آیا جهش نرخ ارز بازار خودروهای کارکرده را داغ‌تر می‌کند؟

به گزارش نماد اقتصاد، بازار خودرو کشور در روزهای ابتدایی شهریور ماه بار دیگر تحت تاثیر نوسانات نرخ ارز قرار گرفته است؛ بازاری که در سال‌های اخیر بارها نشان داده تغییرات قیمت دلار می‌تواند انتظارات قیمتی را جابه‌جا کند.

اما این مسئله الزاما به معنای رونق معاملات نیست. در واقع، یکی از ویژگی‌های مهم بازار خودرو در شرایط تورمی، فاصله گرفتن قیمت از معامله است؛ به این معنا که قیمت‌ها بالا می‌روند اما قدرت خرید مصرف‌کننده با همان سرعت رشد نمی‌کند.

در چنین شرایطی، یک پرسش مهم بیش از گذشته مطرح می‌شود: اگر جهش نرخ ارز ادامه پیدا کند، آیا خودروهای دست دوم به مقصد اصلی خریدارانی تبدیل می‌شوند که دیگر توان خرید خودروی صفر را ندارند؟

پاسخ به این سوال نیازمند تفکیک دو مفهوم است. نخست، افزایش تقاضا برای خودروهای کارکرده و دوم، رونق واقعی معاملات. این دو الزاما یکسان نیستند؛ به نحوی که ممکن است سهم خودروهای دست دوم از تقاضای کل بازار افزایش پیدا کند اما تعداد معاملات همچنان پایین باقی بماند زیرا خریدار حتی برای خرید یک خودروی کارکرده نیز با محدودیت نقدینگی مواجه است.

با این حال، شواهد بازار طی روزهای اخیر نشان می‌دهد فشار قیمتی در خودروهای صفر در حال افزایش است. برای مثال، روز دوم شهریور ماه قیمت برخی خودروهای پرتقاضا مانند پژو ۲۰۷ اتوماتیک، دنا پلاس اتوماتیک و شاهین اتوماتیک افزایش قابل‌توجهی داشت و در روزهای بعد نیز نوسان قیمت ادامه پیدا کرد. این روند می‌تواند به تدریج معادله بازار کارکرده را تغییر دهد.

دلار؛ محرک قیمت یا محرک انتظارات؟

اثر نرخ ارز بر بازار خودرو فقط از مسیر افزایش هزینه تولید منتقل نمی‌شود و شاید مهم‌تر از آن، اثر روانی و انتظاری دلار باشد. خودرو در اقتصاد ایران کالایی است که هم مصرفی و هم دارایی محسوب می‌شود. بنابراین وقتی نرخ ارز افزایش پیدا می‌کند، فروشنده ممکن است خودرو را نه براساس هزینه تولید یا میزان استهلاک بلکه براساس انتظار خود از قیمت آینده عرضه کند. به همین دلیل حتی خودرویی که چند سال از تولید آن گذشته است، می‌تواند با موج افزایش قیمت مواجه شود.

مالک یک خودروی کارکرده زمانی که تصور می‌کند قیمت خودروهای صفر طی ماه‌های آینده افزایش خواهد یافت، معمولا تمایل کمتری به فروش خودرو با قیمت فعلی دارد؛ مگر اینکه بتواند پس از فروش، دارایی دیگری با بازده بالاتر خریداری کند. در سمت مقابل، خریدار نیز با یک نگرانی روبه‌روست؛ اگر امروز خرید نکند، ممکن است چند ماه بعد مجبور شود برای همان خودرو مبلغ بیشتری بپردازد.

این دو رفتار متضاد یعنی احتیاط فروشنده و عجله احتمالی خریدار، می‌تواند در مقاطعی بازار را با افزایش قیمت مواجه کند؛ بدون آنکه تعداد معاملات به همان نسبت افزایش یابد.

