تجارت آزاد با اوراسیا، فرصت تاریخی یا تکرار یک موفقیت نیمه‌تمام؟

به گزارش نماد اقتصاد، اجرایی شدن موافقت‌نامه تجارت آزاد میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا را می‌توان یکی از مهم‌ترین رخدادهای تجاری سال‌های اخیر دانست؛ توافقی که پس از چند سال تجربه همکاری ترجیحی، اکنون وارد مرحله‌ای دائمی شده و چشم‌انداز تازه‌ای را پیش روی صادرات غیرنفتی ایران قرار داده است.

اما پرسش اساسی اینجاست که آیا حذف گسترده تعرفه‌ها به تنهایی می‌تواند جایگاه ایران را در بازار بزرگ اوراسیا متحول کند یا اینکه چالش‌های عمیق‌تر همچنان مانع بهره‌برداری کامل از این فرصت خواهند بود؟

بررسی روند سال‌های گذشته نشان می‌دهد هرچند تجارت ایران با کشورهای عضو این اتحادیه رشد قابل توجهی را تجربه کرده، اما سهم کشور از بازار چندصد میلیارد دلاری اوراسیا هنوز بسیار محدود است. این تناقض، اهمیت تحلیل دقیق ظرفیت‌ها و موانع پیش روی توافق جدید را دوچندان می‌کند.

اوراسیا؛ بازاری فراتر از همسایگی

اتحادیه اقتصادی اوراسیا صرفاً یک پیمان منطقه‌ای نیست، بلکه بلوکی اقتصادی است که بخش مهمی از تجارت، انرژی، کشاورزی و حمل‌ونقل در منطقه شمال ایران را در اختیار دارد. دسترسی به بازار مصرفی گسترده، پیوندهای حمل‌ونقلی با اروپا و آسیای مرکزی و همچنین نیاز روزافزون برخی اعضا به کالاهای غذایی، محصولات کشاورزی، مصالح ساختمانی و کالاهای صنعتی، این اتحادیه را به یکی از جذاب‌ترین مقاصد صادراتی برای ایران تبدیل کرده است.

از سوی دیگر، تحولات ژئوپلیتیکی سال‌های اخیر به‌ویژه تغییر مسیرهای تجاری روسیه پس از اعمال تحریم‌های غرب، فرصت‌های تازه‌ای برای صادرکنندگان ایرانی ایجاد کرده است. در چنین شرایطی، تجارت آزاد می‌تواند زمینه ورود گسترده‌تر کالاهای ایرانی به بازارهایی را فراهم کند که پیش‌تر دسترسی به آنها دشوارتر بود.

عملکرد سال‌های اجرای توافق ترجیحی نشان داد که کاهش موانع تعرفه‌ای می‌تواند اثر مستقیمی بر افزایش مبادلات تجاری داشته باشد. رشد صادرات ایران به کشورهای عضو اتحادیه، گواه آن است که بخشی از کالاهای ایرانی از مزیت رقابتی لازم برای حضور در این بازار برخوردار هستند.

اما واقعیت مهم‌تر در دل آمارها نهفته است. اگرچه ارزش صادرات افزایش یافته، اما سهم ایران از کل واردات کشورهای عضو اتحادیه همچنان در سطحی بسیار پایین باقی مانده است. این مسئله نشان می‌دهد رشد تجارت بیشتر ناشی از فعال شدن ظرفیت‌های اولیه بوده و هنوز به مرحله تثبیت و گسترش نفوذ در بازار نرسیده است.

به بیان دیگر، ایران موفق شده صادرات خود را افزایش دهد اما هنوز نتوانسته به یکی از بازیگران اثرگذار در زنجیره تأمین بازار اوراسیا تبدیل شود.

تجربه تجارت بین‌الملل نشان می‌دهد توافق‌های آزاد تجاری زمانی موفق خواهند بود که زیرساخت‌های مکمل نیز همزمان توسعه یابند.

