چاره‌ای جز بازنگری در الگوهای صنعت کشاورزی نخواهد بود

به گزارش نماد اقتصاد، در شرایطی که تنش‌های ژئوپلیتیکی در خاورمیانه بار دیگر آسیب‌پذیری زنجیره‌های تامین جهانی را آشکار ساخته است، بسیاری از کارشناسان معتقدند بحران تنگه هرمز می‌تواند به نقطه عطفی برای تجدیدنظر در شیوه‌های مرسوم کشاورزی تبدیل شود؛ الگویی که وابستگی شدیدی به نهاده‌های شیمیایی، سوخت‌های فسیلی و شبکه‌های تجاری متمرکز دارد.

وابستگی شدید امنیت غذایی جهان به چند مسیر محدود تجاری

براساس برآوردهای انجام‌شده، حدود ۳۰ درصد از تجارت جهانی کودهای شیمیایی از تنگه هرمز عبور می‌کند. موضوعی که نشان می‌دهد اختلال در این گذرگاه استراتژیک تنها بازار انرژی را تحت فشار قرار نمی‌دهد بلکه مستقیما بر تولید غذا در سطح جهانی نیز اثرگذار است.

کلمان متیویر، مدیر ارشد سیاست‌گذاری در شبکه سرمایه‌گذاری «FAIRR» معتقد است که بحران اخیر در واقع یک آزمون جدی برای ساختار غذایی جهان است؛ ساختاری که همچنان وابستگی عمیقی به سوخت‌های فسیلی دارد.

به گفته وی، این بحران تنها یک تنش ژئوپلیتیکی معمولی نیست بلکه هم‌زمان سه بخش انرژی، تولید کود و امنیت غذایی را تحت تاثیر قرار داده است.

در همین حال، نتایج مطالعات موسسه «Economist Impact» نشان می‌دهد تمرکز تولید غذا در جهان به اندازه تمرکز تولید نفت و گاز نگران‌کننده است. طبق آمار تنها ۱۵ کشور حدود ۷۰ درصد غذای جهان را تولید می‌کنند و ۱۱ کشور از این مجموعه نیز بیش از ۶۰ درصد سهم صادرات جهانی محصولات غذایی را در اختیار دارند.

چنین تمرکزی باعث شده است تاب‌آوری سیستم غذایی جهان بیش از حد به عملکرد تعداد محدودی از کشورها و مسیرهای تجاری وابسته شود.

جهش قیمت کود؛ تهدیدی برای تولید جهانی غذا

هم‌زمان با تداوم محدودیت‌های تجاری در تنگه هرمز، قیمت اوره به‌ عنوان یکی از مهم‌ترین کودهای مصرفی جهان حدود ۳۰ درصد افزایش یافته است. این اتفاق در مقطعی رخ داده است که کشاورزان نیمکره شمالی جهان در آغاز فصل کشت قرار دارند و نیاز آن‌ها به نهاده‌های کشاورزی در بالاترین سطح قرار دارد.

کارشناسان هشدار می‌دهند افزایش هزینه تامین کود می‌تواند بسیاری از کشاورزان را به کاهش مصرف این نهاده سوق دهد؛ تصمیمی که در کوتاه‌مدت به افت عملکرد مزارع و در ادامه به کاهش عرضه محصولات غذایی در بازارهای جهانی منجر خواهد شد.

سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) نیز پیش‌تر هشدار داده بود که تداوم انسداد تنگه هرمز در بلندمدت می‌تواند زمینه‌ساز وقوع یک فاجعه جهانی در بخش غذا و کشاورزی شود. علاوه‌براین، افزایش قیمت نفت ممکن است بخشی از زمین‌های کشاورزی را به سمت تولید سوخت‌های زیستی سوق دهد که خود فشار مضاعفی بر عرضه جهانی مواد غذایی وارد خواهد کرد.

