دیپلماسی در حاشیه، جنگ در کانون توجه

به گزارش نماد اقتصاد، در شرایطی که تهدیدهای آمریکا و اسرائیل علیه ایران و منطقه ادامه دارد، تلاش‌های دیپلماتیک برای مهار تنش‌ها و بازگشت تهران و واشنگتن به مسیر گفت‌وگو بار دیگر مورد توجه میانجی‌های منطقه‌ای و بین‌المللی قرار گرفته است.

در همین چارچوب، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، از ارائه طرح هفت‌روزه تهران برای بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات خبر داد و تأکید کرد که در صورت پایبندی طرف آمریکایی به شروط ایران، امکان بازگشایی تنگه در روز ششم و آغاز مذاکرات در روز هفتم وجود دارد. با این حال، تداوم اختلاف‌ها، بی‌اعتمادی متقابل و تأکید هم‌زمان دو طرف بر آمادگی دفاعی، چشم‌انداز دستیابی به توافقی پایدار را با ابهام مواجه کرده است.

در این میان، پرسش اصلی این است که آیا تحرکات دیپلماتیک و میانجی‌گری بازیگران منطقه‌ای می‌تواند مانع از تشدید درگیری‌ها شود یا منطقه در آستانه ورود به دور تازه‌ای از تقابل نظامی قرار دارد؟ سفر سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، به تهران نیز در چنین شرایطی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند؛ به‌ویژه آنکه مسکو هم‌زمان با تأکید بر نقش دیپلماتیک خود، منافع و محاسبات مستقلی در مناسباتش با ایران و آمریکا دارد.

روسیه به دنبال امتیازگیری از آمریکا با پرونده ایران است

حشمت‌الله فلاحت‌پیشه، نماینده ادوار مجلس و رئیس پیشین کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس دهم، در گفت‌وگو با نماد اقتصاد تاکید کرد که هم جنگ و هم دیپلماسی در قبال ایران از مسیر اصلی خود خارج شده‌اند و این وضعیت می‌تواند آینده کشور را با مخاطرات جدی مواجه کند.

فلاحت‌پیشه با انتقاد از آنچه «ابتذال جنگ و دیپلماسی» در قبال ایران می‌نامد، اظهار کرد که برخی بازیگران خارجی و داخلی، به‌جای تأمین منافع ملی، در پی بهره‌برداری از شرایط موجود برای پیشبرد اهداف خود هستند. به اعتقاد او، بخشی از رفتارهای روسیه در قبال پرونده ایران را باید در چارچوب تلاش مسکو برای کسب امتیاز از ایالات متحده تحلیل کرد.

او با اشاره به مواضع روسیه در موضوع هسته‌ای ایران گفت: مسکو همواره کوشیده است خود را بازیگری معرفی کند که مانع دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای شده است. از نگاه این نماینده پیشین مجلس، روسیه با طرح چنین ادعاهایی و نمایش ظرفیت خود برای مدیریت رفتار ایران، به دنبال افزایش قدرت چانه‌زنی در برابر واشنگتن است.

فلاحت‌پیشه، حضور سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، را در آستانه انتخابات آمریکا به‌نوعی در جایگاه نماینده انتخاباتی دونالد ترامپ توصیف کرد. منظور او از این تعبیر آن است که مسکو می‌کوشد شرایطی را شکل دهد که رفتار ایران در مسیری کنترل‌شده قرار گیرد و نتیجه آن، به‌ویژه در آستانه انتخابات آمریکا، به سود ترامپ و جمهوری‌خواهان تمام شود.

به باور فلاحت‌پیشه، تحولات اخیر نشان داد که این مناسبات بیش از آنکه برای ایران دستاورد داشته باشد، منافع روسیه را تأمین کرده است. او با اشاره به دیدارها و تحولات دیپلماتیک در ترکمنستان مدعی شد که در عمل، تعلیق بخشی از تحریم‌های روسیه از سوی آمریکا و تلاش مسکو برای تأمین بخشی از نیازهای بازار انرژی این کشور، از نتایج ملموس این روند است؛ درحالی‌که هم‌زمان فشارهای تحریمی علیه ایران افزایش یافته است.

او این وضعیت را نشانه‌ای از آن دانست که ایران نباید نقش و مواضع روسیه را لزوماً همسو با منافع ملی خود تلقی کند. از نگاه او، مسکو در سیاست خارجی خود بیش از هر چیز منافع مستقلش را دنبال می‌کند و پرونده ایران نیز می‌تواند به ابزاری برای چانه‌زنی این کشور با آمریکا تبدیل شود.

فلاحت‌پیشه: مفهوم جنگ نیز به ابتذال کشیده شده است

رئیس پیشین کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس دهم، بخش دیگری از انتقادهای خود را متوجه جریان‌های افراطی در داخل کشور کرد. او معتقد است همان جریان‌هایی که در شکل‌گیری شرایط منتهی به جنگ و تحریم نقش داشته‌اند، اکنون نیز با نوع مواجهه خود با پیامدهای جنگ، به عادی‌سازی و کم‌اهمیت جلوه دادن خطرات آن کمک می‌کنند.

