراسری را نشان می‌دهد.

افت ذخایر استراتژیک؛ ادعایی که هنوز تایید رسمی نشده است

حساس‌ترین بخش بحران بنزین ایران به وضعیت ذخایر استراتژیک بازمی‌گردد. یک خبرگزاری خارجی در گزارش ۲۶ آگوست مدعی شده است که برداشت از ذخایر راهبردی در هفته‌های اخیر افزایش یافته و منابع مطلع نسبت به احتمال کاهش شدید موجودی در صورت ادامه این روند هشدار داده‌اند. این منابع همچنین مدعی شده‌اند که ذخایر برای جلوگیری از تعطیلی جایگاه‌ها و کنترل نگرانی عمومی مورد استفاده قرار گرفته است.

در عین حال در بررسی منابع رسمی در دسترس، رقم مشخصی درباره حجم فعلی ذخایر راهبردی بنزین منتشر نشده است. از همین رو، نمی‌توان ادعای اتمام ذخایر طی چند هفته را به‌عنوان یک داده قطعی وارد تحلیل کرد. آنچه قابل اتکاتر است، وجود کسری روزانه و استفاده از ابزارهای اضطراری برای حفظ عرضه است.

این تمایز برای ارزیابی بحران بنزین ایران اهمیت زیادی دارد. اگر ذخایر واقعا با سرعت بالایی در حال کاهش باشند، مسئله از مدیریت کوتاه‌مدت عرضه به مسئله ظرفیت دولت برای عبور از یک شوک طولانی‌تر منتقل می‌شود؛ اما تا زمانی که حجم ذخایر و نرخ برداشت به‌صورت رسمی منتشر نشود، تعیین زمان دقیق پایان این ذخایر امکان‌پذیر نیست.

واردات بنزین؛ مسیر جایگزینی که محدود شده است

پیش از تشدید بحران، واردات یکی از ابزارهای پوشش کسری بنزین ایران بود. یک خبرگزاری گزارش داده است که پیش از شدت گرفتن کمبود، واردات حدود نیمی از شکاف عرضه و مصرف را پوشش می‌داد و بخشی از این محموله‌ها از روسیه تامین می‌شد. در ماه آگوست، سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس نیز اعلام کرد واردات بنزین تحت تاثیر محاصره دریایی متوقف شده است. وی هم‌زمان از تولید حدود ۱۳۰ میلیون لیتر و مصرف حدود ۱۳۷ میلیون لیتر در روز سخن گفت.

در گزارش پایگاه خبری «MEES» نیز ذکر شده که مصرف بنزین ایران از تولید داخلی جلو زده و تحریم‌ها و محدودیت‌های ایجادشده در مسیرهای وارداتی، توان کشور برای پوشش این شکاف از طریق واردات را کاهش داده است.

در نتیجه، بحران بنزین ایران در شرایطی رخ داده که یکی از مهم‌ترین ابزارهای سنتی برای مدیریت ناترازی، یعنی واردات، با محدودیت بیشتری مواجه شده است. این وضعیت اهمیت ذخایر داخلی و مدیریت تقاضا را افزایش داده است.

هزینه پنهان قیمت پایین بنزین

مسئله دیگر در بحران بنزین ایران به ساختار قیمت‌گذاری بازمی‌گردد. بنزین در ایران به‌شدت یارانه‌ای است و همین سیاست، از نگاه منابع بررسی‌شده، فشار بیشتری بر دولت برای حفظ عرضه در سطح مصرف موجود ایجاد کرده است.

بر اساس تحلیل یک هبرگزاری داخلی دولت سه گزینه محدود کردن عرضه به سطح تولید داخلی، کاهش سهمیه یارانه‌ای و فروش مصرف مازاد با نرخ آزاد، یا انتقال سهمیه از خودروها به افراد را برای مدیریت شرایط بررسی می‌کند. در این گزارش تأکید شده است که هیچ‌یک از این گزینه‌ها در زمان انتشار به‌عنوان تصمیم نهایی دولت اعلام نشده بود.

