برندگان و بازندگان اقتصاد ایران در شهریور ۱۴۰۵

به گزارش نماد اقتصاد، شهریور ۱۴۰۵ را می‌توان یکی از پرنوسان‌ترین ماه‌های اقتصاد ایران در سال جاری دانست؛ ماهی که در آن بازار ارز، طلا، بورس و حتی خودرو با موج تازه‌ای از افزایش قیمت مواجه شد و در سمت دیگر، قدرت خرید خانوارها، فعالیت واقعی بازارها و بخشی از صنایع تولیدی بیش از گذشته تحت فشار قرار گرفت.

تصویر شهریور ماه اما فقط با نگاه به قیمت دارایی‌ها کامل نمی‌شود. دلار در این ماه حدود ۲۲.۷۶ درصد رشد کرد و شاخص کل بورس نیز ۱۸.۲۵ درصد بالا رفت. طلای ۱۸ عیار هم حدود ۱۶ درصد افزایش قیمت داشت. در مقابل، داده‌های تورمی نشان می‌دهد تورم نقطه‌ای شهریور به ۸۳.۸ درصد و تورم ماهانه به ۳.۹ درصد رسیده است.

در چنین شرایطی، اقتصاد ایران در شهریور ماه دو چهره متفاوت داشت؛ یک چهره متعلق به صاحبان دارایی و بازارهای سرمایه‌ای و چهره دیگر متعلق به مصرف‌کنندگان، حقوق‌بگیران و تولیدکنندگانی که افزایش هزینه‌ها برای آن‌ها الزاما به معنای افزایش سود نبود.

برنده اول؛ صاحبان دارایی‌های ارزی

اگر قرار باشد یک گروه را به عنوان یکی از مهم‌ترین برندگان اسمی شهریور ماه معرفی کنیم، دارندگان دارایی‌های ارزی در صدر قرار می‌گیرند.

دلار آزاد در یک ماهه منتهی به ۳۱ شهریور حدود ۲۲.۷۶ درصد افزایش قیمت داشت و در پایان ماه در محدوده بالای ۲۳۰ هزار تومان قرار گرفت. این افزایش صرفا یک تغییر در قیمت یک دارایی نبود بلکه برای بسیاری از بازارهای دیگر نیز نقش موتور محرک را ایفا کرد. رشد نرخ ارز همچنین هزینه جایگزینی کالاهای وارداتی، مواد اولیه و تجهیزات را بالا برد و هم‌زمان انتظارات تورمی را تقویت کرد.

به همین دلیل، دارنده دارایی ارزی در شهریور ماه از افزایش ارزش اسمی دارایی خود منتفع شد؛ در حالی که مصرف‌کننده‌ای که درآمدش ریالی و ثابت بود، با افزایش هزینه خرید کالاها و خدمات مواجه شد.

برنده دوم؛ طلا و سکه اما با یک نکته مهم

طلا نیز در شهریور ماه در گروه دارایی‌های برنده قرار گرفت و براساس داده‌های منتشرشده، طلای ۱۸ عیار در این ماه حدود ۱۶.۰۴ درصد رشد کرد. نکته مهم این است که در همین بازه، طلای جهانی حدود ۶.۵۱ درصد کاهش داشت. بنابراین بخش مهمی از رشد طلای داخلی را باید در افزایش نرخ ارز جست‌وجو کرد، نه صرفاً عملکرد اونس جهانی.

در پایان شهریور ماه، هر گرم طلای ۱۸ عیار در محدوده حدود ۲۳.۷ تا ۲۴ میلیون تومان معامله ‌شد و سکه امامی نیز در محدوده ۲۳۵ تا ۲۳۸ میلیون تومان قرار داشت.

این اتفاق یک پیام روشن برای اقتصاد ایران داشت؛ اینکه طلا همچنان برای بخشی از خانوارها و سرمایه‌گذاران، ابزاری برای مقابله با افت ارزش پول محسوب می‌شود. البته رشد ماهانه طلا به معنای سود قطعی یا بدون ریسک نیست زیرا قیمت آن هم‌زمان از نرخ ارز، اونس جهانی، حباب سکه و میزان تقاضا تاثیر می‌گیرد.

برنده سوم؛ بورس و سهام شرکت‌های صادراتی

شهریور ماه برای بازار سرمایه نیز ماه متفاوتی بود. شاخص کل بورس در این ماه حدود ۱۸.۲۵ درصد رشد کرد و به بیش از هفت میلیون و ۱۰۰ هزار واحد رسید.

اما نکته مهم در بررسی برندگان بورسی، تفکیک میان رشد شاخص و عملکرد تک‌تک شرکت‌ها است. در شرایط تورمی، شرکت‌هایی که دارایی‌های ارزشمند، درآمد ارزی یا امکان تعدیل قیمت محصولات دارند، می‌توانند شرایط متفاوتی نسبت به شرکت‌های کاملا وابسته به بازار داخلی داشته باشند.

