آیا نفت به کانال ۱۰۰ دلار برمی‌گردد؟/ بازار انرژی در آستانه یک جهش دوباره

به گزارش نماد اقتصاد، بازار جهانی نفت طی روزهای ابتدایی سپتامبر ۲۰۲۶ بار دیگر در نقطه‌ای حساس قرار گرفته است؛ نقطه‌ای که در آن فاصله قیمت نفت برنت با مرز روانی ۱۰۰ دلار چندان زیاد نیست و هر تحول تازه در خاورمیانه می‌تواند این فاصله را در مدت کوتاهی از میان بردارد.

در معاملات امروز سوم سپتامبر، قراردادهای آتی برنت در محدوده ۹۵ دلار معامله شد؛ در حالی که قیمت نفت دریای شمال در بازار فیزیکی تا حدود ۹۸.۵ دلار افزایش یافت. در همین روز، قیمت نفت آذری لایت جمهوری آذربایجان نیز به بالای ۱۰۱ دلار در هر بشکه رسید.

بنابراین پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا نفت می‌تواند دوباره به ۱۰۰ دلار برسد بلکه مسئله این است که چه عاملی می‌تواند این مرز را بشکند و آیا ماندگاری قیمت در این سطوح امکان‌پذیر است یا بازار بار دیگر به زیر ۹۰ دلار بازمی‌گردد؟

فاصله نفت تا ۱۰۰ دلار کمتر شد

بازار نفت طی ماه‌های اخیر نوسانات کم‌سابقه‌ای را تجربه کرده است. براساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، قیمت نفت شاخص در ماه جولای در دامنه‌ای نزدیک به ۴۰ دلار نوسان داشت و نفت دریای شمال در روز ۲۳ این ماه تا ۱۰۵ دلار در هر بشکه افزایش یافت. در پایان ماه جولای نیز قیمت «North Sea Dated» حدود ۹۶.۸ دلار بود و در زمان انتشار گزارش آژانس، در محدوده ۹۲ دلار معامله می‌شد.

اکنون نیز با افزایش مجدد ریسک‌های ژئوپلیتیک، نفت دوباره به سمت مرز ۱۰۰ دلار حرکت کرده است. معاملات امروز سوم سپتامبر نشان می‌دهد که برنت در محدوده ۹۵ دلار قرار گرفته و سقف‌های روزهای اخیر به مرز ۱۰۰ دلار نزدیک شده‌اند.

از منظر روانی، ۱۰۰ دلار همچنان یک سطح بسیار مهم برای بازار است. عبور از این مرز به‌تنهایی به معنای آغاز یک دوره نفت گران نیست اما اگر این عبور هم‌زمان با کاهش موجودی انبارها و محدودیت عرضه اتفاق بیفتد، می‌تواند انتظارات تورمی و هزینه انرژی را در اقتصاد جهانی افزایش دهد.

تنگه هرمز؛ مهم‌ترین متغیر قیمت نفت

یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده قیمت نفت در شرایط کنونی، وضعیت انتقال نفت از خلیج فارس است. تنگه هرمز یکی از اصلی‌ترین مسیرهای صادرات انرژی جهان است و هرگونه اختلال جدی در این مسیر می‌تواند توازن میان عرضه و تقاضا را به سرعت تغییر دهد.

گزارش ماه اوت آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد که تولید نفت کشورهای خلیج فارس در ماه جولای به ۲۳.۹ میلیون بشکه در روز افزایش یافته اما همچنان ۸.۳ میلیون بشکه در روز پایین‌تر از سطح پیش از جنگ قرار داشته است. صادرات منطقه‌ای نیز پس از اختلال در تنگه هرمز با کاهش قابل توجهی مواجه شده است.

این ارقام اهمیت یک نکته را نشان می‌دهد: بازار نفت تنها با کاهش تولید مواجه نیست بلکه مسیر انتقال نفت نیز به یک متغیر تعیین‌کننده تبدیل شده است.

به همین دلیل، هرگونه تشدید تنش در منطقه می‌تواند به سرعت یک حق بیمه ریسک ژئوپلیتیک به قیمت نفت اضافه کند. برعکس، هر نشانه‌ای از کاهش تنش و بازگشت جریان عادی نفت می‌تواند بخش مهمی از این حق بیمه را از قیمت‌ها حذف کند.

چرا کاهش ذخایر اهمیت دارد؟

یکی از دلایلی که احتمال جهش نفت به بالای ۱۰۰ دلار را جدی‌تر کرده، وضعیت ذخایر جهانی است. آژانس بین‌المللی انرژی اعلام کرده است که ذخایر مشاهده‌شده نفت جهان در ماه جولای ۶۹ میلیون بشکه کاهش یافته و از زمان آغاز جنگ حدود ۴۱۰ میلیون بشکه از ذخایر کاسته شده است. در پایان این ماه، ذخایر مشاهده‌شده جهان به کمتر از ۷.۹ میلیارد بشکه رسید.