در مورد ایران، مهم‌ترین چالش‌ها را می‌توان در سه حوزه اصلی دسته‌بندی کرد:

۱. چالش لجستیک و حمل‌ونقل

یکی از مهم‌ترین موانع توسعه صادرات به اوراسیا، هزینه و زمان حمل کالا است. ضعف برخی زیرساخت‌های ریلی، محدودیت ظرفیت بنادر شمالی، کمبود ناوگان حمل‌ونقل یخچالی و پیچیدگی‌های ترانزیتی موجب شده بخشی از مزیت تعرفه‌ای در هزینه‌های لجستیکی از بین برود. در بازاری که رقبا از مسیرهای حمل‌ونقل سریع و ارزان بهره می‌برند، حتی اختلاف چند روزه در زمان تحویل می‌تواند سرنوشت یک قرارداد صادراتی را تغییر دهد.

۲. مشکلات مالی و بانکی

یکی از دغدغه‌های اصلی فعالان اقتصادی، دشواری نقل و انتقال پول و محدودیت‌های بانکی است. صادرکنندگان ایرانی همچنان با چالش تسویه مالی، دریافت مطالبات و تأمین مالی تجارت مواجه هستند. در چنین شرایطی، حتی اگر تعرفه واردات یک کالا به صفر برسد، نبود سازوکارهای مالی کارآمد می‌تواند انگیزه حضور فعالان اقتصادی در بازارهای هدف را کاهش دهد.

۳. ضعف نهادهای پشتیبان صادرات

بخش قابل توجهی از موفقیت در بازارهای خارجی به خدمات پس از صادرات، بازاریابی حرفه‌ای، شناخت نیاز مشتریان و ایجاد شبکه‌های توزیع وابسته است. بسیاری از صادرکنندگان ایرانی هنوز به صورت مقطعی و پروژه‌ای در بازارهای اوراسیا فعالیت می‌کنند و کمتر شاهد حضور سازمان‌یافته و برندمحور هستیم.

این موضوع موجب شده بخشی از صادرات کشور به کالاهای محدود و بازارهای کوتاه‌مدت وابسته بماند.

فرصت‌های پیش روی صادرات غیرنفتی

با وجود چالش‌ها، موافقت‌نامه جدید ظرفیت‌های قابل توجهی را برای اقتصاد ایران ایجاد می‌کند.

بخش کشاورزی و صنایع غذایی از جمله مهم‌ترین برندگان این توافق خواهند بود. بسیاری از کشورهای عضو اتحادیه به واردات میوه، سبزیجات، خشکبار، محصولات گلخانه‌ای و مواد غذایی نیاز دارند و ایران در این حوزه از مزیت نسبی برخوردار است.

همچنین صنایع ساختمانی، پتروشیمی، مواد معدنی فرآوری‌شده، محصولات دانش‌بنیان و برخی تجهیزات صنعتی می‌توانند سهم بیشتری از بازار اوراسیا را به خود اختصاص دهند.

در صورت برنامه‌ریزی صحیح، ایران قادر خواهد بود از موقعیت جغرافیایی خود به عنوان حلقه اتصال جنوب به شمال نیز بهره ببرد و علاوه بر صادرات کالا، درآمدهای ترانزیتی خود را افزایش دهد.

آزمون واقعی از این پس آغاز می‌شود

توافق تجارت آزاد دائمی میان ایران و اوراسیا بدون تردید یک دستاورد مهم اقتصادی محسوب می‌شود، اما موفقیت آن صرفاً با امضای اسناد و حذف تعرفه‌ها تضمین نخواهد شد. تجربه سال‌های گذشته نشان داده که رشد صادرات لزوماً به معنای افزایش سهم بازار نیست.

اکنون مهم‌ترین مأموریت سیاست‌گذاران اقتصادی، تبدیل مزیت تعرفه‌ای به مزیت رقابتی پایدار است؛ مأموریتی که نیازمند توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، اصلاح سازوکارهای مالی، حمایت هدفمند از صادرکنندگان و حضور حرفه‌ای در بازارهای هدف است.

اگر این الزامات فراهم شود، توافق جدید می‌تواند به سکوی پرتاب صادرات غیرنفتی ایران تبدیل شود. در غیر این صورت، خطر آن وجود دارد که تجارت ایران با اوراسیا همچنان رشد کند اما سهم کشور از این بازار بزرگ در سطحی محدود باقی بماند؛ وضعیتی که در سال‌های گذشته نیز تجربه شده است.