تاثیر افت ارزش ریال بر تورم ایران؛ افزایش قیمت بعدی از کدام مسیر آغاز می‌شود؟

به گزارش نماد اقتصاد، تاثیر افت ارزش ریال بر تورم ایران را نمی‌توان صرفا با مقایسه نرخ دلار امروز و روز گذشته اندازه‌گیری کرد. اهمیت واقعی این شوک زمانی مشخص می‌شود که نرخ ارز از بازارهای مالی عبور کرده و به هزینه واردات، قیمت مواد اولیه، هزینه تولید، قیمت کالاهای مصرفی و در نهایت بودجه خانوار برسد.

افت ارزش ریال؛ مسئله‌ای فراتر از بازار ارز

در ۲۴ آگوست ۲۰۲۶، ریال ایران در بازار غیررسمی به حدود ۲.۰۲ میلیون ریال در برابر هر دلار رسید و به پایین‌ترین سطح ثبت‌شده خود نزدیک شد. آسوشیتدپرس گزارش داد که نرخ بازار غیررسمی فاصله قابل‌توجهی با نرخ رسمی اعلام‌شده از سوی بانک مرکزی دارد.

این افت ارزش پول ملی در شرایطی رخ داد که فشار اقتصادی آمریکا علیه ایران نیز تشدید شده بود. رویترز گزارش داد واشنگتن در حال گسترش فشار بر تجارت مرتبط با ایران و بررسی پیامدهای تحریم‌های ثانویه علیه طرف‌های تجاری این کشور است.

وزارت خزانه‌داری آمریکا نیز در همان مقطع مجموعه‌ای از افراد، نهادها و کشتی‌های مرتبط با ایران را هدف قرار داد و دامنه تحریم‌ها را به حوزه‌هایی از جمله کشتیرانی، طلا و برخی فعالیت‌های مالی گسترش داد.

در چنین شرایطی، تاثیر افت ارزش ریال بر تورم ایران به یک زنجیره اقتصادی تبدیل می‌شود؛ زنجیره‌ای که نقطه آغاز آن بازار ارز است اما مقصد نهایی آن می‌تواند سبد مصرفی خانوار باشد.

چرا افزایش دلار بلافاصله به همه قیمت‌ها منتقل نمی‌شود؟

رابطه میان نرخ ارز و تورم خطی و لحظه‌ای نیست. مطالعات مربوط به اقتصاد ایران نشان داده‌اند که اثر تغییرات نرخ ارز در بخش‌های مختلف زنجیره قیمت متفاوت است.

قیمت کالاهای وارداتی معمولا سریع‌تر از قیمت کالاهای تولید داخل واکنش نشان می‌دهد؛ زیرا نرخ ارز مستقیما هزینه خرید کالا از خارج را تغییر می‌دهد. در عین حال هنگامی که کالا وارد زنجیره تولید داخلی می‌شود، عوامل دیگری مانند موجودی انبار، قراردادهای قبلی، حاشیه سود، شرایط تقاضا و قدرت قیمت‌گذاری تولیدکننده نیز در تعیین زمان انتقال شوک نقش دارند.

مطالعات مربوط به اقتصاد ایران نیز نشان می‌دهد اثر تغییرات نرخ ارز ابتدا در قیمت واردات و سپس در قیمت‌های عمده‌فروشی و مصرف‌کننده آشکار می‌شود.

از این منظر، تاثیر افت ارزش ریال بر تورم ایران می‌تواند با یک وقفه زمانی ظاهر شود. شرکتی که مواد اولیه خود را پیش از جهش دلار خریداری کرده، ممکن است در کوتاه‌مدت قیمت محصول خود را افزایش ندهد؛ اما در زمان تجدید موجودی، هزینه جدید را در قیمت فروش لحاظ کند. بنابراین، ثابت ماندن موقت قیمت برخی کالاها الزاما به معنای نبود فشار ارزی نیست.

موج نخست؛ کالاهای وارداتی در خط مقدم

اولین حلقه انتقال شوک ارزی، کالاها و نهاده‌هایی هستند که وابستگی مستقیم‌تری به واردات دارند. افزایش قیمت دلار هزینه واردات مواد اولیه، قطعات، تجهیزات و کالاهای نهایی را بالا می‌برد. این اثر در اقتصادی که بخشی از نیاز تولیدی خود را از مسیر واردات تامین می‌کند، می‌تواند به سرعت در قیمت تمام‌شده بنگاه‌ها ظاهر شود.

