عرضه ارز بالا رفت؛ بازار آرام نشد

به گزارش نماد اقتصاد، اظهارات عبدالناصر همتی درباره عرضه ارز روزانه ۱۷۵ میلیون دلاری، یکی از مهم‌ترین سیگنال‌های سیاست‌گذار ارزی در روزهای اخیر است. بر اساس این اظهارات، بانک مرکزی از ابتدای سال به‌طور متوسط روزانه ۱۷۵ میلیون دلار ارز برای اقتصاد تامین کرده است؛ رقمی که نسبت به حدود ۲۰۵ میلیون دلار در مدت مشابه سال گذشته پایین‌تر است.

۱۷۵ میلیون دلار؛ عدد بزرگ اما نه لزوما تعیین‌کننده

همتی همچنین اعلام کرده است که بانک مرکزی برای تامین ارز مورد نیاز بخش صنعت تا پایان سال برنامه‌ای معادل ۲۰ میلیارد دلار دارد و برای کالاهای اساسی و دارو نیز تامین ارز را تضمین کرده است. به گفته وی، بانک مرکزی از بهمن‌ماه برای شرایط دشوار آماده شده و بخشی از منابع ارزی را در نقاط مختلف ذخیره کرده است.

در عین حال همین ارقام یک نکته مهم را آشکار می‌کنند: عرضه ارز زمانی می‌تواند بر نرخ بازار اثر پایدار بگذارد که ارز عرضه‌شده در دسترس بخش‌هایی قرار گیرد که در شکل‌گیری نرخ بازار آزاد نقش دارند. در غیر این صورت، افزایش عرضه ارز برای واردات کالاهای اساسی یا نیازهای صنعتی لزوما به معنای افزایش همان مقدار دلار قابل معامله در بازار آزاد نیست. داده‌های منتشرشده درباره سیاست جدید بانک مرکزی نیز نشان می‌دهد بخشی از عرضه اخیر با نرخ توافقی و از مسیرهای مشخص انجام شده است.

از این منظر، اختلاف میان حجم کل عرضه ارز و میزان ارزی که مستقیما به تقاضای بازار آزاد پاسخ می‌دهد، یکی از کلیدهای فهم رفتار اخیر نرخ دلار است.

بازار ارز ایران چرا به عرضه دلار حساس مانده است؟

در روز ۲۴ آگوست، ریال ایران در بازار آزاد به رکورد جدیدی رسید و نرخ دلار از مرز ۲ میلیون ریال عبور کرد. گزارش رویترز که در رسانه‌های مختلف بازنشر شد، افت ارزش ریال را به فشارهای اقتصادی ناشی از تحریم‌ها، اختلال در انتقال ارز، کاهش صادرات و محدودیت‌های مالی مرتبط دانست.

در همان روز، گزارش‌های بازار نرخ دلار را در محدوده حدود ۲ میلیون ریال نشان می‌دادند و برخی داده‌های بازار آزاد از رسیدن آن به حدود ۲.۰۲۷ میلیون ریال حکایت داشتند.

بنابراین پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا عرضه ارز وجود دارد یا نه؛ بلکه این است که آیا منابع ارزی موجود می‌توانند با سرعت و هزینه‌ای که بازار انتظار دارد، به تقاضای موثر برسند یا خیر.

این تفاوت در اقتصادهایی که با محدودیت‌های مالی و تجاری مواجه‌اند اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. گزارش رویترز درباره تحولات اخیر ایران بر اختلال در انتقال ارز، کاهش صادرات و فشارهای جدید مالی تاکید کرده است؛ عواملی که حتی در صورت وجود منابع ارزی، می‌توانند دسترسی به آن منابع را دشوارتر کنند. در چنین شرایطی، عرضه ارز باید نه فقط از منظر حجم، بلکه از نظر قابلیت انتقال، زمان‌بندی، نرخ و مقصد نیز ارزیابی شود.

