بنزین کم آمد یا بی‌کیفیت شد؟ پشت‌پرده شایعه متانول و تغییر رنگ بنزین

به گزارش نماد اقتصاد،  در روزهای اخیر، همزمان با انتشار گسترده مطالبی در فضای مجازی درباره «افت کیفیت بنزین»، «تغییر رنگ بنزین از قرمز به زرد» و حتی خرابی خودروها، نگرانی درباره وضعیت سوخت در کشور بالا گرفته است.

برخی کاربران مدعی‌اند تغییر رنگ بنزین نشانه افت کیفیت آن است و برخی دیگر، علت مشکلات خودروها را به استفاده از ترکیباتی مانند متانول در سوخت نسبت می‌دهند. اما بررسی اظهارات مسئولان و اطلاعات موجود نشان می‌دهد ماجرا پیچیده‌تر از یک تغییر رنگ ساده است؛ مسئله اصلی، ناترازی شدید تولید و مصرف بنزین و فشار برای تامین سوخت مورد نیاز کشور است.

بنزین کم آمده است؟

پاسخ کوتاه این است؛ با ناترازی بنزین مواجه هستیم، اما این به معنای آن نیست که در تمام جایگاه‌ها بنزین کم آمده یا سوخت موجود الزاما بی‌کیفیت است.

طبق اظهارات سخنگوی دولت، ظرفیت تولید بنزین کشور حدود ۱۱۰ میلیون لیتر در روز است، در حالی که مصرف معمول به حدود ۱۳۳ میلیون لیتر می‌رسد. در روزهای اوج مصرف، این فاصله بسیار بیشتر می‌شود؛ به‌طوری که در جریان جنگ ۱۲روزه مصرف بنزین به ۱۹۷ میلیون لیتر در یک روز رسید

محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور نیز با اشاره به همین شکاف، گفته است در جریان جنگ ۱۲روزه کشور در یک روز ۱۹۷ میلیون لیتر بنزین مصرف کرده، در حالی که تولید عادی حدود ۱۱۰ میلیون لیتر بوده و در برخی شرایط می‌تواند تا حدود ۱۲۵ میلیون لیتر افزایش یابد. او تصریح کرده که در چنین شرایطی، کشور ناچار به استفاده از بنزین غیراستاندارد شده است. این اظهارات نشان می‌دهد مسئله کیفیت بنزین را نمی‌توان کاملا از مسئله کمبود و ناترازی سوخت جدا کرد.

آیا متانول وارد بنزین شده است؟

یکی از مهم‌ترین شایعات روزهای اخیر، ادعای افزودن متانول به بنزین است. در اینجا باید میان اصل استفاده از متانول در ترکیب سوخت و ادعای «استفاده خطرناک و غیراستاندارد از متانول» تفاوت قائل شد.

بر اساس اظهاراتی که از سوی سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس مطرح شده، استفاده از حدود نیم درصد متانول در ترکیب بنزین به خودی خود نمی‌تواند به معنای آسیب‌زا بودن سوخت باشد و طبق این اظهارات، در استانداردهای جهانی امکان استفاده از درصدهای بالاتر نیز وجود دارد. در عین حال، معاون اول رییس جمهور تاکید کرده است که اگر متانول با غلظت نامناسب استفاده شود، می‌تواند روی عملکرد موتور، سیستم سوخت‌رسانی و برخی قطعات خودرو اثر منفی بگذارد.

از سوی دیگر، گزارش‌هایی درباره استفاده از متانول تا سقف سه درصد در فرمولاسیون سوخت نیز منتشر شده است؛ یک گزارش صنعتی، استفاده از متانول تا سقف سه درصد را در یک طرح پالایشگاهی، منطبق با استانداردهای ملی و با مجوز شرکت ملی پالایش و پخش عنوان کرده است.

بنابراین، صرف وجود متانول در ترکیب سوخت، به‌تنهایی اثبات‌کننده بی‌کیفیتی یا خطرناک بودن بنزین نیست؛ آنچه اهمیت دارد میزان مصرف، مشخصات فنی ترکیب، استاندارد نهایی سوخت و کنترل کیفیت آن است.