چرا جهش ارز می‌تواند به نفع بازار کارکرده باشد؟

فرض کنیم قیمت خودروهای صفر به دلیل افزایش نرخ ارز، هزینه تولید، قیمت قطعات و انتظارات تورمی افزایش پیدا کند. در این حالت، بخشی از خانوارهایی که تا پیش از آن توان خرید خودروی صفر را داشتند، دیگر قادر به خرید آن نیستند.

به عبارت دیگر، افزایش قیمت خودروهای صفر می‌تواند یک اثر جانشینی ایجاد کند. خریدار به جای آنکه خرید خودرو را کاملا کنار بگذارد، کیفیت، مدل، سال ساخت یا کارکرد را تغییر می‌دهد تا خرید در محدوده بودجه وی امکان‌پذیر باشد. این فرآیند را می‌توان مهاجرت تقاضا از بازار صفر به بازار کارکرده نامید.

بنابراین اگر قیمت خودروی صفر مثلا به اندازه‌ای افزایش یابد که از سقف بودجه یک خانوار خارج شود، همان خانوار ممکن است به سراغ نمونه دو، سه یا پنج سال کارکرده برود. در نتیجه، بازار دست دوم می‌تواند حتی در شرایط رکودی بازار خودرو، سهم بیشتری از معاملات را به خود اختصاص دهد.

یک تناقض مهم وجود دارد

در ظاهر، این اتفاق باید به معنای رونق بازار خودروهای دست دوم باشد اما مسئله به این سادگی نیست. افزایش تقاضا زمانی به رونق تبدیل می‌شود که قدرت خرید نیز وجود داشته باشد.

اگر نرخ ارز افزایش یابد، قیمت خودروهای صفر بالا برود و هم‌زمان درآمد واقعی خانوار کاهش پیدا کند، ممکن است تعداد افرادی که به دنبال خودروهای دست دوم هستند بیشتر شود اما توان خرید آن‌ها کاهش یابد. در این وضعیت بازار با تقاضای بالقوه بالا و تقاضای موثر پایین مواجه خواهد شد.

این همان تناقضی است که می‌تواند بازار خودرو را طی ماه‌های آینده شکل دهد؛ افراد بیشتری به دنبال خودروی ارزان‌تر خواهند بود اما پول کمتری برای خرید در اختیار دارند. در نتیجه احتمال دارد بازار کارکرده از نظر تعداد متقاضیان داغ‌تر شود اما از نظر تعداد معاملات واقعی همچنان سرد باقی بماند.

بازار دست دوم؛ برنده واقعی یا فقط بازنده کمتر؟

در چنین شرایطی نمی‌توان گفت خودروهای کارکرده الزاما برنده جهش ارز هستند. دقیق‌تر آن است که بگوییم بازار کارکرده نسبت به بازار صفر، موقعیت بهتری برای جذب تقاضای باقی‌مانده دارد.

اگر بازار خودرو را به دو بخش صفر و کارکرده تقسیم کنیم، در زمان جهش ارزی معمولا قیمت هر دو بخش تحت فشار قرار می‌گیرد اما سرعت افزایش قیمت و رفتار تقاضا در این دو بازار یکسان نیست.

خودروی صفر از یک سو تحت تاثیر هزینه‌های تولید، قطعات، مواد اولیه، نرخ ارز و قیمت‌گذاری کارخانه قرار دارد. از سوی دیگر، خودروهای کارکرده بیشتر از طریق قیمت خودروهای صفر و انتظارات بازار ارزش‌گذاری می‌شوند. بنابراین اگر قیمت صفر افزایش قابل‌توجهی داشته باشد، بازار کارکرده نیز به‌ تدریج خود را با آن تطبیق می‌دهد.

به همین دلیل، بازار دست دوم ممکن است نه از طریق کاهش قیمت بلکه از طریق افزایش شکاف تقاضا میان صفر و کارکرده تقویت شود.

کدام خودروهای کارکرده شانس بیشتری دارند؟

اگر سناریوی افزایش نرخ ارز ادامه پیدا کند، همه خودروهای دست دوم به یک اندازه مورد توجه قرار نخواهند گرفت و احتمالا خودروهایی که چهار ویژگی داشته باشند، بیشترین شانس جذب تقاضا را خواهند داشت:

اول، قیمت خرید پایین‌تر؛ خودرویی که بتواند با سرمایه محدودتری خریداری شود، در شرایط افت قدرت خرید جذاب‌تر خواهد بود.

