از مزیت انرژی تا مدیریت انرژی؛ صنعت فولاد در آستانه یک تغییر پارادایم

روز یکشنبه ۴ مرداد ۱۴۰۵، تهران میزبان یکی از مهم‌ترین رویدادهای تخصصی صنعت فولاد کشور بود. چهارمین سمینار تحلیلی اندیشکده فولاد و صنایع معدنی ایران با عنوان «پایداری تولید در صنعت فولاد با محوریت چالش انرژی» در هتل پارسیان آزادی برگزار شد؛ نشستی که با حضور مدیران ارشد صنعت، سیاست‌گذاران، کارشناسان و فعالان زنجیره فولاد، به بررسی یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش‌روی صنعت فولاد یعنی تغییر جایگاه انرژی در ساختار اقتصادی تولید پرداخت. هم‌زمان، بولتن تحلیلی اندیشکده با عنوان «افزایش سهم انرژی در بهای تمام‌شده صنعت فولاد» تصویری مستند از تحولات اخیر این حوزه ارائه کرد؛ تحلیلی که نشان می‌دهد انرژی دیگر صرفا یک نهاده تولید نیست بلکه به مهم‌ترین ریسک راهبردی صنعت فولاد ایران تبدیل شده است.

سال‌ها توسعه صنعت فولاد ایران بر پایه دو مزیت اصلی «دسترسی به ذخایر معدنی» و «انرژی نسبتا ارزان» شکل گرفت. همین مزیت، زمینه توسعه ظرفیت‌های تولید، افزایش صادرات و ارتقای جایگاه ایران در بازارهای منطقه‌ای را فراهم کرد اما داده‌های ارائه‌شده در این همایش نشان می‌دهد این معادله به‌ تدریج در حال تغییر است و انرژی که روزگاری موتور محرک توسعه صنعت فولاد بود، امروز به یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های تولید، سودآوری و رقابت‌پذیری تبدیل شده است.

بررسی اطلاعات مالی شرکت‌های فولادی و معدنی نشان می‌دهد رشد هزینه برق و گاز، با فاصله‌ای قابل توجه از سایر اجزای بهای تمام‌شده پیشی گرفته است. این افزایش صرفا ناشی از اصلاح تعرفه‌ها نیست بلکه مجموعه‌ای از عوامل همچون محدودیت‌های تامین برق در فصل گرم، کمبود گاز در زمستان، خرید برق از بازار آزاد، افزایش هزینه‌های انتقال و کاهش دسترسی پایدار به شبکه انرژی، ساختار هزینه صنعت فولاد را دستخوش تغییر کرده است.

با این حال، مهم‌ترین پیام این گزارش در ارقام هزینه انرژی خلاصه نمی‌شود. بخش قابل‌توجهی از آثار بحران انرژی اساسا در صورت‌های مالی قابل مشاهده نیست. توقف خطوط تولید، کاهش ضریب بهره‌برداری، افزایش هزینه‌های سربار، راه‌اندازی مجدد تجهیزات، کاهش تولید و افت سودآوری، هزینه‌هایی هستند که مستقیما ناشی از ناپایداری تامین انرژی‌اند. به همین دلیل، امروز انرژی بیش از آنکه یک ریسک هزینه باشد، به یک ریسک تولید تبدیل شده است؛ تغییری که آینده سرمایه‌گذاری و توسعه صنعت فولاد را نیز تحت تاثیر قرار خواهد داد.

یکی از مهم‌ترین محورهای مطرح‌شده در این همایش، تغییر معیارهای ارزیابی شرکت‌های فولادی بود. در گذشته ظرفیت اسمی، حجم تولید، دسترسی به مواد اولیه و سهم بازار، مهم‌ترین شاخص‌های تحلیل شرکت‌ها محسوب می‌شد اما اکنون شاخص‌هایی مانند شدت مصرف انرژی، امنیت تامین برق و گاز، بهره‌وری تجهیزات، برخورداری از نیروگاه‌های اختصاصی و توان مدیریت ریسک انرژی، به مولفه‌های تعیین‌کننده ارزش‌گذاری و رقابت تبدیل شده‌اند. این تغییر، بیانگر آغاز یک پارادایم جدید در صنعت فولاد ایران است.

در چنین شرایطی، مفهوم پایداری تولید نیز تعریفی متفاوت پیدا می‌کند. پایداری دیگر تنها به استمرار فعالیت خطوط تولید محدود نیست بلکه به توان بنگاه‌ها در مدیریت منابع انرژی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های تامین پایدار، افزایش بهره‌وری و کاهش شدت مصرف انرژی وابسته است. شرکت‌هایی که زودتر خود را با این شرایط تطبیق دهند، انعطاف‌پذیری بیشتری در برابر شوک‌های قیمتی و محدودیت‌های تامین انرژی خواهند داشت.

از منظر سیاست‌گذاری نیز این تحولات حامل یک پیام روشن است. کاهش مزیت تاریخی انرژی، به معنای کاهش تدریجی فاصله رقابتی ایران با تولیدکنندگان منطقه و جهان خواهد بود؛ موضوعی که در صورت تداوم، می‌تواند حاشیه سود، سرمایه‌گذاری‌های جدید و سهم ایران در بازارهای صادراتی را تحت تاثیر قرار دهد. از این رو، توسعه نیروگاه‌های اختصاصی، تنوع‌بخشی به منابع انرژی، بهینه‌سازی مصرف، اصلاح سیاست‌های تامین انرژی صنایع و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های کم‌مصرف، دیگر یک انتخاب نیست بلکه ضرورتی راهبردی برای حفظ جایگاه صنعت فولاد کشور به شمار می‌آید.

مهم‌ترین دستاورد این همایش، تغییر نگاه به مفهوم انرژی بود. اگر در گذشته انرژی یک مزیت رقابتی محسوب می‌شد، امروز باید آن را یکی از اصلی‌ترین شاخص‌های حکمرانی صنعتی، مدیریت ریسک و توسعه پایدار دانست. آینده صنعت فولاد، بیش از آنکه به توسعه ظرفیت‌های جدید وابسته باشد، به کیفیت مدیریت انرژی، بهره‌وری و تاب‌آوری واحدهای تولیدی وابسته خواهد بود.