اهمیت این موضوع در آن است که ذخایر نفت مانند یک ضربه‌گیر برای بازار عمل می‌کنند. هنگامی که عرضه دچار اختلال می‌شود، کشورها و شرکت‌ها می‌توانند برای مدتی از ذخایر استفاده کنند و مانع جهش شدید قیمت شوند اما هرچه این ذخایر کاهش پیدا کند، توان بازار برای جذب شوک‌های جدید نیز کمتر می‌شود. به همین دلیل، اگر هم‌زمان با کاهش ذخایر، اختلال تازه‌ای در عرضه ایجاد شود، واکنش قیمت می‌تواند بسیار شدیدتر از گذشته باشد.

بازار با کمبود عرضه مواجه است؟

آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش اوت خود برآورد کرده بود که بازار جهانی نفت در سه‌ماهه سوم سال ۲۰۲۶ با کسری حدود ۱.۸ میلیون بشکه در روز مواجه خواهد بود؛ رقمی که بیش از دو برابر برآورد قبلی این نهاد است. هم‌زمان، عرضه جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ حدود ۴.۳ میلیون بشکه در روز کاهش خواهد یافت.

اما این وضعیت لزوما به معنای نفت ۱۰۰ دلاری پایدار نیست زیرا بخش مهمی از کاهش عرضه به شرایط ژئوپلیتیک و اختلال در جریان نفت مربوط است. در صورتی که مسیرهای صادراتی باز شوند و تولید متوقف‌شده به بازار برگردد، بخشی از فشار عرضه می‌تواند برطرف شود.

همین موضوع باعث شده است بازار نفت میان دو سناریو در نوسان باشد؛ سناریوی کمبود عرضه در کوتاه‌مدت و سناریوی بازگشت عرضه در میان‌مدت.

چرا نفت ۱۰۰ دلاری هنوز قطعی نیست؟

اگرچه شرایط برای رسیدن برنت به ۱۰۰ دلار مهیا شده است اما چند عامل می‌تواند مانع تثبیت آن در این سطح شود.

نخست، قیمت بالای نفت خود عاملی برای کاهش تقاضاست. افزایش هزینه سوخت، حمل‌ونقل و تولید می‌تواند مصرف نفت را تحت فشار قرار دهد. آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش اوت پیش‌بینی کرده بود که تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ حدود ۱.۶ میلیون بشکه در روز کاهش یابد؛ بخشی از این کاهش نیز به اثر قیمت‌های بالاتر و اختلالات ناشی از بسته‌ شدن تنگه هرمز مربوط شده است.

دوم، افزایش قیمت نفت می‌تواند انگیزه تولیدکنندگان خارج از مناطق بحران‌زده را برای افزایش تولید بالا ببرد. تولیدکنندگان آمریکایی و سایر عرضه‌کنندگان خارج از خاورمیانه در صورت جذاب‌شدن قیمت‌ها، می‌توانند بخشی از کمبود بازار را جبران کنند.

سوم، رفتار اوپک‌پلاس نیز اهمیت زیادی دارد. هفت کشور عضو این گروه در دوم اوت اعلام کردند که از ماه سپتامبر ۲۰۲۶ تعدیل تولیدی ۱۸۸ هزار بشکه در روز را اجرا خواهند کرد و بر تعهد خود به ثبات بازار تأکید کردند. نشست بعدی این کشورها نیز برای ششم سپتامبر برنامه‌ریزی شده است.

بنابراین تصمیم‌های اوپک‌پلاس می‌تواند یکی از متغیرهای مهم مسیر قیمت در هفته‌های آینده باشد.

سناریوی اول؛ نفت از ۱۰۰ دلار عبور می‌کند

مهم‌ترین سناریوی صعودی برای نفت این است که تنش‌های خاورمیانه ادامه پیدا کند و جریان صادرات نفت از منطقه همچنان با محدودیت مواجه باشد.

در چنین شرایطی، بازار علاوه بر کاهش عرضه واقعی، با افزایش نگرانی نسبت به عرضه آینده نیز مواجه می‌شود. معامله‌گران معمولا پیش از وقوع کامل کمبود، قیمت را بر اساس ریسک احتمالی افزایش می‌دهند.

اگر این وضعیت با کاهش بیشتر ذخایر همراه شود، برنت می‌تواند ابتدا مرز ۱۰۰ دلار را لمس کند و در صورت تشدید اختلالات، برای مدتی در بالای این سطح باقی بماند. در این سناریو، ۱۰۰ دلار دیگر صرفا یک مقاومت تکنیکال نیست بلکه به نقطه‌ای برای شکل‌گیری انتظارات جدید در بازار انرژی تبدیل می‌شود.