یک رسانه داخلی دیگر هم نیز از بررسی سه سناریو برای مدیریت ناترازی سوخت خبر داده و گزارش کرده است که افزایش مصرف، خودروهای پرمصرف و توزیع نامتوازن یارانه از عوامل مورد توجه سیاست‌گذار هستند.

از سوی دیگر، معاون اجرایی رئیس‌جمهور، وضعیت کنونی بنزین را ناپایدار توصیف کرده و گفته است ایران به دلیل محاصره دریایی امکان واردات بنزین را ندارد. این اظهارات نشان می‌دهد فشار عرضه با محدودیت‌های مالی و تجاری هم‌زمان شده است.

آیا مسئله اصلی، کمبود بنزین است یا هزینه حفظ قیمت آن؟

در این نقطه، بحران بنزین ایران یک پرسش مهم‌تر را پیش روی سیاست‌گذار قرار می‌دهد: اگر عرضه بنزین کمتر از مصرف باشد و واردات نیز محدود شود، ادامه فروش با قیمت یارانه‌ای چگونه تامین مالی خواهد شد؟

منابع بررسی‌شده پاسخ واحدی برای این پرسش ارائه نمی‌کنند، اما مسیر تصمیم‌گیری دولت روشن‌تر شده است. یک خبرگزاری داخلی از سه سناریوی مدیریت ناترازی خبر داده و رسانه‌ای دیگر نیز از بررسی کاهش سهمیه یا فروش مصرف مازاد با نرخ آزاد سخن گفته است.

در همین حال، معاون اول رئیس‌جمهور گفته است دهک دهم درآمدی ۲۳ برابر دهک اول از یارانه بنزین استفاده می‌کند. این داده در روایت رسمی دولت، بخشی از استدلال مربوط به ضرورت اصلاح ساختار یارانه بنزین است.

بنابراین، بحران بنزین ایران تنها به میزان بنزین موجود در مخازن یا جایگاه‌ها محدود نمی‌شود؛ مسئله به نحوه توزیع یارانه، سطح مصرف و امکان تامین مالی شکاف میان تولید و تقاضا نیز ارتباط پیدا کرده است. این همان نقطه‌ای است که مدیریت سوخت را به یک مسئله اقتصاد کلان نزدیک می‌کند.

بازار جهانی نیز شرایط آسانی برای واردات ایجاد نمی‌کند

فشار بر بازار بنزین ایران در شرایطی رخ داده که بازار جهانی فرآورده‌های نفتی نیز با محدودیت عرضه مواجه است. آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش آگوست خود اعلام کرد تولید پالایشی جهان در جولای حدود ۵ میلیون بشکه در روز کمتر از مدت مشابه سال ۲۰۲۵ بوده و اختلال در صادرات فرآورده‌های خاورمیانه و حملات به پالایشگاه‌های روسیه، بر برآورد تولید سه‌ماهه سوم اثر گذاشته است.

این آژانس همچنین از کاهش ذخایر مشاهده‌شده نفت جهان به کمتر از ۷.۹ میلیارد بشکه در پایان جولای و افزایش شدید حاشیه سود پالایش در پی محدودیت عرضه فرآورده‌ها خبر داده است. در همین گزارش، بازار بنزین و فرآورده‌های میان‌تقطیر در شرایط فشرده‌تری توصیف شده‌اند.

رویترز نیز در ۲۴ آگوست گزارش داد واردات فرآورده‌های پالایش‌شده در آسیا، شامل گازوئیل، سوخت جت و بنزین، حدود ۲۱ درصد پایین‌تر از سطوح پیش از جنگ بوده است. این وضعیت نشان می‌دهد بحران بنزین ایران در یک بازار بین‌المللی با محدودیت ظرفیت پالایش و اختلال مسیرهای تجاری رخ داده است.