فاصله میان نرخ توافقی و بازار آزاد

تحولات روزهای اخیر نشان می‌دهد بانک مرکزی تلاش کرده است با افزایش عرضه ارز در بازار توافقی، بخشی از فشار بازار آزاد را کاهش دهد. همتی در ۲۷ آگوست اعلام کرد ۵۰۰ میلیون دلار ارز با نرخ توافقی در بازار عرضه شده و در صورت نیاز، عرضه ادامه خواهد یافت.

با وجود این اقدام، داده‌های منتشرشده در همان روز نشان می‌داد دلار بازار آزاد حدود ۲۰۰ هزار تومان و نرخ توافقی حدود ۱۵۸ هزار تومان بوده است؛ یعنی فاصله‌ای نزدیک به ۲۱ درصد میان دو نرخ وجود داشته است.

این شکاف برای تحلیل عرضه ارز اهمیت اساسی دارد. اگر نرخ رسمی یا توافقی به‌طور معناداری پایین‌تر از نرخ بازار آزاد باشد، بخشی از تقاضا همچنان به بازار غیررسمی منتقل می‌شود؛ زیرا فعال اقتصادی یا معامله‌گر، قیمت بازار را معیار ارزش جایگزینی ارز می‌داند.

از سوی دیگر، بانک مرکزی اعلام کرده است که عرضه ارز با نرخ توافقی را ادامه خواهد داد و هدف آن جلوگیری از شکل‌گیری فعالیت‌های سوداگرانه در حاشیه بازار است.

بنابراین سیاست‌گذار در حال آزمودن ترکیبی از افزایش عرضه ارز و مدیریت شکاف نرخ‌هاست؛ اما میزان موفقیت این سیاست به این بستگی دارد که آیا می‌تواند فاصله میان نرخ‌های مختلف را کاهش دهد یا خیر.

مشکل فقط سمت عرضه نیست

یکی از دلایل حساسیت بازار این است که نرخ ارز در بازار آزاد تنها تابع مقدار دلار عرضه‌شده نیست. زمانی که فعالان اقتصادی نسبت به آینده درآمدهای ارزی، تجارت خارجی و ثبات سیاست اقتصادی اطمینان کافی ندارند، تقاضا برای نگهداری ارز می‌تواند افزایش یابد.

در این شرایط، حتی اگر عرضه ارز افزایش پیدا کند، بخشی از فعالان بازار ممکن است به جای فروش سریع دلار، به نگهداری آن به‌عنوان دارایی پوشش ریسک ادامه دهند. گزارش آسوشیتدپرس از بازار تهران نیز نشان داد که برخی شهروندان برای محافظت از پس‌انداز خود در برابر کاهش بیشتر ارزش ریال به خرید دلار روی آورده‌اند.

این رفتار اهمیت انتظارات را در بازار ارز برجسته می‌کند. وقتی فعالان اقتصادی انتظار کاهش بیشتر ارزش پول ملی را داشته باشند، افزایش عرضه ارز ممکن است ابتدا اثر آرام‌کننده داشته باشد، اما اگر انتظارات تغییر نکند، فشار تقاضا می‌تواند دوباره به بازار بازگردد.

از همین رو، افزایش عرضه ارز در کوتاه‌مدت می‌تواند نوسان را کاهش دهد، اما تثبیت پایدار نرخ ارز نیازمند شرایطی است که انتظارات نسبت به آینده منابع ارزی و اقتصاد کلان نیز تغییر کند؛ در منابع بررسی‌شده، بانک مرکزی افزایش اخیر شکاف نرخ ارز را موقتی ارزیابی کرده است.

تحریم و مسیر دسترسی به منابع ارزی

عامل دیگری که حساسیت عرضه ارز را افزایش می‌دهد، تشدید فشارهای مالی خارجی است. دولت آمریکا در ۲۴ آگوست دامنه تحریم‌های ثانویه علیه اشخاص و کشورهایی را که با ایران همکاری می‌کنند گسترش داد و این اقدام را بخشی از فشار گسترده‌تر برای محدود کردن ارتباطات مالی ایران معرفی کرد.