دایان هولدورف، معاون اجرایی شورای جهانی کسب‌وکار برای توسعه پایدار در این خصوص، بیان کرد: تولید کودهای شیمیایی فرآیندی بسیار انرژی‌بر است و هرگونه اختلال در بازار انرژی به‌ سرعت خود را در قالب افزایش هزینه تولید و کمبود مواد اولیه مورد نیاز صنعت تولید کود نشان می‌دهد.

به اعتقاد وی، این بحران نه‌تنها بر فصل کشت در نیمکره شمالی اثرگذار خواهد بود بلکه پیامدهای آن به فصول زراعی در نیمکره جنوبی زمین نیز سرایت می‌کند.

کشاورزی احیایی؛ راهکاری برای کاهش وابستگی به نهاده‌های شیمیایی

با وجود پیامدهای کوتاه‌مدت بحران تنگه هرمز، برخی تحلیلگران معتقدند شرایط کنونی می‌تواند زمینه‌ساز تحولاتی مثبت در ساختار کشاورزی جهان باشد. از نگاه آن‌ها، همان‌گونه که انرژی‌های تجدیدپذیر طی سال‌های گذشته مسیر صنعت برق را تغییر دادند، کشاورزی احیایی نیز می‌تواند آغازگر تحولی مشابه در نظام تولید غذا باشد.

به طور کلی، کشاورزی احیایی مجموعه‌ای از روش‌های مدیریتی را در بر می‌گیرد که هدف آن افزایش سلامت خاک، کاهش مصرف نهاده‌های شیمیایی و ارتقای تاب‌آوری مزارع در برابر تغییرات اقلیمی است. کاهش حجم شخم‌زنی، تناوب کشت، استفاده از گیاهان پوششی، افزایش تنوع زیستی و تلفیق دامداری با کشاورزی از مهم‌ترین اجزای این رویکرد محسوب می‌شوند.

یکی از مهم‌ترین مزایای این روش، کاهش وابستگی به کودهای شیمیایی، آفت‌کش‌ها و ماشین‌آلات سنگین است. در نتیجه، کشاورزان در برابر شوک‌های ناشی از افزایش قیمت نهاده‌ها آسیب‌پذیری کمتری خواهند داشت. علاوه‌براین، بهبود کیفیت خاک، افزایش ظرفیت نگهداری آب و کاهش فرسایش اراضی، از دیگر مزایای این الگوی تولید به شمار می‌رود.

استقبال شرکت‌های بزرگ جهانی از کشاورزی احیایی

روند گذار به کشاورزی احیایی پیش از بحران اخیر در تنگه هرمز نیز آغاز شده بود. طی سال‌های گذشته شرکت‌های بزرگ فعال در صنایع غذایی و نوشیدنی ازجمله

«Mars»، «Cargill»، شرکت «Pepsi.Co» و «Coca-Cola» برنامه‌های گسترده‌ای برای توسعه این شیوه تولید در میلیون‌ها هکتار از اراضی کشاورزی جهان تدوین کرده‌اند.

براساس گزارش سازمان ملل متحد و اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت، اجرای گسترده کشاورزی احیایی در آفریقا می‌تواند تا سال ۲۰۴۰ میانگین عملکرد محصولات کشاورزی این قاره را ۱۳ درصد افزایش دهد. همچنین این روش با کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، اراضی کشاورزی و مراتع را به مخازن جذب کربن تبدیل می‌کند.

در حال حاضر حدود ۱۵ درصد از زمین‌های زراعی جهان تحت پوشش روش‌های کشاورزی احیایی قرار دارند و این سهم به سرعت در حال افزایش است. برآوردهای موسسه «Grand View Research» نشان می‌دهد بازار جهانی کشاورزی احیایی طی سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۳ به‌ طور متوسط سالانه ۱۸.۷ درصد رشد خواهد کرد؛ رشدی که آمریکا را به بزرگ‌ترین بازار این حوزه و آسیا را به سریع‌ترین منطقه در حال توسعه تبدیل خواهد کرد.

مزایای اقتصادی؛ فراتر از ملاحظات زیست‌محیطی

حامیان کشاورزی احیایی تاکید دارند که مزایای این رویکرد تنها به حوزه محیط‌زیست محدود نمی‌شود. تجربه عملی بسیاری از کشاورزان نشان می‌دهد کاهش مصرف نهاده‌های شیمیایی می‌تواند صرفه‌جویی قابل‌توجهی در هزینه‌های تولید ایجاد کند.

