خودرو؛ یار غار پوپولیست‌ها

به گزارش نماد اقتصاد، بازار خودرو در ایران فقط محل خریدوفروش و رقابت میان تولیدکنندگان و واردکنندگان نیست؛ به نظر می‌رسد این بازار به یکی از محبوب‌ترین سوژه‌های اظهارنظرهای سیاسی و پوپولیستی هم تبدیل شده است. هرکس که بخواهد در فضای عمومی دیده شود، کافی است چند جمله درباره خودرو بگوید؛ یکی بدون توجه به پیچیدگی‌های صنعت خودرو، به خودروسازان داخلی حمله می‌کند و دیگری با دیدن یک خودروی خارجی در خیابان، از تخصیص ارز و واردات بی‌ضابطه می‌گوید. در این میان، آنچه کمتر دیده می‌شود، اطلاعات دقیق، شناخت سازوکارهای بازار و مسئولیت‌پذیری در قبال اظهارنظرهای عمومی است.
تازه‌ترین نمونه این رویکرد را می‌توان در اظهارات غلامرضا میرزایی، عضو کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست مجلس، مشاهده کرد. او با انتقاد از نحوه تخصیص ارز برای واردات کالاها، از ضرورت شفافیت در این زمینه سخن گفته و در ادامه، حضور خودروهای گران‌قیمت از جمله فورد در خیابان‌های تهران را به‌عنوان نشانه‌ای از ابهام در سازوکار واردات مطرح کرده است. پرسش او این است که این خودروها چگونه وارد کشور می‌شوند و ارز مورد نیاز برای واردات آن‌ها از چه محلی تأمین شده است.
اصل مطالبه شفافیت در تخصیص ارز، مطالبه‌ای قابل دفاع است. در شرایط محدودیت منابع ارزی، دولت باید توضیح دهد چه میزان ارز به چه کالاهایی اختصاص می‌دهد، واردکنندگان چه تعهداتی دارند و آیا ارز تخصیص‌یافته واقعاً در همان مسیر ثبت سفارش مصرف می‌شود یا خیر. اما مشکل از جایی آغاز می‌شود که برای طرح چنین مطالبه‌ای، مثالی انتخاب می‌شود که خود نشان‌دهنده فاصله گوینده با واقعیت‌های بازار خودرو است.

فورد؛ خودروی لوکس یا خودروی مردمی؟

نخستین پرسش این است که اساساً چرا باید دیدن یک فورد در خیابان تهران، به‌عنوان نشانه‌ای از واردات بی‌ضابطه خودروهای لوکس مطرح شود؟ فورد، برخلاف تصویری که احتمالاً از یک خودروی آمریکایی در ذهن برخی سیاستمداران وجود دارد، در بخش بزرگی از تاریخ خود یکی از نمادهای تولید خودرو برای عموم مردم بوده است. این شرکت با هدف تولید خودروهای قابل‌دسترس‌تر برای طبقه متوسط شکل گرفت و بسیاری از محصولاتش در بازارهای جهانی در گروه خودروهای اقتصادی و میان‌قیمت قرار می‌گیرند.
حتی موستانگ، یکی از شناخته‌شده‌ترین محصولات فورد و از نمادهای خودروهای اسپرت آمریکایی، در بخش قابل‌توجهی از تاریخ خود در مقایسه با بسیاری از خودروهای اسپرت، محصولی نسبتاً اقتصادی به شمار می‌رفته است. البته فورد مدل‌های گران‌قیمت و خاص هم دارد؛ از نسخه‌های ویژه موستانگ گرفته تا محصولات قدرتمندی مانند رپتور و فورد GT. اما تعمیم قیمت این مدل‌ها به تمام محصولات فورد، همان‌قدر اشتباه است که تمام محصولات یک خودروساز را با گران‌ترین مدل آن قضاوت کنیم.
بنابراین، فورد به‌خودی‌خود مترادف با خودروی لوکس نیست. اتفاقاً اگر حضور یک خودروی معمولی فورد در خیابان‌های تهران برای یک نماینده مجلس نشانه تجمل و واردات غیرضروری تلقی می‌شود، این موضوع بیش از آنکه درباره جایگاه فورد در بازار جهانی خودرو چیزی بگوید، از فاصله عمیق بازار ایران با بازارهای عادی جهان حکایت دارد. در شرایطی که بسیاری از خودروهای معمولی و میان‌قیمت جهان برای مصرف‌کننده ایرانی به کالایی دور از دسترس تبدیل شده‌اند، حتی یک خودروی متعارف خارجی هم می‌تواند در نگاه سیاستمدار ایرانی کالایی لوکس به نظر برسد.