بانک جهانی در بررسی‌های خود درباره اقتصاد ایران، کاهش ارزش ریال و افزایش قیمت واردات را از عوامل مهم فشار بر قیمت‌های داخلی و تولیدکننده دانسته است. این نهاد همچنین نشان داده است که افزایش هزینه نهاده‌های وارداتی می‌تواند به رشد هزینه تولید در بخش‌هایی مانند کشاورزی منجر شود.

از سوی دیگر، فشار تحریمی می‌تواند هزینه واردات را حتی فراتر از نرخ دلار افزایش دهد. مشکلات پرداخت، بیمه، حمل‌ونقل و دسترسی به مسیرهای تجاری می‌توانند هزینه نهایی ورود کالا به کشور را افزایش دهند.

رویترز در گزارشی درباره تجارت هند با ایران هشدار داد محدودیت‌های مالی و تجاری جدید می‌تواند تجارت کالاهایی مانند برنج و دارو را با دشواری بیشتری مواجه کند.

در نتیجه، برای بررسی تاثیر افت ارزش ریال بر تورم ایران نباید فقط به قیمت دلار توجه کرد؛ هزینه انتقال کالا از مبدا تا بازار داخلی نیز بخشی از این معادله است.

موج دوم؛ افزایش هزینه تولید داخلی

پس از کالاهای وارداتی، دومین حلقه انتقال شوک به تولید داخلی مربوط می‌شود. تولیدکننده‌ای که برای فعالیت خود به مواد اولیه، قطعات، ماشین‌آلات، تجهیزات یا نهاده‌های وارداتی وابسته است، با افزایش نرخ ارز با هزینه بیشتری مواجه خواهد شد. اگر این فشار موقتی باشد، ممکن است بخشی از آن از حاشیه سود بنگاه جذب شود؛ اما اگر کاهش ارزش ریال ادامه پیدا کند، احتمال انتقال هزینه به قیمت فروش افزایش می‌یابد.

این همان نقطه‌ای است که تاثیر افت ارزش ریال بر تورم ایران از بازار ارز وارد بخش واقعی اقتصاد می‌شود. پژوهش‌های انجام‌شده درباره ایران نشان داده‌اند که اثر شوک نرخ ارز در طول زنجیره قیمت حرکت می‌کند و شدت انتقال در قیمت واردات، تولیدکننده و مصرف‌کننده یکسان نیست. به همین دلیل ممکن است قیمت یک کالای داخلی در روز نخست جهش دلار ثابت بماند، اما چند هفته یا چند ماه بعد، زمانی که مواد اولیه جدید خریداری شود، قیمت آن افزایش یابد.

این تاخیر، یکی از مهم‌ترین دلایلی است که باعث می‌شود ارزیابی تاثیر افت ارزش ریال بر تورم ایران صرفا بر اساس تورم همان ماه، تصویر کاملی از فشار اقتصادی ایجاد نکند.

موج سوم؛ مواد غذایی و هزینه‌های روزمره

مرحله بعدی زمانی آغاز می‌شود که افزایش هزینه تولید و واردات به کالاهای مصرفی برسد. این مرحله برای خانوار اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا کالاهای ضروری سهم بالایی از بودجه خانوارهای کم‌درآمد را تشکیل می‌دهند و افزایش قیمت آن‌ها فضای مالی خانوار را سریع‌تر محدود می‌کند.

رویترز در گزارشی درباره وضعیت اقتصاد ایران اعلام کرد تورم سالانه در جولای به ۶۶ درصد رسیده و تورم مواد غذایی به ۱۲۸ درصد افزایش یافته است. این گزارش همچنین به کاهش مصرف برخی اقلام غذایی در واکنش به رشد قیمت‌ها اشاره کرد.

آسوشیتدپرس نیز گزارش داده است قیمت برنج در ایران در دوره مورد بررسی حدود ۶۰ درصد و قیمت گوشت گاو بیش از ۱۵۰ درصد افزایش یافته است. این داده‌ها نشان می‌دهد تورم مواد غذایی پیش از ثبت رکورد جدید نرخ ارز نیز به یکی از مهم‌ترین فشارهای واردشده بر خانوارها تبدیل شده بود.

از این منظر، افزایش بیشتر نرخ ارز می‌تواند فشار موجود را از مسیر افزایش هزینه واردات و تولید تشدید کند؛ هرچند میزان و سرعت انتقال آن برای همه کالاها یکسان نخواهد بود.