مگان ساپ، یکی از بنیان‌گذاران ائتلاف اروپایی کشاورزی احیایی که از سال ۲۰۱۴ در شمال اسپانیا به فعالیت در بخش کشاورزی مشغول بوده است، اعلام کرد که پس از اجرای مدیریت جامع مزرعه از سال ۲۰۱۸، هزینه‌های مدیریت اراضی وی در همان سال نخست حدود ۸۰ درصد کاهش یافته است.

در مقیاس صنعتی نیز شرکت «McCain»، یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان سیب‌زمینی فرآوری‌شده جهان، اعلام کرده است تا سال ۲۰۳۰، تمامی مزارع تامین‌کننده سیب‌زمینی مورد نیاز خود را تحت پوشش اصول کشاورزی احیایی قرار خواهد داد. این شرکت معتقد است آینده صنعت غذا به سلامت خاک، تاب‌آوری مزارع و توانایی کشاورزان در سازگاری با شرایط متغیر اقلیمی و اقتصادی وابسته است.

نتایج مطالعات مورد حمایت این شرکت نشان می‌دهد در صورت فراگیر شدن روش‌های کشاورزی احیایی، سالانه حدود ۹۰۵ میلیون پوند از هزینه‌های مربوط به کودهای شیمیایی و آفت‌کش‌ها در مزارع بریتانیا تا سال ۲۰۵۰ کاسته خواهد شد.

موانع گذار به کشاورزی پایدار

با وجود مزایای متعدد، توسعه کشاورزی احیایی همچنان با موانع جدی مواجه است. بسیاری از کشاورزان طی سال‌های اخیر تحت فشارهای مالی قابل‌توجهی قرار داشته‌اند و توان سرمایه‌گذاری در استفاده از فناوری‌ها یا روش‌های جدید را ندارند.

از سوی دیگر، منافع اقتصادی این شیوه تولید معمولا در میان‌مدت و بلندمدت نمایان شده است؛ در حالی که هزینه‌های تغییر الگوی کشت و مدیریت مزرعه از همان ابتدای کار بر دوش کشاورزان قرار می‌گیرد. همین مسئله سرعت گسترش این رویکرد را محدود کرده است.

کارشناسان معتقدند بانک‌ها، شرکت‌های صنایع غذایی و دولت‌ها می‌توانند نقش تعیین‌کننده‌ای در تسهیل این گذار ایفا کنند. ارائه تسهیلات مالی، طراحی بیمه‌های ویژه دوره گذار و اصلاح نظام یارانه‌های کشاورزی به نفع روش‌های پایدار، ازجمله اقداماتی به شمار می‌آید که می‌تواند انگیزه کشاورزان برای تغییر الگوی تولید را افزایش دهد.

بحران هرمز؛ هشداری برای آینده امنیت غذایی جهان

بحران تنگه هرمز بار دیگر نشان داد امنیت غذایی جهان تا چه اندازه به انرژی، تجارت بین‌الملل و ثبات ژئوپلیتیکی گره خورده است. در شرایطی که تغییرات اقلیمی، تنش‌های سیاسی و اختلال‌های زنجیره تامین به پدیده‌ای دائمی تبدیل شده‌اند، تداوم اتکا به الگوی سنتی کشاورزی بیش از گذشته با مخاطره همراه خواهد بود.

شاید هنوز برای قضاوت درباره پیامدهای بلندمدت این بحران زود باشد اما آنچه واضح به نظر می‌رسد، این است که جهان برای حفظ امنیت غذایی خود ناگزیر خواهد بود به سمت نظام‌های تولیدی انعطاف‌پذیرتر، کمتر ‌وابسته‌تر و پایدارتر حرکت کند؛ مسیری که کشاورزی احیایی می‌تواند یکی از مهم‌ترین ارکان آن باشد.

انتهای پیام//