آیا آخرین سنگر بازار نفت فرو ریخته است؟

به گزارش نماد اقتصاد، با ازسرگیری درگیری‌ها در منطقه خلیج فارس، نگرانی‌ها درباره امنیت عرضه نفت از تنگه هرمز بار دیگر افزایش یافته است. بسیاری از کارشناسان معتقدند بحرانی که در ماه‌های گذشته برخلاف پیش‌بینی‌ها به یک شوک بزرگ نفتی منجر نشد، این بار می‌تواند آثار گسترده‌تری بر بازارهای انرژی و اقتصاد جهانی بر جای بگذارد.

پیش از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی، معادل نزدیک به یک‌پنجم مصرف جهانی، از تنگه هرمز عبور می‌کرد. از همین رو، مسدود شدن این آبراه راهبردی، نگرانی‌های فراوانی درباره اختلال در زنجیره تامین انرژی به‌ویژه برای کشورهای آسیایی که وابستگی بالایی به نفت خلیج فارس دارند، ایجاد کرد.

با این حال، برخلاف برآوردهای اولیه، بازار نفت در برابر این شوک مقاومت نسبی از خود نشان داد. هرچند قیمت نفت برنت در اواخر ماه آوریل ۲۰۲۶ تا محدوده ۱۲۶ دلار در هر بشکه افزایش یافت اما با شکل‌گیری تفاهم‌نامه موقت صلح میان ایران و آمریکا و کاهش نسبی تنش‌ها، قیمت‌ها مجددا افت کرد و معاملات نفت برنت در ابتدای ماه جولای به محدوده حدود ۷۰ دلار در هر بشکه بازگشت.

در عین حال این آرامش دوام چندانی نداشت. از ابتدای ماه جولای، حملات آمریکا به ایران از سر گرفته شد و در مقابل، ایران نیز حملات خود علیه پایگاه‌های نظامی آمریکا در کشورهای حاشیه خلیج فارس را تشدید کرد. همزمان، بازگشت محاصره بنادر ایران از سوی آمریکا در ۱۴ جولای ۲۰۲۶، ابعاد بحران را گسترده‌تر ساخت و قیمت نفت برنت را بار دیگر به بیش از ۸۰ دلار در هر بشکه رساند؛ هرچند این رقم همچنان با پیش‌بینی‌های مربوط به جهش قیمت‌ها به بالای ۱۰۰ دلار فاصله دارد.

ظرفیت‌های راهبردی نفت رو به پایان است

کارشناسان بر این باورند که علت اصلی جلوگیری از جهش شدید قیمت نفت در ماه‌های گذشته، وجود چند عامل حمایتی همزمان بوده است؛ عواملی که اکنون بخش عمده ظرفیت خود را از دست داده‌اند.

بر اساس گزارش صندوق بین‌المللی پول، پیش از آغاز جنگ، بازار جهانی با مازاد عرضه‌ای نزدیک به دو میلیون بشکه در روز مواجه بود و همین موضوع تا حدی فشار ناشی از کاهش صادرات نفت از تنگه هرمز را خنثی کرد.

از سوی دیگر، چین به‌عنوان بزرگ‌ترین واردکننده نفت خام جهان، نقش تعیین‌کننده‌ای در کنترل بازار ایفا کرد. این کشور از ماه مارس ۲۰۲۶ تاکنون خرید نفت خود را به میزان قابل‌توجهی کاهش داده و همین موضوع موجب افت تقاضای جهانی شده است. واردات نفت خام چین در ماه ژوئن به حدود هفت میلیون بشکه در روز رسید؛ رقمی که پایین‌ترین سطح در نزدیک به یک دهه اخیر محسوب می‌شود و فاصله قابل‌توجهی با رکورد ۱۱.۶ میلیون بشکه‌ای ثبت‌شده در سال ۲۰۲۵ دارد.