فاصله میان دلار و قیمت مصرف‌کننده چقدر است؟

یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها درباره تاثیر افت ارزش ریال بر تورم ایران زمان انتقال شوک است. مطالعات اقتصادی انجام‌شده درباره ایران نشان می‌دهد واکنش قیمت مصرف‌کننده به شوک نرخ ارز می‌تواند با تاخیر رخ دهد. پژوهش‌های مربوط به رفتار قیمت‌گذاری در اقتصاد ایران نیز نشان داده‌اند اثر شوک ارزی در کوتاه‌مدت محدودتر است و در افق‌های طولانی‌تر افزایش می‌یابد.

در نتیجه نمی‌توان گفت افت ارزش ریال در یک روز مشخص، دقیقا چند روز یا چند ماه بعد به همان میزان وارد شاخص قیمت مصرف‌کننده خواهد شد. آنچه منابع پژوهشی نشان می‌دهند این است که انتقال نرخ ارز به قیمت‌ها فرآیندی تدریجی و وابسته به شرایط اقتصادی است.

این نکته در شرایطی که اقتصاد با تورم ایران بالا مواجه است اهمیت بیشتری دارد. صندوق بین‌المللی پول نیز در بررسی‌های خود درباره انتقال نرخ ارز نشان داده است که میزان اثرگذاری نرخ ارز بر قیمت‌ها می‌تواند به شرایط تورمی و وضعیت اقتصاد وابسته باشد.

بنابراین، هرچه تورم و انتظارات تورمی بالاتر باشد، احتمال اینکه بنگاه‌ها و فروشندگان افزایش هزینه‌ها را سریع‌تر در قیمت‌های خود لحاظ کنند بیشتر می‌شود.

واکنش خانوارها به رشد تورم قبل از افزایش قیمت‌ها

قدرت خرید خانوار تنها پس از افزایش رسمی قیمت‌ها کاهش نمی‌یابد. انتظارات درباره آینده قیمت‌ها نیز می‌تواند رفتار مصرف‌کننده را تغییر دهد.

اگر خانوار انتظار داشته باشد ریال ایران در آینده ارزش بیشتری از دست بدهد، ممکن است تصمیم‌های خود درباره خرید، پس‌انداز و نگهداری نقدینگی را تغییر دهد.

در چنین شرایطی، خانوار ممکن است خرید کالاهای بادوام را جلو بیندازد، مصرف برخی خدمات را کاهش دهد یا بخشی از نقدینگی خود را به دارایی‌هایی اختصاص دهد که از نگاه او کمتر در معرض افت ارزش قرار دارند. با این حال، با ارزیابی منابع فعلی مشخص شد که نمی‌توان میزان این تغییر رفتار را به‌صورت یک عدد مشخص برای کل خانوارهای ایرانی تعیین کرد.

آنچه داده‌های اخیر نشان می‌دهد، فشار بر درآمد واقعی و کاهش مصرف برخی کالاهای ضروری است. رویترز گزارش داده است که افزایش شدید قیمت مواد غذایی باعث شده بخشی از خانوارها مصرف برخی اقلام را کاهش دهند. بنابراین، اثر نهایی افت ارزش ریال می‌تواند نه فقط افزایش قیمت، بلکه تغییر ترکیب مصرف نیز باشد.

خانوارها چگونه با شوک ارزی سازگار می‌شوند؟

وقتی درآمد اسمی با سرعت افزایش قیمت‌ها رشد نمی‌کند، خانوار برای حفظ تعادل بودجه ناچار است یکی از چند مسیر را انتخاب کند. نخست، کاهش پس‌انداز خانوار؛ یعنی بخشی از درآمدی که پیش از این ذخیره می‌شد برای تامین هزینه‌های جاری مصرف شود. دوم، کاهش مصرف کالاها و خدمات غیرضروری و سوم، جایگزین کردن کالاهای ارزان‌تر و در نهایت مورد چهارم، در صورت وجود منابع مالی، انتقال بخشی از نقدینگی به دارایی‌هایی که خانوار آن‌ها را حافظ ارزش تلقی می‌کند.

گزارش‌های مربوط به اقتصاد ایران در دوره‌های افت ارزش پول ملی نشان داده‌اند که فشار تورمی می‌تواند رفتار خانوار را در زمینه مصرف و نگهداری دارایی تغییر دهد.

در این نقطه، تاثیر افت ارزش ریال بر تورم ایران از یک مسئله صرفا پولی به مسئله‌ای اجتماعی و رفاهی تبدیل می‌شود.

