گردشگری ایران زیر آوار جنگ؛ از هتل‌های خالی تا خسارت ۲۵ همتی

به گزارش نماد اقتصاد، جنگ اخیر تنها پروازها و تورهای مسافرتی را متوقف نکرد؛ هتل‌ها، اقامتگاه‌های بوم‌گردی، رستوران‌ها، راهنمایان گردشگری، شرکت‌های حمل‌ونقل و حتی آثار تاریخی ایران نیز از پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم آن آسیب دیدند. برآوردهای صنفی، خسارت صنعت گردشگری در جریان جنگ ۴۰ روزه را تا ۲۵ هزار میلیارد تومان اعلام می‌کنند؛ رقمی که نشان می‌دهد بازسازی این صنعت، بدون حمایت مالی و ترمیم تصویر امنیتی ایران، آسان نخواهد بود.

گردشگری ایران؛ نخستین قربانی نااطمینانی

صنعت گردشگری بیش از بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی به «احساس امنیت» وابسته است. کارخانه می‌تواند در دوره بحران با ظرفیت محدود به تولید ادامه دهد، اما گردشگر به محض افزایش خطر، بسته‌شدن آسمان یا انتشار هشدارهای سفر، مقصد خود را تغییر می‌دهد.

به همین دلیل، اثر جنگ بر گردشگری معمولا از زمان آغاز حملات شروع نمی‌شود و با توقف درگیری‌ها نیز پایان نمی‌یابد. کاهش رزروها ممکن است از هفته‌ها قبل آغاز شود و بازگشت مسافران خارجی نیز ماه‌ها زمان ببرد.

در ایران، جنگ اخیر در شرایطی صنعت گردشگری را هدف قرار داد که فعالان این حوزه هنوز با مشکلاتی مانند افزایش هزینه‌ها، محدودیت پروازهای بین‌المللی، ضعف تبلیغات خارجی، کمبود سرمایه در گردش و کاهش قدرت خرید خانوارها مواجه بودند. جنگ، این مشکلات را به یک بحران فراگیر تبدیل کرد.

خسارت ۲۵ همتی جنگ به صنعت گردشگری

رئیس انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی ایران، خسارت واردشده به صنعت گردشگری و آژانس‌ها در جریان جنگ ۴۰ روزه را حدود ۲۵ همت، معادل ۲۵ هزار میلیارد تومان برآورد کرده است. از این رقم، حدود پنج همت به آژانس‌های هواپیمایی نسبت داده شده و مراکز اقامتی نیز بیش از پنج همت زیان دیده‌اند

این رقم یک برآورد صنفی از زیان اقتصادی و کاهش فعالیت‌ها است و نباید آن را با خسارت فیزیکی تأسیسات یکسان دانست. معاون گردشگری کشور، خسارت فیزیکی واردشده به بخش خصوصی گردشگری را حدود ۵۶۰ میلیارد تومان اعلام کرده است. به گفته او، ۶۴ واحد گردشگری از میان حدود ۲۳ هزار هتل، رستوران، مجتمع بین‌راهی و واحد اقامتی، به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم آسیب دیده‌اند.

اختلاف میان این ارقام از تفاوت در روش محاسبه ناشی می‌شود: آمار ۵۶۰ میلیارد تومانی عمدتاً خسارت فیزیکی ثبت‌شده را پوشش می‌دهد، اما برآورد ۲۵ همتی، کاهش فروش، لغو رزروها، توقف پروازها، بدهی‌ها و زیان مجموعه فعالان گردشگری را نیز دربرمی‌گیرد.

لغو تورها و قفل‌شدن منابع آژانس‌های مسافرتی

آژانس‌های گردشگری یکی از نخستین بخش‌هایی بودند که از جنگ آسیب دیدند. توقف پروازها و افزایش نگرانی مسافران، به لغو هزاران تور داخلی و خارجی منجر شد. بسیاری از مسافران نیز خواستار استرداد فوری هزینه بلیت، هتل و خدمات سفر شدند.

با این حال، آژانس‌ها در موارد زیادی پول مسافران را پیش‌تر به ایرلاین‌ها، هتل‌ها یا پلتفرم‌های فروش پرداخت کرده بودند. تأخیر در بازگشت این منابع، دفاتر مسافرتی را میان مسافران طلبکار و ارائه‌دهندگان خدمات بدهکار گرفتار کرد.

در هفته‌های پس از جنگ ۱۲ روزه، خسارت دفاتر مسافرتی بیش از دو هزار میلیارد تومان اعلام شد. در همان مقطع، بنا بر اعلام رئیس انجمن صنفی، بیش از ۶۰ درصد پروازها همچنان انجام نمی‌شد و فعالیت بخش بزرگی از بازار گردشگری به مرز توقف رسیده بود

این بحران نقدینگی می‌تواند حتی پس از بازگشت پروازها ادامه پیدا کند؛ زیرا آژانس‌ها باید هم‌زمان هزینه حقوق، اجاره، بیمه، مالیات و بازپرداخت مطالبات مسافران را تأمین کنند.

