صنایع و معادن ۱۴.۷ درصد کوچک شد

به گزارش نماد اقتصاد، اقتصاد ایران سال ۱۴۰۵ را با یک عقب‌گرد سنگین آغاز کرد. تازه‌ترین محاسبات مرکز آمار ایران نشان می‌دهد تولید ناخالص داخلی در بهار امسال، با احتساب نفت ۱۰.۱ درصد و بدون نفت ۴.۶ درصد کاهش یافته است؛ آماری که از محدودشدن فعالیت‌های اقتصادی در بخش‌های مختلف حکایت دارد و نشان می‌دهد افت تولید تنها به صنعت نفت محدود نمانده است.

براساس نتایج حساب‌های ملی فصلی مرکز آمار ایران، تولید ناخالص داخلی به قیمت ثابت سال ۱۴۰۰ در سه‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵ به ۲۱ هزار و ۷۹۵ هزار میلیارد ریال رسیده است. این رقم در بهار سال گذشته ۲۴ هزار و ۲۵۵ هزار میلیارد ریال بود. به این ترتیب، حجم واقعی اقتصاد ایران با احتساب نفت در فاصله یک سال حدود ۲ هزار و ۴۶۰ هزار میلیارد ریال کاهش یافته است.

استفاده از «قیمت ثابت» به این معناست که اثر افزایش قیمت‌ها و تورم از محاسبات کنار گذاشته شده؛ بنابراین کاهش ثبت‌شده، بیانگر افت واقعی تولید کالا و خدمات در اقتصاد است، نه صرفاً تغییر ارزش پول.

اقتصاد بدون نفت هم کوچک شد

برخی ممکن است افت اقتصادی بهار ۱۴۰۵ را تنها نتیجه کاهش تولید یا صادرات نفت بدانند، اما آمارهای مرکز آمار تصویر نگران‌کننده‌تری ارائه می‌کند.

تولید ناخالص داخلی بدون احتساب نفت از ۱۸ هزار و ۴۹ هزار میلیارد ریال در بهار ۱۴۰۴ به ۱۷ هزار و ۲۲۶ هزار میلیارد ریال در بهار امسال رسیده است. این تغییر به معنای کاهش تقریبی ۸۲۳ هزار میلیارد ریالی و ثبت رشد منفی ۴.۶ درصد در اقتصاد غیرنفتی است. این رقم نشان می‌دهد حتی با کنار گذاشتن نفت، بخش‌های مولد و خدماتی اقتصاد نیز نتوانسته‌اند سطح تولید سال گذشته را حفظ کنند.

صنایع و معادن؛ کانون اصلی سقوط اقتصادی

جزئیات گزارش مرکز آمار نشان می‌دهد گروه صنایع و معادن با رشد منفی ۱۴.۷ درصدی، بیشترین افت را در میان بخش‌های اصلی اقتصاد تجربه کرده است.

این گروه مجموعه‌ای از فعالیت‌های مهم، از جمله استخراج نفت و گاز، معدن، صنعت، تامین آب و برق و ساختمان را در بر می‌گیرد. بنابراین افت شدید آن می‌تواند نتیجه هم‌زمان کاهش فعالیت‌های نفتی، افت تولید صنعتی، محدودیت انرژی، کاهش سرمایه‌گذاری و رکود بخش ساختمان باشد.

کاهش ۱۴.۷ درصدی ارزش افزوده صنایع و معادن از آن جهت اهمیت دارد که این گروه با زنجیره بزرگی از مشاغل، شرکت‌های پیمانکاری، صنایع پایین‌دستی و بازار سرمایه ارتباط دارد. به همین دلیل، رکود در این بخش می‌تواند به‌تدریج به کاهش فروش بنگاه‌ها، محدودشدن فرصت‌های شغلی و افت سرمایه‌گذاری منجر شود.

خدمات هم وارد محدوده منفی شد

گروه خدمات نیز در بهار امسال ۴.۸ درصد کوچک‌تر شده است. این بخش سهم بالایی در اقتصاد و اشتغال کشور دارد و فعالیت‌هایی مانند تجارت، حمل‌ونقل، گردشگری، بانکداری، بیمه، آموزش، ارتباطات و خدمات عمومی را شامل می‌شود.

رشد منفی خدمات معمولاً نشانه‌ای از کاهش تقاضا و تضعیف گردش مالی در اقتصاد است. زمانی که قدرت خرید خانوارها کاهش پیدا می‌کند یا بنگاه‌ها با محدودیت بیشتری فعالیت می‌کنند، تقاضا برای بسیاری از خدمات نیز پایین می‌آید.

از آنجا که بخش خدمات یکی از اصلی‌ترین محل‌های اشتغال در کشور محسوب می‌شود، ادامه این روند می‌تواند آثار بیشتری بر بازار کار و درآمد خانوارها داشته باشد.