پس چرا خودروها بد کار می‌کنند؟

این بخش از ماجرا هنوز نیازمند بررسی فنی و آزمایشگاهی است. نمی‌توان صرفا بر اساس افزایش گزارش‌های مردمی درباره بد کار کردن خودروها نتیجه گرفت که علت حتما تغییر فرمول بنزین یا افزودن متانول است.

کیفیت بنزین به مجموعه‌ای از شاخص‌ها مانند عدد اکتان، ترکیبات هیدروکربنی، گوگرد، فشار بخار و سایر مشخصات فنی وابسته است. بنابراین تغییر رنگ سوخت به‌تنهایی معیار قابل اتکایی برای تشخیص کیفیت نیست.

حتی منابع فنی صنعت نفت نیز توضیح داده‌اند که بنزین می‌تواند برای تمایز محصول با رنگ مشخص عرضه شود و رنگ به‌تنهایی نشان‌دهنده کیفیت سوخت نیست.

از سوی دیگر، سابقه تولید بنزین با کیفیت‌های متفاوت در کشور موضوع جدیدی نیست. در سال‌های گذشته نیز گزارش‌هایی درباره پایین‌تر بودن کیفیت بخشی از بنزین تولیدی و محدود بودن سهم بنزین منطبق با استانداردهای یورو ۴ و یورو ۵ منتشر شده بود.

بنابراین اگر خودروها در مقطع فعلی با مشکلاتی مانند افت شتاب، افزایش مصرف، بد کار کردن موتور یا روشن شدن چراغ چک مواجه شده‌اند، برای نسبت دادن این مشکلات به متانول یا «افت کیفیت بنزین»، باید نمونه‌برداری از سوخت و آزمایش رسمی انجام شود.

شایعه بنزین زرد به جای قرمز؛ واقعیت چیست؟

یکی دیگر از ادعاهای پرمخاطب در فضای مجازی، تغییر رنگ بنزین از قرمز به زرد و تفسیر آن به عنوان نشانه افت کیفیت است. اما این ادعا به‌تنهایی قابل استناد نیست. رنگ بنزین می‌تواند تحت تأثیر نوع و میزان رنگ‌دهنده مورد استفاده در فرآیند تولید و توزیع قرار بگیرد و رنگ، شاخص مستقیمی برای سنجش کیفیت فنی سوخت نیست.

در نتیجه، اگر در یک جایگاه رنگ بنزین متفاوت دیده شده باشد، نمی‌توان تنها با مشاهده ظاهری آن نتیجه گرفت که بنزین «بی‌کیفیت» یا «غیراستاندارد» شده است. مسئله اصلی زمانی ایجاد می‌شود که تغییر رنگ با تغییر مشخصات آزمایشگاهی سوخت همراه باشد؛ موضوعی که نیازمند اعلام رسمی نتایج آزمایشگاه‌های معتبر است.

چرا دولت از ناترازی بنزین می‌گوید؟

در پشت این شایعات، یک مسئله بزرگ‌تر قرار دارد: ناترازی ساختاری بنزین.

سخنگوی دولت اعلام کرده ایران اکنون حدود ۶ میلیارد دلار بنزین وارد می‌کند، در حالی که در سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ به دلیل بالاتر بودن تولید از مصرف، کشور حتی از صادرات بنزین درآمد داشت.

مجلس نیز در مردادماه ۱۴۰۵ در بیانیه‌ای خطاب به رئیس‌جمهور اعلام کرد که با وجود اجرای نرخ سوم بنزین، ناترازی همچنان ادامه دارد و مصرف روزانه از ۱۳۵ میلیون لیتر عبور کرده است. نمایندگان در این بیانیه بر راهکارهایی مانند توسعه CNG، LPG، خودروهای برقی و اصلاح شیوه توزیع یارانه سوخت تاکید کردند.

بنابراین، آنچه امروز بازار بنزین را تحت فشار قرار داده، فقط بحث کیفیت نیست؛ مصرف بالا، ظرفیت محدود تولید، نیاز به واردات و محدودیت منابع ارزی همزمان به مسئله تبدیل شده‌اند.