از این منظر، شرکت‌های صادرات‌محور، بخشی از صنایع کالایی و بنگاه‌هایی که درآمد آن‌ها با نرخ ارز ارتباط بیشتری دارد، از افزایش قیمت ارز اثرپذیری متفاوتی دارند؛ البته افزایش نرخ ارز هم‌زمان هزینه‌های آن‌ها را نیز بالا می‌برد و بنابراین رشد قیمت سهام الزاما معادل افزایش سود واقعی شرکت نیست.

آمار عملکرد بورس در شهریور ماه نشان می‌دهد بازار سهام توانسته است بخشی از سرمایه‌ها را به سمت خود جذب کند؛ موضوعی که در شرایط تورمی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

برنده چهارم؛ بازار خودرو، البته روی کاغذ

یکی از عجیب‌ترین برندگان شهریور ماه امسال را باید بازار خودرو دانست؛ البته فقط از منظر افزایش قیمت.

بررسی‌های منتشرشده نشان می‌دهد میانگین قیمت خودرو در شهریور ماه حدود ۱۷ درصد افزایش یافته است و خودروهای وارداتی حتی بیش از این میانگین گران شده‌اند. در عین حال، در حال حاضر گزارش‌ها از تقریبا متوقف شدن معاملات در بازار حکایت دارند.

این یعنی افزایش قیمت لزوما به معنای رونق بازار خودرو نیست. وقتی قیمت‌ها بالا می‌روند اما قدرت خرید مشتریان کاهش پیدا می‌کند، بازار ممکن است از نظر ارزش اسمی بزرگ‌تر اما از نظر تعداد معاملات کوچک‌تر شود.

بنابراین فروشنده‌ای که پیش‌تر خودرو داشته، از افزایش ارزش دارایی خود بهره برده است اما خریدار جدید با مانع بزرگ‌تری برای ورود مواجه شده است.

بازنده اول؛ حقوق‌بگیران و درآمدهای ثابت

در سمت مقابل، یکی از اصلی‌ترین بازندگان اقتصاد شهریور ماه را باید صاحبان درآمدهای ثابت دانست.

وقتی تورم نقطه‌ای به ۸۳.۸ درصد می‌رسد، حتی اگر تورم ماهانه از قله‌های قبلی فاصله گرفته باشد، به این معنا نیست که قیمت‌ها کاهش یافته‌اند بلکه سرعت افزایش قیمت‌ها همچنان بالاست. لازم به ذکر است که مرکز آمار ایران تورم ماهانه شهریور ماه را ۳.۹ درصد اعلام کرد.

برای حقوق‌بگیری که درآمدش در طول ماه ثابت است، افزایش قیمت ارز، طلا، خودرو و کالاهای مصرفی به معنای رشد هزینه جایگزینی زندگی است. بنابراین ممکن است فرد از نظر ریالی همان درآمد قبلی را دریافت اما با همان درآمد کالا و خدمات کمتری خریداری کند.

اینجا تفاوت میان درآمد اسمی و قدرت خرید واقعی اهمیت پیدا می‌کند. اقتصاد شهریور ماه نشان داد افزایش عددی حقوق یا درآمد، بدون هماهنگی با تورم، الزاماً به معنای بهبود وضعیت اقتصادی خانوار نیست.

بازنده دوم؛ مصرف‌کننده‌ای که هنوز خرید نکرده است

در شهریور ماه، فاصله میان دارنده دارایی و مصرف‌کننده بیش از گذشته آشکار شد.

فردی که در ابتدای ماه دارایی ارزی، طلا یا سهام داشته است و ارزش دارایی‌اش افزایش یافته، از تورم دارایی‌ها تا حدی مصون مانده است اما فردی که قصد خرید خودرو، مسکن، لوازم خانگی یا سایر کالاهای بادوام را داشته، با قیمت‌های بالاتری مواجه شده است.

به این ترتیب، تورم تنها ثروت موجود را جابه‌جا نمی‌کند بلکه هزینه ورود افراد جدید به بازار دارایی‌ها را نیز افزایش می‌دهد.

بازنده سوم؛ تولیدکننده‌ای که نمی‌تواند قیمت را منتقل کند

افزایش نرخ ارز برای همه تولیدکنندگان خبر خوبی نیست. تولیدکننده‌ای که مواد اولیه، تجهیزات یا قطعات وارداتی مصرف می‌کند، با افزایش هزینه مواجه می‌شود. اگر بازار اجازه افزایش قیمت متناسب با رشد هزینه‌ها را ندهد، حاشیه سود وی کاهش پیدا می‌کند.