دوم، هزینه نگهداری قابل کنترل؛ در شرایط تورمی، خریدار نمی‌تواند صرفا به قیمت خرید توجه کند. قطعات، تعمیرات، مصرف سوخت و دسترسی به خدمات پس از فروش نیز اهمیت پیدا می‌کند.

سوم، نقدشوندگی؛ خودرویی که بازار خرید و فروش فعال‌تری داشته باشد، برای خریدار جذاب‌تر است زیرا در صورت نیاز می‌تواند آن را راحت‌تر به پول نقد تبدیل کند.

چهارم، افت قیمت کمتر نسبت به سن و کارکرد؛ برخی خودروها حتی با افزایش سن، به دلیل تقاضای بالا، افت ارزش کمتری دارند. چنین خودروهایی در دوره‌های تورمی معمولا جذابیت بیشتری پیدا می‌کنند.

به همین دلیل احتمالا خودروهای اقتصادی داخلی و مدل‌هایی که قطعات و خدمات آن‌ها به‌راحتی در دسترس است، بیش از خودروهای قدیمی و پرهزینه مورد توجه قرار خواهند گرفت.

یک تهدید تازه برای بازار کارکرده

جهش ارز یک اثر منفی نیز برای بازار دست دوم دارد و آن، افزایش هزینه تعمیر و نگهداری است. قطعات خودرو، به‌ویژه قطعات وابسته به واردات، به نرخ ارز حساس هستند. حتی در خودروهایی که تولید داخل دارند، بخشی از مواد اولیه، قطعات یا تجهیزات مورد استفاده در زنجیره تأمین می‌تواند تحت تاثیر ارز قرار گیرد.

بنابراین خرید یک خودروی کارکرده ارزان‌تر الزاما به معنای کاهش هزینه مالکیت نیست و ممکن است یک خریدار برای فرار از قیمت بالای خودروی صفر، یک خودرو کارکرده خریداری کند اما چند ماه بعد با هزینه بالای تعمیرات، قطعات و سرویس مواجه شود.

از این منظر، جهش ارز می‌تواند بازار کارکرده را به سمت خودروهای سالم‌تر، کم‌استهلاک‌تر و دارای قطعات فراوان‌تر سوق دهد.

آیا خودروهای قدیمی دوباره جذاب می‌شوند؟

یک اتفاق جالب دیگر نیز ممکن است رخ دهد. اگر قیمت خودروهای صفر و حتی مدل‌های کم‌کارکرد به اندازه کافی بالا برود، خودروهایی که در شرایط عادی به دلیل سن بالا جذابیت چندانی ندارند، ممکن است دوباره به بازار برگردند.

برای مثال، خودرویی که پنج یا شش سال کارکرد دارد و پیش از این به دلیل قدیمی‌تر بودن کمتر مورد توجه قرار می‌گرفت، در شرایطی که مدل صفر همان خانواده به قیمت بسیار بالاتری رسیده است، می‌تواند برای خریدار اقتصادی جذاب شود.

این مسئله می‌تواند ساختار تقاضا در بازار دست دوم را تغییر دهد؛ یعنی خریدار به جای جست‌وجوی بهترین خودرو، بیشتر به دنبال بهترین خودرو در محدوده بودجه خود خواهد بود.

این تغییر رفتار از نظر اقتصادی بسیار مهم است زیرا نشان می‌دهد کاهش قدرت خرید، معیار انتخاب خودرو را از کیفیت مطلق به ارزش خرید نسبت به قیمت منتقل می‌کند.

واردات خودروهای کارکرده؛ متغیری که نباید نادیده گرفت

در کنار نرخ ارز، سیاست واردات نیز می‌تواند آینده بازار خودروهای دست دوم را تغییر دهد. در روزهای اخیر گزارش‌هایی درباره واردات خودروهای کارکرده و ثبت سفارش هزار دستگاه منتشر شده است.