فوردها چگونه به خیابان تهران می‌رسند؟

مسئله دوم، سازوکار حضور خودروهای آمریکایی در ایران است. واردات و شماره‌گذاری خودروهای ساخت آمریکا در ایران با محدودیت‌های جدی روبه‌رو است و نمی‌توان صرف مشاهده یک فورد در خیابان را به معنای ثبت سفارش و تخصیص ارز برای واردات عادی آن دانست. نمونه‌های محدودی از خودروهای آمریکایی که امکان تردد با پلاک ملی پیدا کرده‌اند، ممکن است به پرونده‌های خاصی مانند خودروهای تملیکی یا خودروهای متعلق به نمایندگی‌های دیپلماتیک و فروش آن‌ها تحت ضوابط مشخص مربوط باشند. این موارد را نمی‌توان به‌سادگی به جریان معمول واردات خودرو تعمیم داد.
از سوی دیگر، بخشی از خودروهای خارجی حاضر در خیابان‌های ایران با پلاک گذر موقت تردد می‌کنند. در این سازوکار، مالک خودرو ممکن است آن را در خارج از کشور خریداری کرده باشد و با رعایت مقررات مربوط، برای مدت مشخصی وارد ایران کند. تردد این خودروها تابع ضوابط زمانی، گمرکی و مالی است و به‌معنای واردات قطعی و شماره‌گذاری دائمی آن‌ها نیست. بنابراین، پیش از آنکه یک نماینده مجلس از مشاهده فورد در خیابان تهران به تخصیص ارز برای واردات آن برسد، باید مشخص کند خودروی مورد اشاره دقیقاً چه نوع پلاکی داشته و از چه مسیری وارد کشور شده است.

خودرو؛ میان تخصص و محبوبیت سیاسی

این نخستین بار نیست که خودرو به سوژه‌ای برای اظهارنظرهای پرسر‌وصدا تبدیل می‌شود. در سال‌های اخیر،از نمایندگان مجلس تا برخی مدیران و چهره‌های سیاسی، هرکدام به شکلی درباره قیمت خودرو، واردات، کیفیت تولید داخلی و عملکرد خودروسازان موضع‌گیری کرده‌اند. بخشی از این انتقادها کاملاً ضروری است؛ صنعت خودرو ایران با مشکلات جدی در کیفیت، قیمت‌گذاری، رقابت، بهره‌وری و ساختار مدیریتی روبه‌رو است و هیچ دلیلی برای مصون ماندن خودروسازان از نقد وجود ندارد. اما نقد زمانی ارزشمند است که بر شناخت مسئله و ارائه راه‌حل استوار باشد، نه صرفاً بر جملاتی که قابلیت انتشار در شبکه‌های اجتماعی دارند.
برای مثال، نمی‌توان بدون توجه به ساختار قیمت‌گذاری، زیان انباشته، محدودیت واردات، وضعیت ارزی و انحصار بازار، تمام مشکلات خودرو را به ناکارآمدی یک یا دو شرکت تقلیل داد. همان‌طور که نمی‌توان با دیدن یک خودروی خارجی در خیابان، نتیجه گرفت منابع ارزی کشور صرف واردات خودروهای لوکس شده است. هر دو رویکرد، پیچیدگی یک مسئله اقتصادی را به یک جمله ساده و جذاب تقلیل می‌دهند؛ جمله‌ای که شاید برای جلب توجه مخاطب مناسب باشد، اما لزوماً کمکی به حل مسئله نمی‌کند.
عضویت در کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست مجلس، به‌خودی‌خود مانع اظهارنظر یک نماینده درباره صنعت خودرو نیست. نمایندگان درباره مسائل عمومی کشور مسئولیت دارند و می‌توانند از دولت توضیح بخواهند. با این حال، وقتی یک نماینده در جایگاه مطالبه‌گر ظاهر می‌شود، انتظار می‌رود مثال‌هایش دقیق باشد و میان واردات رسمی، تردد گذر موقت و خودروهای خاص تمایز قائل شود. در غیر این صورت، مطالبه شفافیت خود به اظهارنظری مبهم تبدیل می‌شود.
بازار خودرو به اندازه کافی با سیاست‌گذاری‌های متناقض، انحصار، محدودیت واردات، نوسان ارز و نااطمینانی دست‌وپنجه نرم می‌کند. اضافه شدن اظهارنظرهای غیرتخصصی و بعضاً نادرست، نه به شفافیت کمک می‌کند و نه راهی برای اصلاح بازار باز می‌کند. خودرو البته سوژه جذابی برای سیاستمداران است؛ چون تقریباً همه مردم با آن سروکار دارند و هر جمله‌ای درباره قیمت و وارداتش می‌تواند توجه عمومی را جلب کند. اما همین جذابیت، مسئولیت اظهارنظر دقیق را بیشتر می‌کند.
مسئله این نیست که سیاستمداران درباره خودرو حرف نزنند؛ مسئله این است که خودرو نباید دستاویز پوپولیست‌ها تبدیل شود. بازاری که به تصمیم‌های کارشناسی و سیاست‌گذاری باثبات نیاز دارد، بیش از هر چیز از کسانی آسیب می‌بیند که بدون شناخت سازوکارهای آن، از خودرو برای دیده‌شدن استفاده می‌کنند.