بازار سنگ‌آهن در ۲۰۲۶؛ رقابت بر سر ذخایر، عیار و هزینه تولید

به گزارش نماد اقتصاد، برآوردهای سازمان زمین‌شناسی آمریکا در گزارش سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که ذخایر جهانی سنگ‌آهن به حدود ۲۰۰ میلیارد تن می‌رسد؛ حجمی که از این میزان، نزدیک به ۸۷ میلیارد تن آن را آهن خالص موجود در سنگ‌ها تشکیل می‌دهد. این اختلاف بیانگر اهمیت عیار سنگ‌آهن در ارزیابی ذخایر معدنی است زیرا حجم ذخیره به‌تنهایی نشان‌دهنده میزان آهن قابل استحصال نیست و کیفیت ماده معدنی نیز در تعیین ارزش اقتصادی آن نقش دارد.

استرالیا با حدود ۶۵ میلیارد تن ذخایر سنگ‌آهن خام، یکی از مهم‌ترین کانون‌های ذخایر و تولید این ماده معدنی در جهان است. برزیل نیز با ذخایری در حدود ۳۴ میلیارد تن، جایگاه برجسته‌ای در بازار دارد. در کنار این دو کشور، روسیه با حدود ۳۵ میلیارد تن و چین با حدود ۲۰ میلیارد تن از دارندگان ذخایر قابل توجه محسوب می‌شوند. ایران نیز براساس برآوردهای گزارش مورد استناد، حدود ۴.۲ میلیارد تن ذخایر سنگ‌آهن خام و نزدیک به ۱.۵ میلیارد تن آهن محتوی دارد. این ارقام جایگاه کشور را در میان دارندگان ذخایر مهم منطقه‌ای نشان می‌دهد.

استرالیا و برزیل؛ مزیت مقیاس، عیار و لجستیک

برتری استرالیا و برزیل در بازار سنگ‌آهن صرفا از حجم ذخایر آن‌ها ناشی نمی‌شود. این دو کشور طی سال‌های گذشته زیرساخت‌های استخراج در مقیاس بزرگ، شبکه‌های حمل‌ونقل معدنی و ظرفیت‌های صادراتی گسترده‌ای ایجاد کرده‌اند. همین عوامل به تولیدکنندگان آن‌ها امکان می‌دهد محموله‌های بزرگ را با هزینه رقابتی به بازارهای اصلی مصرف، به‌ویژه شرق آسیا عرضه کنند.

استرالیا به دلیل نزدیکی نسبی معادن عمده به بنادر صادراتی و توسعه شبکه ریلی اختصاصی، در بخش مهمی از بازار دریابرد از مزیت هزینه‌ای برخوردار است. برزیل نیز با اتکا به معادن بزرگ و شبکه صادراتی خود، یکی از تامین‌کنندگان اصلی فولادسازان آسیایی محسوب می‌شود.

در مقابل، کشورهایی که ذخایر آن‌ها از نظر عیار، ترکیب کانی‌شناسی یا دسترسی به زیرساخت‌ها محدودیت بیشتری دارد، برای حفظ سهم بازار ناچارند بر فرآوری، کاهش هزینه عملیاتی و ارتقای کیفیت محصول تمرکز کنند. بنابراین، ذخایر بزرگ زمانی به مزیت پایدار تبدیل می‌شوند که امکان استخراج مستمر و عرضه اقتصادی محصول را فراهم کنند.

ایران؛ ذخایر قابل توجه سنگ‌آهن و ضرورت توسعه اکتشاف

سنگ‌آهن یکی از پایه‌های اصلی زنجیره فولاد ایران است و توسعه معادن آن ارتباط مستقیمی با پایداری تولید کنسانتره، گندله، آهن اسفنجی و فولاد دارد. براساس داده‌های منتشرشده در گزارش (USGS) درباره صنعت معدنی ایران، تولید سنگ‌آهن کشور در سال ۲۰۲۴ حدود ۹۵.۴ میلیون تن برآورد شده است؛ رقمی که نسبت به حدود ۸۷.۹ میلیون تن در سال ۲۰۲۳ افزایش نشان می‌دهد.

از جمله تولیدکنندگان مهم کشور می‌توان به مجموعه‌های فعال در مناطق گل‌گهر، چادرملو، سنگان و گهرزمین اشاره کرد. اهمیت این مناطق تنها به میزان استخراج محدود نیست؛ تمرکز معادن، کارخانه‌های فرآوری و واحدهای پایین‌دستی در برخی از این پهنه‌ها، امکان شکل‌گیری خوشه‌های صنعتی و کاهش بخشی از هزینه‌های حمل‌ونقل را فراهم کرده است.