تحلیلگران کاهش واردات نفت چین را حاصل گسترش استفاده از خودروهای الکتریکی، بهره‌برداری از ذخایر عظیم نفتی و توسعه سوخت‌های جایگزین، از جمله افزایش مصرف زغال‌سنگ در صنایع شیمیایی، ارزیابی می‌کنند. همزمان، تولید نفت در کشورهای خارج از منطقه خلیج فارس به رهبری آمریکا نیز نسبت به سال ۲۰۲۵ نزدیک به دو میلیون بشکه در روز افزایش یافته و بخشی از کمبود عرضه جهانی را جبران کرده است.

علاوه بر این، دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی طی ماه‌های گذشته به شکل گسترده از ذخایر اضطراری نفت استفاده کردند. در همین رابطه اعضای آژانس بین‌المللی انرژی حدود ۴۰۰ میلیون بشکه نفت از ذخایر اضطراری خود را آزاد کردند و ایالات متحده نیز میلیون‌ها بشکه نفت از ذخایر راهبردی خود را روانه بازار ساخت.

با این حال، صندوق بین‌المللی پول هشدار داده است که بخش عمده این ظرفیت‌های حمایتی اکنون مصرف شده و بازار جهانی نفت نسبت به آغاز جنگ، با سطح پایین‌تری از ظرفیت مازاد تولید و ذخایر راهبردی و تجاری مواجه است.

نگرانی‌ها از پایان سپرهای حفاظتی بازار نفت

به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، اکنون مهم‌ترین پرسش پیش روی بازار جهانی این است که آیا عوامل بازدارنده‌ای که طی ماه‌های گذشته مانع جهش شدید قیمت نفت شدند، همچنان توان مهار بحران را دارند یا بازار نفت به سمت و سویی دیگر خواهد رفت.

واندانا هاری، مدیرعامل موسسه «Vanda Insights»، معتقد است ابزارهایی که تاکنون بازار را از یک شوک بزرگ نجات داده‌اند، لزوما در برابر بحرانی طولانی‌مدت کارایی نخواهند داشت. به گفته وی، آزادسازی ۴۰۰ میلیون بشکه نفت از سوی آژانس بین‌المللی انرژی با این فرض انجام شد که اختلال در عرضه، مقطعی و کوتاه‌مدت خواهد بود اما این ذخایر برای مقابله با بحرانی که شش تا هشت ماه ادامه یابد، طراحی نشده‌اند.

وی همچنین با اشاره به کاهش ذخایر راهبردی نفت آمریکا اظهار داشت که حجم ذخایر استراتژیک این کشور اکنون به حدود ۳۰۰ میلیون بشکه رسیده که پایین‌ترین سطح طی ۴۳ سال گذشته محسوب می‌شود و عملا به حداقل ذخایر قابل‌اتکا واشنگتن نزدیک شده است.

در این میان، رفتار چین نیز به یکی از مهم‌ترین متغیرهای بازار تبدیل شده است. تحلیلگران بر این باورند که اگر پکن روند کاهش واردات نفت را متوقف کرده و برای بازسازی ذخایر راهبردی خود بار دیگر خریدهای گسترده را آغاز کند، فشار بر بازار جهانی به شکل محسوسی افزایش خواهد یافت و احتمال جهش دوباره قیمت‌ها تقویت می‌شود.

باب مک‌نالی، مدیر موسسه «Rapidan Energy» و مشاور پیشین انرژی کاخ سفید، نیز هشدار داد که بازار نسبت به بازگشت سریع صادرات نفت خلیج فارس و عادی شدن تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز بیش از اندازه خوش‌بین است.

وی تاکید کرد که صادرات نفت آمریکا نمی‌تواند به‌طور کامل کاهش عرضه ناشی از اختلال در تنگه هرمز را جبران کند؛ زیرا از یک‌سو تقاضای داخلی آمریکا همچنان در سطح بالایی قرار دارد و از سوی دیگر ظرفیت پالایشگاه‌های این کشور نیز نزدیک به حداکثر میزان بهره‌برداری است. به گفته مک‌نالی، بازگشت تدریجی چین به بازار جهانی برای خرید نفت و تقویت ذخایر راهبردی نیز می‌تواند فشار مضاعفی بر قیمت‌ها وارد کند.