فلاحت‌پیشه با اشاره به اظهارات برخی مسئولان درباره ضرورت دور کردن سایه جنگ از ایران، این پرسش را مطرح کرد که چنین مواضعی در شرایطی که کشور درگیر جنگ و پیامدهای آن بوده است، تا چه اندازه با واقعیت‌های موجود تناسب دارد. به اعتقاد او، نمی‌توان از یک‌سو کشور را در معرض آثار ویرانگر جنگ دانست و از سوی دیگر، بدون توجه کافی به ابعاد خسارت‌ها، درباره ضرورت جلوگیری از جنگ سخن گفت.

او همچنین از نحوه پرداخت رسانه ملی به مقایسه قدرت تخریبی بمب‌های متعارف سنگین، از جمله «مادر بمب‌ها»، با سلاح هسته‌ای انتقاد کرد. به باور فلاحت‌پیشه، چنین مقایسه‌هایی ممکن است این تصور را ایجاد کند که تهدید ناشی از حملات گسترده غیرهسته‌ای را می‌توان دست‌کم گرفت یا آن را در مقایسه با سلاح هسته‌ای کم‌اهمیت دانست.

این نماینده پیشین مجلس تأکید کرد که هدف از به‌کارگیری چنین بمب‌هایی می‌تواند وارد کردن خسارت گسترده به زیرساخت‌ها باشد؛ خسارت‌هایی که پیامدهای آن فراتر از زمان حمله ادامه پیدا داد. او برای توضیح این موضوع به حملات سال ۱۹۹۱ به عراق و آسیب‌های گسترده واردشده به زیرساخت‌های این کشور اشاره کرد و مدعی شد که آثار چنین تخریب‌هایی می‌تواند برای دهه‌ها باقی بماند.

از نگاه فلاحت‌پیشه، خطر اصلی آن است که جنگ به موضوعی عادی در منازعات سیاسی و رسانه‌ای تبدیل شود و ابعاد انسانی آن، از جمله آوارگی مردم و تخریب زیرساخت‌ها، به حاشیه برود. او با انتقاد از رفتار برخی جریان‌های افراطی در مواجهه با رنج مردم، این رویکرد را بخشی از روندی دانست که به گفته او، مفهوم جنگ را از معنای واقعی و پیامدهای سنگین آن تهی کرده است.

فلاحت‌پیشه در ادامه، دولت مسعود پزشکیان را یکی از معدود مجموعه‌هایی دانست که انتظار می‌رفت برای جلوگیری از گسترش درگیری‌ها و فعال نگه داشتن مسیر دیپلماسی نقش مؤثرتری ایفا کند. با این حال، او معتقد است دولت در تحولات اخیر به حاشیه رانده شده و نتوانسته است نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌دهی به روند تصمیم‌گیری‌ها داشته باشد.

به اعتقاد او، در شرایط کنونی مسئله اصلی دیگر صرفاً این نیست که آیا جنگی رخ خواهد داد یا خیر؛ بلکه نگرانی جدی‌تر، احتمال وقوع درگیری تازه و زمان آن است.

تردید درباره احیای طرح هفت‌روزه ایران

این نماینده ادوار مجلس در بخش دیگری از سخنان خود به اظهارات اخیر وزیر امور خارجه درباره طرح هفت‌روزه ایران اشاره کرد؛ طرحی که بر اساس توضیحات مطرح‌شده، در صورت جلب اعتماد طرف آمریکایی و پیشرفت گام‌به‌گام مذاکرات، امکان بازگشایی تنگه هرمز در روز ششم را پیش‌بینی می‌کرد.

فلاحت‌پیشه این پیشنهاد را مرتبط با طرحی دانست که پیش‌تر در نیویورک مطرح شده بود؛ طرحی که به گفته او حتی با حضور رئیس‌جمهوری نیز به مذاکره منتهی نشد. او با ابراز تردید درباره امکان بازگشت به چنین مسیری معتقد است شرایط برای احیای آن طرح فراهم نیست.

از نگاه فلاحت‌پیشه، صرف اعلام آمادگی برای مذاکره یا ارائه پیشنهادهای مرحله‌بندی‌شده، بدون وجود اعتماد متقابل و اراده عملی برای پیشبرد توافق نمی‌تواند به کاهش پایدار تنش‌ها منجر شود. به همین دلیل، او نسبت به امکان ازسرگیری روند دیپلماتیک بر مبنای طرح پیشین بدبین است.

فلاحت‌پیشه در پایان با تأکید بر اینکه ترجیح می‌دهد مسیر دیپلماسی همچنان فعال باشد، تصریح کرد که ارزیابی واقعیت‌های موجود او را به این جمع‌بندی رسانده است که طرف‌های درگیر برای جنگ آمادگی دارند. از نگاه او، فاصله گرفتن دیپلماسی از یک روند مؤثر و هم‌زمان عادی شدن ادبیات جنگ، وضعیتی نگران‌کننده ایجاد کرده است؛ وضعیتی که می‌تواند هزینه‌های سنگینی برای ایران به همراه داشته باشد.