عارف: تا کجا می‌توان از سرمایه ملی برای بنزین هزینه کرد؟

محمدرضا عارف در اظهارات اخیر خود، بحث را از یک موضوع صرفا فنی و اقتصادی فراتر برده و آن را به مسئله‌ای مربوط به منابع ملی تبدیل کرده است.

او با اشاره به اینکه نفت و منابع زیرزمینی متعلق به همه نسل‌هاست، پرسیده است آیا می‌توان این ثروت را امروز برای جبران ناترازی انرژی مصرف کرد. عارف همچنین با اشاره به اختلاف مصرف بنزین میان دهک‌های درآمدی گفته است سهم مصرف دهک دهم تقریبا ۲۴ برابر دهک اول است.

او درباره شرایط جنگ نیز گفته است که کشور برای تامین نیاز سوخت ناچار شده از بنزین غیراستاندارد استفاده کند؛ موضوعی که نشان می‌دهد فشار بر زنجیره تامین سوخت می‌تواند در شرایط بحرانی، تصمیمات متفاوتی را به دولت تحمیل کند.

این اظهارات در واقع یک پرسش اساسی را مطرح می‌کند: آیا راه‌حل ناترازی بنزین، صرفا افزایش تولید و واردات بیشتر است یا باید سمت تقاضا و الگوی مصرف نیز اصلاح شود؟

پزشکیان: نمی‌توان بنزین گران را ارزان فروخت

مسعود پزشکیان نیز طی ماه‌های گذشته بارها درباره ناترازی بنزین و ضرورت اصلاح قیمت صحبت کرده است. او در آذرماه ۱۴۰۴ اعلام کرد دولت حدود ۴ میلیارد دلار بنزین را با قیمت بالا خریداری می‌کند و با قیمت بسیار پایین‌تر به مصرف‌کنندگان می‌فروشد و تاکید کرد ادامه این وضعیت با محدودیت منابع ارزی کشور سازگار نیست.

رئیس‌جمهور همچنین گفته بود اگر بنزین گران خریداری و ارزان عرضه شود، منابع ارزی برای سایر نیازهای کشور محدود خواهد شد و دولت ناچار است درباره شیوه مصرف منابع تصمیم بگیرد.

پزشکیان در مقطع دیگری نیز صراحتاً گفته بود «شکی نیست که باید بنزین را گران کرد»، هرچند اجرای چنین تصمیمی را همراه با چالش‌های اجتماعی و معیشتی دانسته است.

به این ترتیب، بحث بنزین در ایران دیگر فقط درباره «قیمت هر لیتر» نیست؛ بلکه به موضوعی درباره یارانه انرژی، عدالت در توزیع، کسری منابع ارزی، کیفیت سوخت و آینده سرمایه ملی تبدیل شده است.

بنزین واقعا بی‌کیفیت شده؟

آنچه فعلاً می‌توان با اتکا به اطلاعات موجود گفت این است:

اول: ناترازی بنزین در ایران واقعی است و تولید داخلی از مصرف عادی نیز عقب‌تر است.

دوم: در شرایط اوج مصرف، به‌ویژه در دوره جنگ ۱۲روزه، فاصله تولید و مصرف به‌شدت افزایش یافته و مصرف روزانه تا ۱۹۷ میلیون لیتر رسیده است.

سوم: استفاده از متانول در درصدهای مشخص، لزوماً به معنای «بنزین تقلبی» یا «سوخت خطرناک» نیست؛ اما غلظت و مشخصات نهایی سوخت باید مطابق استاندارد کنترل شود.

چهارم: شایعه تغییر رنگ بنزین از قرمز به زرد، به‌تنهایی نمی‌تواند نشانه افت کیفیت باشد و برای چنین نتیجه‌ای باید آزمایش فنی انجام شود.

پنجم: درباره خرابی خودروها نیز نمی‌توان بدون آزمایش نمونه‌های سوخت، علت را به متانول یا تغییر کیفیت بنزین نسبت داد.

از همین رو، شاید پرسش اصلی این است که کشور تا چه زمانی می‌تواند برای جبران شکاف تولید و مصرف، از منابع ارزی و سرمایه ملی هزینه کند و همزمان کیفیت و پایداری سوخت را تضمین کند؟