اگر واردات خودروهای کارکرده در مقیاس قابل توجه ادامه پیدا کند، بخشی از تقاضای بازار می‌تواند به سمت خودروهای وارداتی دست دوم حرکت کند؛ البته اثر واقعی این سیاست به حجم واردات، قیمت نهایی، تعرفه‌ها، خدمات پس از فروش و سرعت عرضه بستگی دارد.

در صورت عرضه محدود، تاثیر آن بر کل بازار چندان بزرگ نخواهد بود اما اگر واردات بتواند به یک جریان پایدار تبدیل شود، می‌تواند در بخش‌هایی از بازار کارکرده رقابت ایجاد کند و حتی بر انتظارات قیمتی اثر بگذارد.

بنابراین بازار خودروهای دست دوم طی ماه‌های آینده تنها از دلار تاثیر نمی‌گیرد بلکه سیاست واردات، عرضه داخلی، قیمت کارخانه، هزینه قطعات و قدرت خرید نیز در تعیین مسیر آن نقش خواهند داشت.

سه سناریو برای بازار خودروهای کارکرده

با کنار هم گذاشتن متغیرهای فعلی، می‌توان سه سناریو برای بازار خودروهای دست دوم در نیمه دوم سال ۱۴۰۵ ترسیم کرد:

سناریوی نخست؛ جهش ارز و رکود معاملاتی

در این سناریو نرخ ارز افزایش می‌یابد، قیمت خودروهای صفر بالا می‌رود و خودروهای کارکرده نیز رشد قیمتی را تجربه می‌کنند اما کاهش قدرت خرید مانع رشد معاملات می‌شود. در این حالت بازار کارکرده گران‌تر اما نه لزوما پرمعامله‌تر خواهد شد.

سناریوی دوم؛ مهاجرت تقاضا به کارکرده

در این سناریو قیمت خودروهای صفر به اندازه‌ای بالا می‌رود که بخش قابل‌توجهی از خریداران به بازار دست دوم منتقل می‌شوند. این وضعیت احتمالا بهترین سناریو برای فعالان بازار کارکرده است زیرا تعداد متقاضیان افزایش پیدا می‌کند و خودروهای کارکرده سهم بیشتری از بازار را به خود اختصاص می‌دهند.

سناریوی سوم؛ ثبات ارز و افزایش عرضه

اگر نرخ ارز ثبات نسبی پیدا کند و هم‌زمان عرضه خودرو افزایش یابد، فشار قیمتی بر بازار کاهش پیدا خواهد کرد. در چنین شرایطی ممکن است بخشی از حباب انتظاری قیمت خودرو تخلیه شود و خریداران نیز با اطمینان بیشتری وارد بازار شوند. در این سناریو، برخلاف دو سناریوی قبلی، رونق معاملات می‌تواند بیش از رشد قیمت اهمیت پیدا کند.

کدام سناریو محتمل‌تر است؟

بررسی رفتار بازارهای مالی در روزهای ابتدایی شهریور ۱۴۰۵ نشان می‌دهد بازار خودرو همچنان به تغییرات نرخ ارز حساس است اما واکنش آن خطی و یکسان نیست. در برخی روزها افزایش قابل توجه قیمت خودروهای داخلی گزارش شده و در برخی مقاطع نیز افت قیمت برخی مدل‌ها اتفاق افتاده است. برای مثال، روز هفتم شهریور گزارش‌هایی از کاهش قیمت برخی خودروها ازجمله افت ۵۵ میلیون تومانی شاهین اتوماتیک پلاس منتشر شد.

این نوسانات نشان می‌دهد بازار هنوز در وضعیت تصمیم‌گیری قرار دارد و نمی‌توان هر افزایش نرخ ارز را به معنای جهش پایدار خودرو دانست. با این حال، اگر نرخ ارز در سطوح بالا تثبیت شود، احتمال انتقال تدریجی تقاضا از خودروهای صفر به کارکرده بیشتر خواهد شد.