سناریوی دوم؛ لمس ۱۰۰ دلار و بازگشت

سناریوی دوم از نظر بازار نفت شاید محتمل‌تر از یک جهش پایدار باشد. در این حالت، یک خبر سیاسی یا نظامی باعث می‌شود قیمت برای مدت کوتاهی از ۱۰۰ دلار عبور کند اما با کاهش ریسک، قیمت دوباره به محدوده ۹۰ تا ۱۰۰ دلار بازگردد.

تجربه ماه‌های اخیر نیز نشان داده است که بازار نفت به شدت به اخبار سیاسی واکنش نشان می‌دهد. آژانس بین‌المللی انرژی اعلام کرده بود که قیمت‌ها در ماه جولای به دلیل تغییرات ناگهانی در وضعیت دیپلماتیک و نظامی، در دامنه‌ای بسیار گسترده نوسان کرده‌اند. در چنین شرایطی، نفت ۱۰۰ دلاری بیشتر یک قیمت بحران خواهد بود تا یک قیمت پایدار اقتصادی.

سناریوی سوم؛ بازگشت نفت به زیر ۹۰ دلار

در صورت کاهش تنش‌ها، بازگشایی مسیرهای اصلی انتقال نفت و بازگشت تدریجی تولید متوقف‌شده، احتمال کاهش قیمت افزایش خواهد یافت.

اداره اطلاعات انرژی آمریکا در آخرین چشم‌انداز کوتاه‌مدت خود پیش‌بینی کرده بود که با افزایش تدریجی جریان نفت از تنگه هرمز و بازگشت تولید متوقف‌شده، قیمت برنت می‌تواند از میانگین حدود ۸۵ دلار در سه‌ماهه سوم به حدود ۷۸ دلار در سه‌ماهه چهارم کاهش یابد و در سال ۲۰۲۷ میانگین آن به حدود ۶۹ دلار برسد.

البته این پیش‌بینی پیش از تحولات تازه بازار ارائه شده است و بنابراین نمی‌توان آن را یک عدد قطعی برای آینده دانست اما پیام اصلی آن همچنان معتبر است؛ اگر اختلال ژئوپلیتیک برطرف شود، بخشی از افزایش قیمت نفت می‌تواند به سرعت تخلیه شود.

نفت ۱۰۰ دلاری برای اقتصاد جهان چه معنایی دارد؟

عبور نفت از ۱۰۰ دلار صرفاً یک اتفاق در بازار انرژی نیست. قیمت نفت از مسیر سوخت، حمل‌ونقل، پتروشیمی، تولید صنعتی و هزینه لجستیک به بخش‌های مختلف اقتصاد منتقل می‌شود.

افزایش قیمت نفت می‌تواند تورم را دوباره تحت فشار قرار دهد و بانک‌های مرکزی را در مسیر کاهش نرخ بهره محتاط‌تر کند. این مسئله در شرایطی اهمیت بیشتری دارد که اقتصاد جهانی هم‌زمان با ریسک‌های رشد اقتصادی و تغییر مسیر سیاست‌های پولی مواجه است.

در کشورهای واردکننده انرژی، نفت گران‌تر به معنای افزایش هزینه واردات و فشار بیشتر بر تراز تجاری است. در مقابل، کشورهای صادرکننده نفت از افزایش درآمدهای ارزی منتفع می‌شوند؛ هرچند افزایش قیمت انرژی در بلندمدت می‌تواند تقاضای جهانی و رشد اقتصادی را نیز تحت فشار قرار دهد.

ایران؛ نفت ۱۰۰ دلاری یک فرصت بدون ریسک نیست

برای ایران، نفت ۱۰۰ دلاری در ظاهر خبر مثبتی است. افزایش قیمت جهانی می‌تواند ارزش هر بشکه نفت صادراتی را افزایش دهد و در صورت ثبات حجم صادرات، درآمدهای نفتی بیشتری ایجاد کند.

اما مسئله اصلی برای اقتصاد ایران تنها قیمت جهانی نفت نیست بلکه حجم صادرات، تخفیف‌های صادراتی، هزینه انتقال، دسترسی به منابع ارزی و نحوه بازگشت درآمدها نیز تعیین‌کننده است.

به همین دلیل، نفت ۱۰۰ دلاری لزوما به معنای افزایش متناسب درآمدهای نفتی ایران نیست. فاصله میان قیمت جهانی نفت و درآمد واقعی حاصل از فروش آن می‌تواند تحت تاثیر شرایط صادرات و بازار قرار گیرد.

از سوی دیگر، نفت گران‌تر برای صنایع داخلی نیز پیام دوگانه دارد. افزایش قیمت انرژی در بازار جهانی می‌تواند هزینه برخی مواد اولیه و محصولات پتروشیمی و همچنین هزینه حمل‌ونقل را افزایش دهد؛ بنابراین اثر آن بر اقتصاد ایران صرفا از مسیر درآمدهای نفتی قابل ارزیابی نیست.