چگونه تنگه هرمز قیمت نفت، کرایه حمل و درآمد صادراتی ایران را تغییر داده است؟

به گزارش نماد اقتصاد، اهمیت تنگه هرمز از حجم نفتی ناشی می‌شود که در شرایط عادی از این مسیر عبور می‌کند. آژانس بین‌المللی انرژی اعلام کرده است که در سال ۲۰۲۵ به‌طور متوسط حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی در روز از این آبراه عبور کرده که رقمی معادل حدود ۲۵ درصد تجارت دریایی نفت جهان است. نزدیک به ۸۰ درصد این محموله‌ها نیز راهی بازارهای آسیایی می‌شوند.

در بحران کنونی، این جریان به‌شدت کاهش یافته است. آژانس بین‌المللی انرژی در ارزیابی خود از شوک بازار نفت اعلام کرده که عبور محموله‌ها از تنگه هرمز از حدود ۲۰ میلیون بشکه در روز به جریان بسیار محدودی رسیده است؛ رخدادی که از سوی این نهاد بزرگ‌ترین اختلال عرضه در تاریخ بازار جهانی نفت توصیف شده است.

داده‌های جدید کشتیرانی نیز تصویری مشابه ارائه می‌کند. رویترز گزارش داده است که در روز دوشنبه ۱۷ آگوست تنها شش کشتی حامل کالا از تنگه هرمز عبور کردند؛ در حالی که میانگین ۱۰ روزه ۱۱ کشتی بود و هیچ ابرنفتکش یا کشتی‌های باری حامل سوخت  «LNG» در میان عبوری‌های ثبت‌شده دیده نشد. در روزهای شنبه و یکشنبه ۱۵ و ۱۶ آگوست نیز تعداد عبورها به سه و دو کشتی محدود شده بود.

اختلاف میان روایت‌های سیاسی درباره باز یا بسته بودن آبراه نیز بر نااطمینانی بازار افزوده است. ایران اعلام کرده است که عبور تجاری از تنگه هرمز تا تحقق شروط مطرح‌شده در توافق موقت ژوئن امکان بازگشت به وضعیت عادی را ندارد، در حالی که دونالد ترامپ گفته است مسیر باز و از مین‌های دریایی پاک شده است. داده‌های واقعی تردد کشتی‌ها اما نشان می‌دهد جریان عبور همچنان بسیار پایین‌تر از سطح معمول قرار دارد.

قیمت نفت بالا می‌رود، اما درآمد لزوما نه

نخستین اثر تنگه هرمز بر بازار نفت، افزایش ریسک کمبود عرضه است. قیمت نفت برنت در ۱۷ آگوست با رشد ۲.۶۵ درصدی به ۹۰.۸۷ دلار رسید و یک روز بعد نیز با قیمت ۹۱.۰۲ دلار معامله شد. رویترز افزایش قیمت را به کاهش امیدها درباره توافق میان ایران و آمریکا و نگرانی از طولانی شدن اختلال در عرضه نسبت داده است.

در عین حال برای ایران، قیمت بالاتر نفت تنها یک طرف معادله است. اگر صادرات کاهش یابد، افزایش قیمت هر بشکه الزاما نمی‌تواند کاهش حجم فروش را جبران کند. آژانس بین‌المللی انرژی نیز در گزارش‌های خود بر این نکته تاکید کرده که اختلال در جریان نفت خلیج فارس، هم تولید و هم صادرات کشورهای منطقه را تحت فشار قرار داده است.

داده‌های رویترز درباره صادرات نفت خلیج فارس در ماه ژوئن نشان می‌دهد ایران پس از کاهش محدودیت‌های ناشی از آتش‌بس، صادرات خود را بیش از ۷۰ درصد افزایش داد و به حدود ۶۴۰ هزار بشکه در روز رساند؛ با این حال صادرات نف کشورهای منطقه در مجموع همچنان حدود ۴۰ درصد پایین‌تر از سطح پیش از جنگ قرار داشت.

این داده اهمیت تنگه هرمز را برای درآمد صادراتی ایران روشن می‌کند: زمانی که مسیر بازتر می‌شود، امکان افزایش حجم صادرات وجود دارد؛ اما زمانی که عبور نفتکش‌ها کاهش می‌یابد، حتی نفت گران‌تر نیز نمی‌تواند به‌طور کامل جای خالی حجم ازدست‌رفته را پر کند.