مسیرهای جایگزین نیز زیر فشار قرار هستند

حتی پس از اعلام انسداد تنگه هرمز، صادرات نفت کشورهای حاشیه خلیج فارس به‌طور کامل متوقف نشد و بخشی از محموله‌ها از مسیرهای جایگزین راهی بازارهای جهانی شدند.

در این مدت، عربستان سعودی بخش قابل‌توجهی از نفت خود را از طریق خط لوله شرق به غرب به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل کرد تا بدون عبور از تنگه هرمز، صادرات خود را ادامه دهد. علاوه بر این، برخی نفتکش‌ها نیز با استفاده از مسیرهای دریایی نزدیک به سواحل عمان و تحت تدابیر امنیتی ویژه، موفق شدند بخشی از نفت منطقه را به مقصد بازارهای جهانی حمل کنند.

در عین حال، این مسیرهای جایگزین نیز اکنون با تهدیدهای تازه‌ای روبه‌رو شده‌اند. بر اساس گزارش خبرگزاری رویترز، انتظار می‌رود در صورت حمله آمریکا به زیرساخت‌های انرژی ایران مسیر انتقال نفت از دریای سرخ نیز با اختلالی گسترده مواجه شود؛ موضوعی که می‌تواند یکی دیگر از شاهراه‌های اصلی صادرات نفت خاورمیانه را نیز با اختلال مواجه سازد.

همزمان، معامله‌گران نفت طی ماه‌های اخیر از روش دیگری موسوم به «Shuttle Runs» استفاده می‌کردند؛ روشی که در آن نفتکش‌های کوچک، نفت را از پایانه‌های خلیج فارس به بنادری در خارج از تنگه هرمز منتقل کرده و سپس محموله به نفتکش‌های بزرگ‌تر منتقل می‌شد. این راهکار طی ماه‌های گذشته امکان صادرات میلیون‌ها بشکه نفت را فراهم کرده بود.

با این حال، پس از فروپاشی تفاهم‌نامه میان ایران و آمریکا، ریسک استفاده از این مسیر نیز به‌طور چشمگیری افزایش یافته است. چیچن شن، سردبیر بخش آسیا و اقیانوسیه نشریه «Lloyd’s List» معتقد است ایران اکنون نظارت و کنترل بسیار بیشتری بر این عملیات اعمال می‌کند و همین مسئله احتمال کاهش صادرات نفت از این مسیر را افزایش داده است.

به اعتقاد برخی از کارشناس، پس از حملات به نفتکش‌ها در تنگه هرمز، شرکت‌های کشتیرانی و اپراتورهای حمل‌ونقل دریایی با احتیاط بیشتری فعالیت خواهند کرد و انتظار می‌رود حجم صادرات نفت، دست‌کم تا زمان کاهش تنش‌های نظامی، با افت موقتی مواجه شود.

آسیا در خط مقدم بحران انرژی

همزمان با تشدید ناامنی در مسیرهای صادرات نفت، آژانس بین‌المللی انرژی نیز نسبت به پیامدهای ادامه این درگیری‌ها هشدار داده است.

فاتح بیرول، مدیر اجرایی این نهاد، جنگ ایران و آمریکا را یکی از شدیدترین اختلال‌های تاریخ بازار انرژی توصیف کرد و هشدار داد که امنیت عرضه نفت همچنان در معرض تهدید قرار دارد. به گفته وی، اگر شرایط طی هفته‌های آینده بهبود نیابد، نگرانی‌ها درباره ثبات بازار انرژی تشدید خواهد شد.

بیرول تاکید کرد که کشورهای آسیایی بیش از سایر مناطق جهان در برابر این بحران آسیب‌پذیر هستند؛ زیرا پیش از آغاز جنگ، حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد نفت مصرفی این منطقه از طریق تنگه هرمز تامین می‌شد و هرگونه اختلال طولانی‌مدت در این گذرگاه می‌تواند فشار قابل‌توجهی بر اقتصاد کشورهای آسیایی وارد کند.