هتل‌ها و اقامتگاه‌ها؛ ظرفیت‌هایی که خالی ماندند

کاهش سفر، مستقیماً میزان اشغال هتل‌ها و اقامتگاه‌های رسمی را پایین آورد. بر اساس اعلام معاون گردشگری کشور، در فاصله ۲۵ اسفند تا ۱۵ فروردین حدود ۲۹ میلیون و ۷۰۳ هزار مسافر جابه‌جا شدند که نسبت به دوره مشابه سال قبل ۱۸ درصد کاهش داشت.

با وجود این جابه‌جایی، ضریب اشغال اقامتگاه‌های رسمی فقط حدود چهار درصد اعلام شد؛ موضوعی که نشان می‌دهد بخش مهمی از سفرها ماهیت تفریحی نداشته و بیشتر به جابه‌جایی از مناطق پرخطر به نقاط امن یا اقامت در خانه بستگان و فضاهای غیررسمی مربوط بوده است.

کاهش اشغال هتل‌ها فقط به معنای افت درآمد اتاق نیست. رستوران هتل، خدمات پذیرایی، تاکسی‌ها، فروشگاه‌های محلی، راهنمایان و تأمین‌کنندگان مواد غذایی نیز به‌طور هم‌زمان مشتریان خود را از دست می‌دهند. به همین دلیل، خسارت گردشگری اثر زنجیره‌ای دارد و به سرعت به سایر بخش‌های اقتصاد محلی منتقل می‌شود.

گردشگری خارجی؛ خسارتی فراتر از لغو چند تور

گردشگری ورودی بیشترین حساسیت را به اخبار امنیتی دارد. مسافر خارجی ممکن است میان چند مقصد مشابه انتخاب کند و با مشاهده کوچک‌ترین نااطمینانی، سفر به ایران را به تعویق بیندازد یا مقصد دیگری را جایگزین کند.

در چنین شرایطی، حتی بازگشایی فرودگاه‌ها و عادی‌شدن فعالیت هتل‌ها نیز برای بازگرداندن گردشگر خارجی کافی نیست. هشدارهای مسافرتی کشورها، پوشش رسانه‌ای جنگ، محدودیت بیمه‌های مسافرتی و کاهش پروازهای مستقیم می‌تواند روند بازگشت تقاضا را طولانی کند.

شورای جهانی سفر و گردشگری برآورد کرده بود تشدید جنگ، کل صنعت سفر و گردشگری خاورمیانه را از محل کاهش هزینه‌کرد گردشگران خارجی، روزانه دست‌کم ۶۰۰ میلیون دلار متضرر می‌کند.

آسیب به میراث فرهنگی؛ زیانی که فقط مالی نیست

جنگ اخیر آثار تاریخی و فرهنگی ایران را نیز بی‌نصیب نگذاشت. طبق اعلام معاون گردشگری کشور، ۱۴۹ اثر تاریخی و محوطه تحت اختیار وزارت میراث فرهنگی بررسی شده و برآورد اولیه هزینه بازسازی آنها به حدود ۷.۵ همت رسیده است.

خسارت به یک بنای تاریخی تنها با قیمت مصالح یا هزینه مرمت سنجیده نمی‌شود. این آثار بخشی از هویت ملی و سرمایه غیرقابل‌جایگزین کشورند و آسیب به آنها می‌تواند جذابیت مسیرهای گردشگری فرهنگی را کاهش دهد.

از سوی دیگر، طولانی‌شدن مرمت، بسته‌ماندن بناها و محدودیت دسترسی گردشگران، درآمد موزه‌ها، راهنمایان، فروشندگان صنایع‌دستی و کسب‌وکارهای اطراف جاذبه‌ها را نیز کاهش می‌دهد.

صنایع‌دستی و کسب‌وکارهای محلی؛ حلقه پنهان خسارت

یکی از بخش‌هایی که خسارت آن کمتر در آمارهای رسمی دیده می‌شود، صنایع‌دستی است. بخش مهمی از فروش محصولات سنتی در شهرهای گردشگرپذیر به حضور مسافران وابسته است. وقتی تورها لغو و هتل‌ها خالی می‌شوند، بازار هنرمندان، غرفه‌داران، فروشندگان سوغات و تولیدکنندگان کوچک نیز از رونق می‌افتد.

این گروه‌ها معمولاً ذخیره مالی محدودی دارند و بسیاری از آنها به شکل خانوادگی یا فصلی فعالیت می‌کنند. در نتیجه، چند ماه کاهش فروش می‌تواند به تعطیلی کارگاه، تغییر شغل یا مهاجرت نیروی ماهر منجر شود؛ خسارتی که جبران آن بسیار دشوارتر از تعمیر یک ساختمان است.