رویترز گزارش داده است که واشنگتن تلاش دارد کشورها و شرکت‌های طرف معامله با ایران را در معرض فشار بیشتری قرار دهد؛ اقدامی که مستقیما به شبکه‌های تجارت، پرداخت و انتقال منابع مالی ایران مربوط می‌شود.

در چنین محیطی، حتی اگر صادرات یا درآمد ارزی ایجاد شود، مسئله دسترسی به منابع و انتقال آن‌ها به داخل اقتصاد اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. بنابراین عرضه ارز را نمی‌توان صرفا با عدد دلارهای تامین‌شده اندازه‌گیری کرد.

این مسئله به‌ویژه در شرایطی مهم است که درآمدهای نفتی یکی از منابع اصلی ارز ایران محسوب می‌شود و تحولات صادرات نفت می‌تواند مستقیما بر توان تامین ارز اثر بگذارد. گزارش‌های اخیر درباره فشار آمریکا بر درآمدهای نفتی ایران نیز بر همین پیوند میان صادرات، تحریم و دسترسی به منابع مالی تاکید دارند.

تورم؛ متغیری که فشار ارزی را تشدید می‌کند

بازار ارز ایران هم‌زمان با فشارهای خارجی با تورم بالا نیز مواجه است. بر اساس داده‌های صندوق بین‌المللی پول، نرخ تورم متوسط مصرف‌کننده ایران برای سال ۲۰۲۶ حدود ۶۸.۹ درصد پیش‌بینی شده شده است.

این ارقام اهمیت عرضه ارز را افزایش می‌دهند؛ زیرا در اقتصادی با تورم بسیار بالا، نرخ ارز فقط قیمت یک دارایی خارجی نیست، بلکه برای بنگاه‌ها و خانوارها به یکی از معیارهای مهم سنجش ارزش پول داخلی تبدیل می‌شود.

به همین دلیل، اگرچه افزایش عرضه ارز می‌تواند در مقاطع کوتاه فشار بازار را کاهش دهد، اما زمانی که تورم بالا و چشم‌انداز رشد اقتصادی ضعیف باشد، فشار بنیادی بر ارزش پول ملی همچنان باقی می‌ماند. داده‌های صندوق بین‌المللی پول نشان می‌دهد اقتصاد ایران در سال ۲۰۲۶ با ترکیبی از انقباض اقتصادی و تورم بسیار بالا روبه‌روست.

در چنین وضعیتی، بازار ممکن است حتی به خبر افزایش عرضه ارز نیز واکنشی محدود یا موقت نشان دهد؛ زیرا معامله‌گران علاوه بر وضعیت امروز، آینده درآمدهای ارزی و مسیر سیاست پولی را نیز در قیمت‌گذاری خود لحاظ می‌کنند.

آیا عرضه ۵۰۰ میلیون دلار می‌تواند معادله را تغییر دهد؟

عرضه ۵۰۰ میلیون دلار با نرخ توافقی، در مقایسه با عرضه ارز روزانه ۱۷۵ میلیون دلاری، یک اقدام متمرکزتر برای پاسخ به فشار بازار محسوب می‌شود. بانک مرکزی اعلام کرده است که در صورت نیاز، منابع بیشتری نیز عرضه خواهد کرد.

در عین حال واکنش بازار نشان می‌دهد حجم عرضه به‌تنهایی معیار کافی برای ارزیابی اثرگذاری سیاست نیست. در ۲۷ آگوست، با وجود عرضه اعلام‌شده، فاصله میان نرخ توافقی و بازار آزاد همچنان حدود ۲۱ درصد گزارش شد.

