چه کسانی از زیست شبانه پول درمی‌آورند؟

به گزارش نماد اقتصاد، یک وعده غذا، دو استکان چای و کرایه برگشت؛ برای خانواده‌ای که پس از یک روز کاری بیرون می‌رود، این‌ موارد هزینه چند ساعت باهم‌بودن و زیست  شبانه است. همان پول برای صاحب غذاخوری، فروش شبانه می‌شود؛ برای کارگر آشپزخانه، دستمزد؛ برای راننده، کرایه و برای فروشنده مواد غذایی، سفارش فردا. پشت یک شب‌نشینی ساده، چند کسب‌وکار به هم وصل می‌شوند؛ زنجیره‌ای که با پایین‌آمدن کرکره‌ها، درآمدش هم متوقف می‌شود.

جاذبه شب فقط در خرید نیست. قدم‌زدن در خیابانی که از شتاب روز افتاده، تماشای بناهای روشن، خوردن غذای محلی و نشستن کنار خانواده، تجربه‌ای است که بسیاری فرصت آن را در روز ندارند. این میل به بیرون‌بودن، اگر با خدمات مناسب همراه شود، برای شهر بازار می‌سازد؛ بازاری با عنوان «زیست شبانه» که در ایران، سال‌هاست میان وعده رونق و محدودیت فعالیت رفت‌وبرگشت دارد.

شب، فرصتی برای فروختن تجربه شهر

گزارش‌های خبری درباره زیست شبانه نشان می‌دهد ظرفیت این بازار از بازماندن کافه‌ها بزرگ‌تر است. گردشگری، خوراک، صنایع‌دستی، برنامه‌های فرهنگی و حمل‌ونقل می‌توانند از حضور شبانه مردم درآمد بگیرند؛ به‌ویژه وقتی شهر برای ماندن، چیزی بیشتر از چند مغازه باز پیشنهاد کند.

نمونه تازه آن اصفهان است. خبرگزاری تسنیم در ۶ مهر ۱۴۰۵ به نقل از داوود آبیان، معاون گردشگری استان، گزارش داد که گردشگری شب در محدوده‌هایی مانند چهارباغ و نقش‌جهان، در چارچوب ضوابط، از ظرفیت‌های قابل توسعه است. او افزایش ماندگاری گردشگر و متنوع‌شدن تجربه سفر را از پیامدهای این فعالیت دانسته و بر امکان برگزاری تور برای خود اصفهانی‌ها نیز تأکید کرده است.
رونق زیست شبانه در خیابان‌های سنایی و ایرانشهر تهران نشان می‌دهد که مشاغل شیفت شب و نیازهای شاغلان آن‌ها باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد. زیرا در کلانشهر تهران با ازدحام و شلوغی در روز مردم جامعه به دنبال فرصتی برای یافتن آرامش و تفریح در شب هستند.

اهمیت اقتصادی چنین برنامه‌ای روشن است؛ گردشگری که پس از پایان بازدیدهای روزانه، برنامه دیگری برای ماندن داشته باشد، ممکن است برای غذا، راهنما، جابه‌جایی و خرید در شب هزینه کند.

درآمد شب به جیب چه کسانی می‌رود؟

اولین دریافت‌کننده پول، فروشنده کالا یا خدمت است؛ اما تمام مبلغ فروش برای او نمی‌ماند. مواد اولیه، اجاره، انرژی، دستمزد، بسته‌بندی و هزینه ارسال باید از دخل کم شود.

برای صاحب مغازه، جذابیت فعالیت شبانه در استفاده بیشتر از سرمایه‌ای است که هزینه‌اش را پرداخته است. اجاره محل و بهای تجهیزات، با تعطیل‌شدن زودهنگام از بین نمی‌رود. اگر فروش اضافه بتواند هزینه شیفت شب را پوشش دهد، ساعت بیشتر فعالیت به سودآوری کمک می‌کند. در غیر این صورت، چراغ روشن فقط هزینه بیشتری می‌سازد.

حلقه بعد، راننده و پیک است. حضور مردم در شهر، تقاضای سفر و ارسال ایجاد می‌کند؛ ولی کرایه دریافتی را نباید درآمد خالص دانست. کمیسیون احتمالی سکو، سوخت، استهلاک و مسیر بدون مسافر از آن کم می‌شود.

در پشت این ویترین نیز انبار، باربری، آماده‌سازی مواد غذایی و خدمات نظافت قرار دارند. بخشی از اقتصاد شب برای مشتریِ بیدار کار می‌کند و بخشی برای مشتری‌ای که صبح سفارش خود را تحویل می‌گیرد. داروخانه و خدمات درمانی نیز هزینه آماده‌باش را می‌پردازند تا نیاز فوری مردم بی‌پاسخ نماند.

بنابراین زیست شبانه می‌تواند به چندین حلقه درآمد برساند؛ اما برای محاسبه اندازه بازار، نباید مبلغ فروش کالا، هزینه انبار و کرایه حمل همان کالا را بدون تفکیک کنار هم گذاشت و همه را درآمد تازه نامید.

گشت آسان در شهر، برگشتن هم می‌خواهد

جذاب‌ترین مسیر گردش شبانه اگر راه برگشت مناسبی نداشته باشد، بخشی از مشتریانش را از دست می‌دهد. هزینه تاکسی می‌تواند تصمیم یک خانواده برای بیرون‌رفتن را تغییر دهد؛ برای کارگر نیز ممکن است بخش قابل توجهی از دریافتی شیفت دیرهنگام را مصرف کند.