کرایه حمل؛ هزینه‌ای که از درآمد نفت کم می‌کند

دومین کانال اثرگذاری تنگه هرمز بر اقتصاد ایران، بازار حمل‌ونقل دریایی است. افزایش ریسک عبور از منطقه باعث شده مالکان نفتکش‌ها برای پذیرش محموله‌های خلیج فارس حق بیمه و نرخ اجاره بالاتری مطالبه کنند.

رویترز در ژوئن گزارش داد هزینه اجاره نفتکش‌ها در منطقه خلیج فارس تقریبا دو برابر شد و نرخ روزانه اجاره برخی نفتکش‌ها از ۱۰۶ هزار و ۵۰۰ دلار به حدود ۱۹۰ هزار و ۵۰۰ دلار رسید. برای ابرنفتکش‌ها که محموله‌های نفت کشورهای خلیج فارس را از مسیر تنگه هرمز حمل می‌کردند، متوسط درآمد روزانه به نزدیک ۴۷۰ هزار دلار رسید.

این روند در ماه آگوست نیز ادامه یافته است. رویترز گزارش داده است که شرکت‌های کشتیرانی چینی برای دور ماندن از نقاط پرریسک، عملیات خود در تنگه هرمز و باب‌المندب را متوقف کرده‌ و به انتقال کشتی‌به‌کشتی در نزدیکی فجیره و سواحل عمان روی آورده‌اند. نرخ حمل نفت از عمان به چین نیز به حدود ۱۴۰ هزار دلار در روز رسیده که چهار برابر سطح قبلی گزارش شده است.

برای صادرکننده‌ای مانند ایران، افزایش هزینه حمل اهمیت مستقیمی دارد. نفت خام با قیمت بالاتر فروخته می‌شود، اما اگر برای رساندن همان محموله به خریدار نیاز به کشتی گران‌تر، مسیر طولانی‌تر یا عملیات انتقال کشتی‌به‌کشتی باشد، بخشی از افزایش ارزش اسمی نفت در زنجیره حمل‌ونقل جذب می‌شود.

به بیان دیگر، تنگه هرمز می‌تواند هم‌زمان درآمد ناخالص بالقوه هر بشکه را افزایش دهد و هزینه تحقق صادرات را نیز بالا ببرد. شدت اثر نهایی به حجم صادرات، مقصد محموله، نوع نفتکش، مسیر حمل، بیمه و تخفیف‌های معاملاتی بستگی دارد؛ عواملی که برای صادرات نفت ایران به دلیل شرایط تحریمی از اهمیت بیشتری برخوردارند.

بازار حمل‌ونقل در حال تغییر است

بحران تنگه هرمز تنها باعث گران شدن حمل بار نشده، بلکه الگوی تجارت نفت را نیز تغییر داده است. شرکت‌های چینی که بخش مهمی از نفت خاورمیانه را دریافت می‌کنند، بخشی از عملیات خود را از مسیرهای پرریسک خارج کرده‌اند و به انتقال کشتی‌به‌کشتی در نقاطی مانند فجیره روی آورده‌اند.

در سوی دیگر، عربستان نیز تلاش کرده بخشی از محموله‌های خود را خارج از مسیر اصلی منتقل کند. شرکت آرامکو در ماه آگوست بارگیری نفت از پایانه‌های داخل تنگه هرمز را از سر گرفت و هم‌زمان عرضه محموله‌های نفتی به پالایشگران آسیایی از طریق انتقال کشتی‌به‌کشتی در نزدیکی فجیره را دنبال کرد.

این تغییر مسیرها نشان می‌دهد بازار جهانی برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز گزینه‌هایی دارد، اما این گزینه‌ها ظرفیت نامحدود ندارند و هزینه حمل را افزایش می‌دهند. آژانس بین‌المللی انرژی ظرفیت مسیرهای جایگزین صادرات نفت از خلیج فارس را حدود ۳.۵ تا ۵.۵ میلیون بشکه در روز برآورد کرده است؛ ظرفیتی که در برابر حجم معمول عبوری از تنگه بسیار محدود است.

ایران و مسئله حجم فروش

برای ایران، یکی از مهم‌ترین پیامدهای بحران تنگه هرمز فاصله میان قیمت نفت و حجم صادرات است. در شرایطی که قیمت جهانی نفت به محدوده بالای ۹۰ دلار رسیده، شرایط به گونه‌ای رقم خورده که افزایش درآمد صادرکنندگان نفت را به دنبال دارد؛ اما این برداشت درباره ایران می‌تواند ناقص باشد.