اثر اقتصادی ناترازی بنزین

پیامد مستقیم بحران بنزین ایران در حال حاضر، فشار بر توزیع و حمل‌ونقل سوخت است. گزارش‌های منتشرشده از افزایش صف‌ها و تعطیلی برخی جایگاه‌ها حکایت دارند و برخی خبرگزاری‌ها از افزایش هزینه برخی خدمات حمل‌ونقل شهری در مناطقی که اختلال سوخت رخ داده، گزارش داده است.

با این حال، برای نسبت دادن افزایش عمومی قیمت کالاها به کمبود اخیر بنزین، شواهد کافی در منابع بررسی‌شده وجود ندارد. بنابراین، نمی‌توان بدون داده‌های مستقل، زنجیره‌ای قطعی از کاهش ذخایر تا افزایش عمومی تورم ترسیم کرد.

آنچه ارزیابی منابع معتبر فعلا نشان می‌دهند، فشار هم‌زمان بر سه لایه عرضه داخلی، امکان واردات و توان دولت برای مدیریت تقاضا از طریق قیمت و سهمیه است. ادامه این وضعیت، سیاست‌گذار را میان حفظ قیمت‌های یارانه‌ای و کاهش مصرف گرفتار کرده است.

سناریوهای پیش‌رو

در سناریوی نخست، دولت می‌تواند تلاش کند عرضه را در سطح تولید داخلی نگه دارد و با کاهش سهمیه یا محدودیت مصرف، کسری را مدیریت کند. این گزینه در میان پیشنهادهای مطرح‌شده از سوی نهادهای ایرانی قرار دارد.

سناریوی دوم، فروش بخشی از مصرف مازاد با نرخ آزاد است؛ گزینه‌ای که در گزارش‌های مربوط به پیشنهادهای دولت مطرح شده، اما در زمان انتشار گزارش‌های مذکور هنوز به‌عنوان تصمیم نهایی اعلام نشده بود.

سناریوی سوم، ادامه استفاده از ذخایر راهبردی برای خرید زمان است. این گزینه در صورت صحت گزارش مربوط به کاهش ذخایر، تنها زمانی پایدار خواهد بود که کسری روزانه یا مسیرهای واردات نیز بهبود پیدا کند؛ در غیر این صورت، فشار بر ذخایر ادامه خواهد یافت. این بخش آخر، بر مبنای رابطه عرضه و مصرف مطرح‌شده در منابع است و نمی‌توان درباره مدت دوام ذخایر بدون انتشار داده رسمی اظهارنظر قطعی کرد.

به طور کلی شواهد موجود نشان می‌دهد بحران بنزین ایران وارد مرحله‌ای شده که دیگر نمی‌توان آن را صرفا یک مشکل مقطعی در برخی جایگاه‌ها دانست. کسری روزانه ۱۴ تا ۱۵ میلیون لیتری در برآوردهای منتشرشده، محدود شدن واردات، گزارش صف‌های طولانی و استفاده از انتقال بین‌استانی سوخت، همگی از فشار واقعی بر شبکه عرضه حکایت دارند.

با این حال، ادعای اینکه ذخایر استراتژیک بنزین ایران حتما طی چند هفته تمام خواهد شد، هنوز با داده رسمی درباره حجم ذخایر و نرخ برداشت پشتیبانی نشده است و باید همچنان به‌عنوان یک هشدار گزارش‌شده و نه یک واقعیت قطعی تلقی شود.

مسئله مهم‌تر برای اقتصاد ایران، اکنون نحوه مدیریت شکاف میان مصرف و تولید است؛ شکافی که در شرایط محدودیت واردات، سیاست قیمت‌گذاری و سهمیه‌بندی را مستقیما به مسئله امنیت عرضه پیوند زده است. از این منظر، بحران بنزین ایران بیش از آنکه فقط داستان کمبود یک فرآورده نفتی باشد، آزمونی برای سیاست یارانه انرژی و توان دولت در مدیریت یک ناترازی مزمن در شرایط شوک خارجی است.