با این حال، توسعه آینده معادن ایران با چند مسئله ساختاری روبه‌روست. افزایش عمق استخراج در برخی معادن، ضرورت جایگزینی ذخایر مصرف‌شده، نیاز به اکتشافات تکمیلی و محدودیت‌های زیرساختی می‌توانند هزینه تامین خوراک را افزایش دهند. از سوی دیگر، توسعه ظرفیت فولادسازی بدون هماهنگی با برنامه تامین سنگ‌آهن، خطر عدم توازن میان حلقه‌های زنجیره را تشدید می‌کند.

از این منظر، اکتشافات جدید باید براساس اولویت اقتصادی و فنی انجام شوند. شناسایی کانسارهای جدید، تکمیل داده‌های حفاری، استفاده از روش‌های نوین ژئوفیزیک و بازنگری در مدل‌های زمین‌شناسی می‌توانند شناخت دقیق‌تری از ذخایر در اختیار سرمایه‌گذاران قرار دهند. در عین حال، تبدیل منابع شناسایی‌شده به ذخایر اقتصادی به مطالعات امکان‌سنجی، آزمایش‌های فرآوری و برآورد واقع‌بینانه هزینه استخراج نیاز دارد.

عیار و فرآوری؛ متغیرهای تعیین‌کننده هزینه تمام‌شده

در بازار سنگ‌آهن، تناژ استخراج‌شده به‌تنهایی شاخص مناسبی برای سنجش عملکرد یک معدن نیست. عیار آهن، میزان ناخالصی‌ها، قابلیت آزادسازی کانی‌های آهن‌دار و بازیابی در کارخانه فرآوری، از مهم‌ترین متغیرهایی هستند که بر ارزش محصول نهایی اثر می‌گذارند.

سنگ‌آهن با عیار بالاتر و ناخالصی کمتر معمولا می‌تواند برای فولادسازان جذابیت بیشتری داشته باشد زیرا استفاده از آن در شرایط مناسب، بار مواد باطله و بخشی از نیازهای فرآوری را کاهش می‌دهد. همچنین، ترکیب شیمیایی خوراک بر عملکرد کوره‌ها، مصرف انرژی و کیفیت محصول نهایی تاثیر می‌گذارد.

در مقابل، بهره‌برداری از ذخایر کم‌عیار مستلزم بررسی دقیق هزینه خردایش، آسیاب، جدایش و آبگیری است. ممکن است افزایش بازیابی آهن در یک کارخانه به مصرف بیشتر انرژی یا آب منجر شود و بخشی از ارزش اقتصادی محصول را از بین ببرد. بنابراین، تصمیم‌گیری درباره فرآوری ذخایر کم‌عیار باید بر پایه تحلیل هم‌زمان عیار خوراک، بازیابی، هزینه عملیاتی و قیمت محصول انجام شود.

این موضوع برای ایران اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا با توسعه زنجیره فولاد، حفظ جریان پایدار خوراک معدنی و استفاده بهینه از ذخایر موجود اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. توسعه فناوری‌های فرآوری، بهینه‌سازی مدارهای جدایش و کاهش اتلاف آهن در باطله‌ها می‌تواند بخشی از فشار بر ذخایر پرعیار را کاهش دهد. با این حال، هر پروژه باید بر اساس مشخصات واقعی کانسار و شرایط محلی ارزیابی شود.

تولید جهانی؛ عرضه جدید در برابر تقاضای محتاطانه

تولید جهانی سنگ‌آهن در سال ۲۰۲۵ براساس برآوردهای (USGS)، در حدود ۲.۶ میلیارد تن سنگ‌آهن قابل استفاده قرار داشته است. استرالیا و برزیل در کنار چین و هند، از بازیگران اصلی تولید جهانی هستند. در این میان، افزایش ظرفیت تولید در معادن کم‌هزینه می‌تواند بر توازن بازار اثر بگذارد؛ به‌ویژه اگر رشد تقاضای فولاد نتواند با همان سرعت افزایش عرضه پیش برود.

در چنین شرایطی، هزینه نقدی تولید، هزینه حمل‌ونقل و قابلیت استمرار عملیات اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. تولیدکنندگانی که در بخش پایین منحنی هزینه قرار دارند، معمولا در دوره افت قیمت‌ها تاب‌آوری بیشتری نشان می‌دهند؛ در حالی ‌که معادن پرهزینه‌تر ممکن است با کاهش حاشیه سود یا نیاز به بازنگری در برنامه تولید مواجه شوند.

چین؛ کانون اصلی تقاضای سنگ‌آهن

چین همچنان یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده سمت تقاضای بازار جهانی سنگ‌آهن است. حجم بالای تولید فولاد این کشور باعث می‌شود تغییرات فعالیت ساختمانی، سرمایه‌گذاری زیرساختی و تولید صنعتی آن بر قیمت سنگ‌آهن و جریان تجارت دریابرد اثر بگذارد.