دلیل نخست، کاهش حجم جریان نفت منطقه است. آژانس بین‌المللی انرژی در آگوست پیش‌بینی خود از عرضه جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ را کاهش داد و اعلام کرد عرضه جهانی می‌تواند ۴.۳ میلیون بشکه در روز افت کند؛ هم‌زمان تولید منطقه خاورمیانه همچنان ۸.۳ میلیون بشکه در روز پایین‌تر از سطح پیش از جنگ قرار داشت.

دلیل دوم، محدودیت صادراتی ایران است. حتی در دوره‌ای که جریان تنگه هرمز افزایش یافت، صادرات نفت ایران طبق داده‌های منتشرشده از سوی رویترز در ژوئن حدود ۶۴۰ هزار بشکه در روز گزارش شد. بنابراین افزایش قیمت نفت به‌تنهایی نمی‌تواند محدودیت حجمی صادرات را برطرف کند.

دلیل سوم نیز افزایش هزینه‌های لجستیکی است. جهش نرخ اجاره نفتکش‌ها و حق بیمه جنگی باعث شده هزینه انتقال نفت از خلیج فارس افزایش یابد. شرکت «S&P Global» در ماه ژوئن گزارش داد حق بیمه اضافی ریسک جنگی برای نفتکش‌های نفت خام حدود ۵ تا ۵.۷۵ درصد ارزش بدنه کشتی بوده و برای برخی نفتکش‌های فرآورده‌ای حتی بالاتر گزارش شده است.

نفت گران؛ فرصت یا تله درآمدی؟

اثر اختلال تنگه هرمز بر ایران در نهایت به دو نیروی متضاد تقسیم می‌شود. نیروی نخست، افزایش قیمت جهانی نفت است که ارزش هر بشکه صادراتی را افزایش می‌دهد. نیروی دوم، کاهش جریان صادرات و افزایش هزینه حمل است که حجم و خالص دریافتی صادرکننده را محدود می‌کند.

بازار جهانی نیز اکنون به سمت سناریوی اختلال طولانی‌تر حرکت کرده است. رویترز در ۱۸ آگوست گزارش داد معامله‌گران نفت به‌تدریج با این فرض عمل می‌کنند که اختلال در تنگه هرمز ممکن است یک شوک موقت نباشد و به شرایطی پایدارتر تبدیل شود. در همین گزارش، جریان نفت عبوری از تنگه حدود ۲ میلیون بشکه در روز در برابر حدود ۱۸ میلیون بشکه پیش از بحران عنوان شده است.

با این حال، بازار نفت تنها بر اساس کمبود عرضه حرکت نمی‌کند. کاهش تقاضا و افزایش ذخایر می‌تواند بخشی از فشار صعودی را خنثی کند. در ۱۳ آگوست، قیمت برنت بیش از ۲ درصد کاهش یافت؛ زیرا افزایش ۱۷.۴ میلیون بشکه‌ای ذخایر نفت خام آمریکا و نگرانی درباره رشد تقاضای جهانی بر ریسک‌های ژئوپلیتیک غلبه کرد.

این تضاد نشان می‌دهد که درآمد صادراتی ایران در ماه‌های آینده تنها به تصمیم‌های مرتبط با تنگه هرمز وابسته نخواهد بود؛ بلکه ترکیبی از قیمت جهانی نفت، حجم قابل صادرات، هزینه حمل، بیمه، وضعیت تحریم‌ها و توان خریداران برای جذب محموله‌های منطقه‌ای تعیین‌کننده خواهد بود.

تنگه هرمز در بحران کنونی به یک متغیر چندلایه برای اقتصاد نفتی ایران تبدیل شده است. بسته‌تر شدن مسیر، از یک سو با کاهش عرضه جهانی می‌تواند قیمت نفت را بالا ببرد و ارزش بالقوه هر بشکه صادراتی ایران را افزایش دهد؛ اما از سوی دیگر، کاهش تردد نفتکش‌ها، رشد هزینه حمل و بیمه و دشوارتر شدن دسترسی به بازار می‌تواند حجم صادرات و درآمد خالص را محدود کند.

بنابراین اثر نهایی تنگه هرمز بر درآمد نفتی ایران را باید نه در قیمت نفت به‌تنهایی، بلکه در حاصل‌ضرب قیمت، حجم صادرات و خالص دریافتی پس از هزینه‌های لجستیکی جست‌وجو کرد. داده‌های فعلی نشان می‌دهد بازار جهانی هنوز با اختلال جدی در جریان نفت مواجه است و هم‌زمان شرکت‌های نفتی و کشتیرانی به دنبال مسیرهای جایگزین هستند؛ روندی که تا زمان عادی شدن تردد در آبراه، هزینه بیشتری را به زنجیره تجارت نفت تحمیل خواهد کرد.