کشاورزی؛ تنها بخش مثبت اقتصاد

در میان سه گروه اصلی، فقط بخش کشاورزی توانسته رشد مثبت ثبت کند. ارزش افزوده این گروه در بهار ۱۴۰۵ نسبت به فصل مشابه سال قبل ۲.۳ درصد افزایش یافته است.

رشد کشاورزی اگرچه نکته مثبتی در گزارش مرکز آمار است، اما به دلیل سهم محدودتر این بخش در مقایسه با صنایع و خدمات، نتوانسته افت سنگین سایر بخش‌ها را جبران کند.

به بیان ساده، رشد ۲.۳ درصدی کشاورزی در برابر کاهش ۱۴.۷ درصدی صنایع و معادن و افت ۴.۸ درصدی خدمات، قدرت کافی برای مثبت‌کردن رشد کل اقتصاد را نداشته است.

 آیا اقتصاد ایران وارد رکود شده است؟

آمار بهار از یک انقباض شدید سالانه حکایت دارد، اما برای اعلام قطعی «رکود فنی» باید رشد فصلی تعدیل‌شده اقتصاد در دست‌کم دو فصل متوالی بررسی شود. بااین‌حال، منفی‌شدن هم‌زمان تولید با نفت، اقتصاد غیرنفتی، صنایع و خدمات نشان می‌دهد افت فعالیت‌ها گسترده بوده و تنها به یک رشته خاص محدود نیست.

فاصله ۵.۵ واحد درصدی میان رشد اقتصادی با نفت و بدون نفت نیز نشان می‌دهد تحولات بخش نفت و فعالیت‌های وابسته به آن سهم قابل‌توجهی در تشدید افت تولید داشته‌اند؛ هرچند رشد منفی اقتصاد بدون نفت ثابت می‌کند سایر بخش‌ها نیز با رکود و کاهش تولید مواجه شده‌اند.

 پشت اعداد منفی چه عواملی قرار دارد؟

برای شناسایی دقیق علت کاهش تولید باید جزئیات زیرگروه‌ها و گزارش‌های تکمیلی منتشر شود، اما مجموعه‌ای از عوامل می‌تواند در شکل‌گیری این وضعیت مؤثر باشد:

•  کاهش تولید یا صادرات نفت و فرآورده‌های مرتبط
• محدودیت برق و گاز واحدهای صنعتی و معدنی
•  افزایش هزینه مواد اولیه و تأمین مالی
•  کاهش قدرت خرید و افت تقاضای مصرف‌کنندگان
• نااطمینانی‌های سیاسی و اقتصادی
•  کاهش سرمایه‌گذاری در ماشین‌آلات و ساختمان
•  مشکلات دسترسی بنگاه‌ها به ارز و سرمایه در گردش

البته میزان اثر هرکدام از این عوامل بدون انتشار جزئیات آماری بیشتر قابل‌اندازه‌گیری دقیق نیست.

 زنگ خطر برای اقتصاد غیرنفتی

مهم‌ترین پیام گزارش مرکز آمار را می‌توان در رشد منفی اقتصاد بدون نفت جست‌وجو کرد. اگر کاهش تولید صرفاً در بخش نفت اتفاق می‌افتاد، امکان جبران آن با تغییر میزان صادرات یا شرایط بازار جهانی وجود داشت؛ اما افت ۴.۶ درصدی اقتصاد غیرنفتی از ضعف گسترده‌تری در تولید، مصرف، سرمایه‌گذاری و خدمات خبر می‌دهد.

تداوم این روند می‌تواند درآمد بنگاه‌ها و خانوارها را تحت فشار قرار دهد و هم‌زمان با تورم، ترکیبی دشوار از **افزایش قیمت‌ها و کاهش تولید واقعی** ایجاد کند؛ وضعیتی که مدیریت آن به سیاست‌های هماهنگ در حوزه انرژی، تأمین مالی، تجارت خارجی و حمایت از تولید نیاز دارد.

بهار سرد اقتصاد ایران

گزارش بهار ۱۴۰۵ یکی از هشداردهنده‌ترین تصاویر فصلی اقتصاد ایران در سال‌های اخیر را ترسیم می‌کند: اقتصاد با نفت بیش از ۱۰ درصد کوچک شده، بخش صنایع و معادن افتی نزدیک به ۱۵ درصد داشته و خدمات نیز به محدوده منفی وارد شده است.

رشد محدود کشاورزی نتوانسته این سقوط را جبران کند و منفی‌شدن اقتصاد بدون نفت نشان می‌دهد مشکل فراتر از نوسانات درآمدهای نفتی است. اکنون پرسش اصلی این است که آیا این افت در تابستان مهار خواهد شد یا اقتصاد ایران در فصل‌های بعد نیز به حرکت در مسیر انقباضی ادامه خواهد داد.