از منظر اقتصادی، حمل‌ونقل شبانه فقط خدمت به مسافر نیست؛ بخشی از هزینه دسترسی به بازار را پایین می‌آورد. مشتری آسان‌تر می‌رسد و کارگر نیز برای رفت‌وبرگشت، کمتر از دستمزدش خرج می‌کند.

پروانه کسب دارید؛ اجازه فعالیت شبانه چطور؟

یکی از گره‌های زیست شبانه، تفاوت میان مجوز اصل کسب‌وکار و اجازه ادامه فعالیت در ساعت‌های دیرهنگام است. صاحب واحد باید بداند مجوزش چه خدماتی را، در چه محلی و در چه زمانی پوشش می‌دهد.

همین ابهام، برای سرمایه‌گذار هزینه دارد. کسی که محل اجاره می‌کند، تجهیزات می‌خرد و نیرو می‌گیرد، باید پیش از خرج‌کردن بداند چند ساعت امکان فروش دارد. نامعلوم‌بودن این موضوع، محاسبه بازگشت سرمایه را دشوار می‌کند.

مرز نظارت و مانع‌تراشی کجاست؟

گلایه از سخت‌گیری دستگاه‌ها زمانی قابل ارزیابی است که موضوع برخورد مشخص باشد؛  محدودیت ساعت فعالیت، تداخل صنفی، اشغال پیاده‌رو، سروصدا یا مسئله‌ای دیگر؟

تازه‌ترین اظهارات بررسی‌شده پلیس اماکن تهران، نشان می‌دهد بخشی از برخوردها به نحوه فعالیت مربوط است. تسنیم در ۱۳ مهر ۱۴۰۵ به نقل از رئیس این پلیس گزارش داد که در فرایند مجوز، صلاحیت‌های فردی، انتظامی و ترافیکی بررسی می‌شود. او از سد معبر برخی کافه‌ها انتقاد کرد و گفت شماری از پلمب‌ها با همین موضوع مرتبط بوده است. همچنین بر فعالیت واحدها در محدوده رسته‌ای که برای آن مجوز گرفته‌اند، تأکید داشت.

پیاده‌رو، فضای اختصاصی فروشگاه نیست و همسایه نیز نباید هزینه فروش بیشتر را با بی‌خوابی بپردازد. اما در مقابل، صاحب کسب‌وکار حق دارد ضابطه روشن، علت مشخص اخطار و مسیر قابل پیگیری برای رفع ایراد داشته باشد.

مسئله اقتصادی، پیش‌بینی‌پذیری است. اگر فعالیتی مجاز است، سرمایه‌گذار باید شرایط ادامه آن را بداند؛ اگر محل برای فعالیت شبانه مناسب نیست، این موضوع باید پیش از تجهیز و استخدام روشن شود. هزینه تصمیم دیرهنگام فقط متوجه مالک نمی‌شود؛ کارکنان و تأمین‌کنندگان هم از توقف کار آسیب می‌بینند.

سهم کسی که خوابش را می‌فروشد

بخش کمتر دیده‌شده زیست شبانه، نیروی انسانی آن است. مشتری برای فراغت آمده، اما آشپز، فروشنده، نگهبان و نیروی خدمات در محل کارند. افزایش فروش شبانه، الزاما افزایش متناسب دستمزد آنان را در پی ندارد.

در توضیح حقوقی منتشرشده درباره فوق‌العاده شب‌کاری، با استناد به ماده ۵۸ قانون کار آمده است که کارگران غیرنوبتی برای هر ساعت کار شب، ۳۵ درصد اضافه بر مزد ساعت عادی دریافت می‌کنند. بازه کار شب در قانون، ۲۲ تا ۶ صبح است. نوبت‌کاری گردشی قواعد جداگانه دارد و نباید این درصد را برای همه کارکنان شب یکسان به کار برد.

بازار هست؛ حساب دقیقش کجاست؟

با وجود سال‌ها خبر و اظهارنظر درباره زیست شبانه، در منابع بررسی‌شده آمار قابل اتکایی از گردش مالی مجموع فعالیت‌های شبانه کشور یافت نمی شود.

اطلاعات پراکنده درباره گردشگری شب، برنامه حمل‌ونقل، مجوزها و مشاغل، نشان می‌دهد موضوع از مرحله یک ایده تفریحی فراتر رفته است. آنچه کم داریم، حسابی روشن از فروش، اشتغال، هزینه و سهم کارکنان است؛ حسابی که معلوم کند کدام محدوده ظرفیت توسعه دارد و کدام فعالیت به پشتیبانی بیشتری نیاز دارد.

زیست شبانه با دستور بازماندن مغازه‌ها رونق نمی‌گیرد. شهر باید برای حضور مردم جذاب باشد، کسب‌وکار باید امکان برنامه‌ریزی داشته باشد و کارکنان باید بتوانند با دستمزد مناسب و رفت‌وبرگشت قابل تحمل کار کنند. آن وقت، پولی که برای چند ساعت قدم‌زدن و باهم‌بودن خرج می‌شود، می‌تواند به درآمدی پایدار برای چندین شغل تبدیل شود؛ درآمدی که اکنون بخشی از ظرفیت آن، پشت کرکره‌های بسته می‌ماند.