با این حال، وضعیت تقاضای چین در سال ۲۰۲۶ یکدست نیست. ضعف بخش املاک و استمرار مشکلات سرمایه‌گذاری ساختمانی، تقاضای فولاد را محدود کرده است؛ در حالی ‌که بخش‌هایی از تولید صنعتی و صادرات کالاهای ساخته‌شده همچنان از مصرف فولاد پشتیبانی می‌کنند. این ترکیب، ارزیابی آینده بازار را پیچیده می‌کند و نشان می‌دهد که روند مصرف سنگ‌آهن را نمی‌توان تنها با یک شاخص، مانند تولید فولاد خام، توضیح داد.

براساس چشم‌انداز ماه اکتبر ۲۰۲۶ انجمن جهانی فولاد، تقاضای جهانی فولاد در سال ۲۰۲۶ تقریبا بدون تغییر و در حدود یک میلیارد و ۷۲۲ میلیون تن پیش‌بینی شده است. در همین برآورد، تقاضای فولاد چین با افت ۲ درصدی روبه‌روست؛ در حالی‌ که مصرف فولاد هند با رشد پیش‌بینی‌شده ۷.۹ درصدی به ۱۷۲.۴ میلیون تن می‌رسد. این تفاوت نشان می‌دهد که بخشی از رشد آینده تقاضا می‌تواند به اقتصادهای خارج از چین منتقل شود.

با این همه، رشد هند و دیگر اقتصادهای نوظهور لزوما به‌طور کامل ضعف تقاضای چین را جبران نمی‌کند. مقیاس بازار چین، ساختار فناوری تولید فولاد و سهم این کشور از تجارت دریابرد، همچنان آن را به متغیری کلیدی در تعیین جهت قیمت‌ها تبدیل می‌کند.

چشم‌انداز قیمت؛ تعادل میان عرضه، تقاضا و هزینه

چشم‌انداز قیمت سنگ‌آهن در سال ۲۰۲۶ تحت تاثیر دو نیروی متضاد قرار دارد؛ از یک سو، ظرفیت عرضه تولیدکنندگان بزرگ و پروژه‌های جدید می‌تواند فشار کاهشی بر قیمت‌ها وارد کند. از سوی دیگر، تغییرات هزینه انرژی، حمل‌ونقل، اختلالات تجاری و بهبود احتمالی تقاضای فولاد می‌توانند از قیمت‌ها حمایت کنند.

بانک جهانی در گزارش چشم‌انداز بازار کالاها در ماه آوریل ۲۰۲۶، قیمت سنگ‌آهن برای سال ۲۰۲۶ را به‌طور متوسط حدود ۹۷ دلار به ازای هر تن خشک پیش‌بینی کرده بود؛ رقمی که در مقایسه با میانگین پیش‌بینی‌شده برای سال ۲۰۲۵ پایین‌تر است.

برای تولیدکنندگان ایرانی، اثر قیمت جهانی از مسیرهای مختلف منتقل می‌شود. هزینه استخراج و فرآوری، نرخ ارز، حمل داخلی، فاصله تا مراکز مصرف یا بنادر صادراتی و شرایط فروش، بر قیمت خالص دریافتی اثر دارند. ازاین‌رو، افزایش قیمت جهانی الزاما به همان نسبت سودآوری شرکت‌های معدنی را بالا نمی‌برد و افت قیمت نیز بسته به ساختار هزینه هر معدن، پیامدهای متفاوتی خواهد داشت.

مزیت آینده در بهره‌وری و کیفیت شکل می‌گیرد

بازار سنگ‌آهن در سال ۲۰۲۶ بیش از آنکه صرفا تابع حجم ذخایر باشد، به رقابت میان تولیدکنندگان کم‌هزینه، کیفیت خوراک مورد نیاز فولادسازان و روند واقعی مصرف فولاد وابسته است. استرالیا و برزیل به پشتوانه ذخایر، مقیاس تولید و زیرساخت‌های صادراتی از موقعیت ممتازی برخوردارند؛ در حالی ‌که تغییر الگوی تقاضا در چین و رشد بازارهایی مانند هند می‌تواند نقشه مصرف آینده را به‌تدریج تغییر دهد.

برای ایران، برخورداری از ذخایر قابل توجه یک مزیت مهم است اما تبدیل این ظرفیت به ارزش اقتصادی به اکتشاف هدفمند، شناخت دقیق عیار و کیفیت ذخایر، افزایش بازیابی در فرآوری، کنترل هزینه تمام‌شده و توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل وابسته خواهد بود.

در بازار رقابتی سنگ‌آهن، داشتن ذخایر بیشتر به‌تنهایی تضمین‌کننده سهم بالاتر نیست؛ مزیت پایدار زمانی شکل می‌گیرد که سنگ‌آهن با کیفیت مناسب، هزینه رقابتی و قابلیت تأمین مستمر به دست مصرف‌کننده برسد.