بنابراین اثرگذاری عرضه ارز به سه عامل میزان تقاضای واقعی، انتظارات فعالان اقتصادی و اعتبار سیاست ارزی گره خورده است. هرچه این سه عامل با سیاست بانک مرکزی همسو‌تر باشند، اثر عرضه ارز بر ثبات نرخ دلار می‌تواند پایدارتر باشد.

در مقابل، اگر بازار تصور کند فشارهای ارزی ادامه خواهد داشت، افزایش عرضه ارز ممکن است بیشتر نقش مسکن داشته باشد تا راه‌حل پایدار.

بازار سهام چه پیامی می‌دهد؟

تحولات اخیر فقط به بازار ارز محدود نمانده است. داده‌های منتشرشده برای هفته منتهی به ۲۷ آگوست نشان می‌دهد شاخص اصلی بورس تهران به رکورد حدود ۶.۳۸۶ میلیون واحد رسید و در آن هفته نزدیک به ۵.۴ درصد رشد کرد.

این رفتار در کنار افزایش نرخ دلار نشان می‌دهد واکنش بازارهای دارایی به شرایط اقتصادی یکسان نیست. در شرایط تورمی، بازار سهام می‌تواند تحت تاثیر ارزش اسمی دارایی‌ها و درآمد شرکت‌ها حرکت کند، در حالی که بازار ارز مستقیما نسبت به ریسک کاهش ارزش پول ملی واکنش نشان می‌دهد.

از این منظر، روند عرضه ارز یکی از متغیرهایی است که می‌تواند بر انتظارات بازارهای دارایی نیز اثر بگذارد؛ اما داده‌های اخیر نشان می‌دهد افزایش عرضه ارز الزاما به معنای کاهش هم‌زمان قیمت سایر دارایی‌ها نیست.

آزمون اصلی برای سیاست ارزی

اکنون بانک مرکزی با دو پیام هم‌زمان مواجه است. از یک سو اعلام می‌کند عرضه ارز ادامه دارد، برای صنعت ۲۰ میلیارد دلار منابع در نظر گرفته شده و در بازار توافقی نیز امکان عرضه بیشتر وجود دارد. از سوی دیگر، بازار آزاد همچنان نرخ‌هایی بسیار بالاتر از نرخ توافقی ثبت می‌کند.

این دوگانگی نشان می‌دهد آزمون اصلی سیاست ارزی، نه اعلام رقم عرضه ارز، بلکه توانایی تبدیل این منابع به کاهش پایدار شکاف نرخ‌هاست.

اگر عرضه ارز بتواند دسترسی واقعی فعالان اقتصادی را افزایش دهد و هم‌زمان انتظارات درباره آینده منابع ارزی بهبود پیدا کند، فشار بازار آزاد می‌تواند کاهش یابد. با این وجود در صورت تداوم محدودیت‌های انتقال منابع، فشار تحریمی، تورم بالا و تقاضای احتیاطی برای دلار، حتی حجم بالای عرضه ارز نیز ممکن است نتواند به‌تنهایی حساسیت بازار را از میان ببرد.

در نهایت، عدد ۱۷۵ میلیون دلار بیش از آنکه پاسخ نهایی به مسئله بازار ارز ایران باشد، نقطه آغاز یک پرسش بزرگ‌تر است و چه مقدار از این عرضه ارز واقعاً به بازاری می‌رسد که نرخ دلار در آن شکل می‌گیرد و چه مقدار از منابع ارزی می‌تواند انتظارات فعالان اقتصادی را تغییر دهد؟

پاسخ به همین پرسش تعیین می‌کند که سیاست جدید بانک مرکزی صرفا نوسان کوتاه‌مدت بازار را مهار می‌کند یا می‌تواند شکاف نرخ ارز را نیز در مسیر کاهش قرار دهد. داده‌های موجود تا ۲۷ آگوست نشان می‌دهد بانک مرکزی عرضه را افزایش داده، اما بازار هنوز نسبت به چشم‌انداز ارز، درآمدهای خارجی و مسیر اقتصاد ایران حساس باقی مانده است.