اشتغال گردشگری در معرض فرسایش

گردشگری یکی از صنایع اشتغال‌زاست و زنجیره گسترده‌ای از مشاغل مستقیم و غیرمستقیم را دربرمی‌گیرد. آژانس‌ها، هتل‌ها، بوم‌گردی‌ها، حمل‌ونقل، رستوران‌ها، راهنمایان، عکاسان، مترجمان و فروشندگان صنایع‌دستی همگی به جریان سفر وابسته‌اند.

هنگامی که درآمد این کسب‌وکارها متوقف می‌شود، نخستین واکنش معمولاً کاهش شیفت کاری، تعویق حقوق، حذف نیروهای موقت یا توقف همکاری با راهنمایان آزاد است. ادامه این وضعیت می‌تواند به خروج نیروهای آموزش‌دیده از صنعت منجر شود.

این اتفاق ظرفیت احیای گردشگری را نیز کاهش می‌دهد؛ زیرا در زمان بازگشت تقاضا، صنعت با کمبود نیروی ماهر روبه‌رو خواهد شد.

چرا آثار اقتصادی جنگ چند ماه ادامه پیدا می‌کند؟

تحلیل وضعیت نشان می‌دهد گردشگری ایران با سه موج خسارت روبه‌رو شده است:

نخست، خسارت فوری شامل توقف پروازها، لغو تورها، خالی‌شدن هتل‌ها و آسیب فیزیکی به تأسیسات است.

موج دوم، بحران نقدینگی است. آژانس‌ها باید پول مسافران را بازگردانند، در حالی که ممکن است منابع آنها نزد ایرلاین‌ها، هتل‌ها یا سامانه‌های فروش باقی مانده باشد.

موج سوم، کاهش اعتماد به مقصد است؛ پدیده‌ای که می‌تواند ماه‌ها پس از پایان جنگ، مانع بازگشت گردشگران خارجی و حتی سفرهای داخلی شود.

بنابراین خسارت واقعی جنگ را نمی‌توان فقط با جمع هزینه ساختمان‌های آسیب‌دیده محاسبه کرد. درآمد ازدست‌رفته، کاهش اشتغال، تعطیلی کسب‌وکارها و هزینه بازسازی اعتبار مقصد نیز باید در ارزیابی نهایی لحاظ شود.

چه راهکارهایی می‌تواند گردشگری ایران را احیا کند؟

احیای گردشگری به مجموعه‌ای هماهنگ از اقدامات کوتاه‌مدت و بلندمدت نیاز دارد:

• پرداخت تسهیلات کم‌بهره و سرمایه در گردش به هتل‌ها، آژانس‌ها و اقامتگاه‌های آسیب‌دیده؛
• تعویق مالیات، حق بیمه و اقساط کسب‌وکارهای گردشگری؛
• ایجاد سازوکار شفاف برای بازپرداخت هزینه تورها و پروازهای لغوشده؛
• تدوین بیمه ویژه بحران برای فعالان گردشگری و مسافران؛
• افزایش پروازهای داخلی و خارجی پس از تثبیت شرایط؛
• اجرای کمپین اطلاع‌رسانی بین‌المللی برای کاهش ایران‌هراسی و بازسازی اعتماد؛
• حمایت از سفرهای داخلی و ارائه بسته‌های تخفیفی در فصل‌های کم‌تقاضا؛
• مرمت سریع و اصولی آثار تاریخی آسیب‌دیده؛
• حمایت مستقیم از راهنمایان، هنرمندان صنایع‌دستی و کسب‌وکارهای کوچک محلی؛
• انتشار آمار شفاف و تفکیک‌شده از خسارت‌ها و روند بازگشت بازار.

گردشگری می‌تواند بازگردد؛ اما نه بدون برنامه

تجربه بحران‌های گذشته نشان می‌دهد صنعت گردشگری از ظرفیت بالایی برای بازسازی برخوردار است، اما این بازگشت خودکار نیست. بازگشایی آسمان و پایان حملات، تنها نخستین مرحله احیاست. گردشگر زمانی بازمی‌گردد که از امنیت مسیر، امکان بازپرداخت هزینه‌ها، ثبات پروازها و کیفیت خدمات اطمینان داشته باشد.

جنگ اخیر نشان داد گردشگری ایران هنوز فاقد یک سازوکار کامل برای مدیریت بحران، حمایت از کسب‌وکارها و پاسخ‌گویی سریع به مسافران است. اگر بسته احیای منسجمی اجرا نشود، بخشی از خسارت موقت می‌تواند به تعطیلی دائمی بنگاه‌ها و خروج نیروی انسانی از این صنعت تبدیل شود.

در مقابل، حمایت هدفمند از بخش خصوصی، بازسازی زیرساخت‌ها و ارائه تصویری شفاف و واقع‌بینانه از شرایط کشور می‌تواند گردشگری را به یکی از ابزارهای بازسازی اقتصادی پس از جنگ تبدیل کند.