این مسئله به‌خصوص برای صنایع داخلی که قدرت قیمت‌گذاری محدودی دارند، اهمیت بالایی دارد. از یک سو هزینه تولید افزایش پیدا می‌کند و از سوی دیگر کاهش قدرت خرید خانوارها اجازه نمی‌دهد افزایش قیمت بدون اثر بر تقاضا انجام شود.

در نتیجه، بخشی از تولیدکنندگان شهریور ماه را نه به عنوان ماه افزایش سود بلکه به عنوان ماه افزایش هزینه‌ها پشت سر گذاشتند.

بازنده چهارم؛ مصرف‌کنندگان خودرو و کالاهای بادوام

بازار خودرو نمونه روشنی از این تضاد بود. افزایش ۱۷ درصدی متوسط قیمت خودرو در شهریور ماه در شرایطی رخ داد که معاملات تقریبا متوقف شده بود.

این وضعیت نشان می‌دهد افزایش قیمت می‌تواند هم‌زمان دو گروه را تحت تاثیر قرار دهد؛ صاحبان قبلی خودرو که ارزش دارایی آن‌ها بالا رفته است و خریدارانی که برای تهیه خودرو باید پول بیشتری پرداخت کنند.

همین الگو در بسیاری از کالاهای بادوام نیز قابل مشاهده است. افزایش قیمت، لزوما قدرت خرید ایجاد نمی‌کند بلکه در بسیاری از موارد تنها هزینه خرید را افزایش می‌دهد.

برنده پنهان؛ دارایی‌هایی که از تورم عقب نماندند

اگر معیار تحلیل را از سود به حفظ ارزش پول تغییر دهیم، تصویر شهریور ماه دقیق‌تر می‌شود.

در اقتصادی که تورم نقطه‌ای آن به ۸۳.۸ درصد رسیده است، رشد قیمت دارایی‌ها الزاما به معنای ثروتمندتر شدن واقعی صاحبان آن‌ها نیست. ممکن است قیمت یک دارایی ۲۰ درصد افزایش پیدا کند اما در همان زمان هزینه سبد مصرفی خانوار بسیار بیشتر افزایش یافته باشد.

بنابراین باید میان برنده اسمی و برنده واقعی تفاوت گذاشت. دلار، طلا، بورس و خودرو در شهریور ماه از نظر قیمت اسمی رشد کردند اما این رشد به تنهایی برای اثبات افزایش رفاه یا ثروت واقعی کافی نیست.

شهریور؛ ماهی که شکاف میان دارایی و درآمد را بیشتر کرد

جمع‌بندی عملکرد شهریور ۱۴۰۵ نشان می‌دهد شکاف میان صاحبان دارایی و صاحبان درآمد ثابت همچنان یکی از مسائل مهم اقتصاد ایران است.

در یک سوی بازار، دلار حدود ۲۲.۷۶ درصد، بورس ۱۸.۲۵ درصد و طلای ۱۸ عیار حدود ۱۶ درصد رشد کردند. در سوی دیگر، تورم نقطه‌ای ۸۳.۸ درصد بود و قیمت خودرو نیز حدود ۱۷ درصد افزایش یافت.

از این منظر، شهریور ماه را می‌توان ماهی دانست که در آن دارایی‌ها دوباره از درآمدها جلو زدند. صاحبان سرمایه و دارایی‌های قابل تعدیل با تورم، امکان بیشتری برای حفظ ارزش اسمی سرمایه خود داشتند؛ در حالی که حقوق‌بگیران، مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگانی که امکان انتقال سریع هزینه‌ها به قیمت نهایی را نداشتند، با فشار بیشتری مواجه شدند.

مسئله مهم‌تر این است که ادامه چنین روندی می‌تواند اقتصاد را از یک چرخه تولید و مصرف به سمت چرخه حفظ ارزش دارایی سوق دهد؛ یعنی به جای آنکه خانوارها و بنگاه‌ها منابع خود را صرف مصرف مولد، توسعه کسب‌وکار یا سرمایه‌گذاری بلندمدت کنند، بخش بیشتری از منابع به سمت دارایی‌هایی برود که از نگاه آن‌ها توان بیشتری برای مقابله با تورم دارند.

شهریور ۱۴۰۵ از همین منظر تنها یک ماه پرنوسان در بازار ارز و طلا نبود بلکه تصویری از اقتصادی بود که در آن، سرعت تغییر قیمت دارایی‌ها، هزینه زندگی و درآمد خانوارها دیگر با یکدیگر حرکت نمی‌کنند. این شکاف، شاید مهم‌ترین برنده و بازنده واقعی اقتصاد ایران در پایان تابستان امسال باشد.