فشار نامتقارن بر دهک‌های درآمدی

تورم بالا برای تمام خانوارها هزینه یکسانی ایجاد نمی‌کند. خانواری که بخش بزرگی از درآمد خود را صرف مواد غذایی، مسکن و سایر کالاهای ضروری می‌کند، فضای محدودتری برای کاهش مصرف دارد. در مقابل، خانوارهای برخوردارتر می‌توانند در کوتاه‌مدت بخشی از مخارج اختیاری را کاهش دهند بدون آنکه مصرف کالاهای ضروری خود را به همان میزان محدود کنند.

بانک جهانی در تحلیل اقتصاد ایران بر فشار نامتناسب تورم و کاهش درآمد واقعی بر خانوارهای کم‌درآمد تاکید کرده است. این نهاد همچنین افزایش قیمت مواد غذایی و اختلال در واردات را از عوامل افزایش فشار بر رفاه خانوار می‌داند.

از این منظر، تاثیر افت ارزش ریال بر تورم ایران تنها با میانگین شاخص قیمت مصرف‌کننده قابل اندازه‌گیری نیست؛ زیرا ترکیب سبد مصرفی خانوارها متفاوت است.

افزایش قیمت مواد غذایی برای خانواری که بیشتر درآمد خود را صرف غذا می‌کند، فشار بیشتری ایجاد خواهد کرد تا خانواری که سهم بیشتری از درآمدش صرف کالاها و خدمات اختیاری می‌شود.

آیا خدمات هم در موج بعدی افزایش تورم تحت تاثیر قرار می‌گیرد؟

اثر نرخ ارز بر خدمات معمولا به اندازه کالاهای وارداتی مستقیم نیست، اما این بخش نیز از فشارهای انباشته اقتصادی جدا نیست. افزایش هزینه تجهیزات، انرژی، حمل‌ونقل، مواد اولیه و دستمزد می‌تواند هزینه ارائه خدمات را افزایش دهد. در صورتی که این افزایش هزینه‌ها ادامه‌دار باشد، بخشی از آن ممکن است به قیمت خدمات منتقل شود. با این حال، طبق بررسی منابع بررسی‌شده نمی‌توان مدعی شد که  می‌شود برای خدمات مختلف یک زمان انتقال واحد تعیین کرد. بنابراین نمی‌توان ادعا کرد که مثلا افزایش مشخص نرخ ارز، پس از تعداد مشخصی ماه حتما به همان میزان به اجاره، آموزش یا حمل‌ونقل منتقل خواهد شد. این تفاوت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا شوک ارزی یک متغیر واحد است، اما واکنش بخش‌های مختلف اقتصاد به آن یکسان نیست.

چشم‌انداز؛ آیا فشار تورمی ادامه خواهد داشت؟

چشم‌انداز تاثیر افت ارزش ریال تورم ایران به مجموعه‌ای از متغیرها از جمله مسیر نرخ ارز، سیاست‌های اقتصادی، محدودیت‌های تجاری، تحریم‌ها، انتظارات تورمی و توان اقتصاد برای تامین کالا و نهاده‌های وارداتی بستگی دارد.

صندوق بین‌المللی پول در برآورد جولای ۲۰۲۶، تورم متوسط مصرف‌کننده ایران در سال ۲۰۲۶ را حدود ۶۸.۹ درصد پیش‌بینی کرده است. این نهاد هم‌زمان تاکید کرده که عدم‌قطعیت پیرامون چشم‌انداز اقتصاد ایران به دلیل تحولات ژئوپلیتیک و تحریم‌ها بالاست.

این ارقام نشان می‌دهد اقتصاد ایران حتی پیش از محاسبه کامل پیامدهای رکورد جدید قیمت دلار نیز در شرایط تورمی و رکودی دشواری قرار داشته است.

در چنین محیطی، تداوم افت ارزش ریال می‌تواند فشارهای موجود را تقویت کند؛ اما میزان این اثر به مسیر آینده نرخ ارز و نحوه واکنش بنگاه‌ها، خانوارها و سیاست‌گذاران بستگی خواهد داشت.

افزایش دلار فقط نقطه آغاز است

تاثیر افت ارزش ریال بر تورم ایران در نهایت باید در فاصله میان بازار ارز و زندگی روزمره خانوار سنجیده شود. شوک ارزی ابتدا می‌تواند هزینه کالاهای وارداتی و نهاده‌های وابسته به ارز را افزایش دهد؛ سپس این فشار به هزینه تولید داخلی منتقل شود و در مرحله بعد، قیمت کالاهای مصرفی و مواد غذایی را تحت تاثیر قرار دهد. در شرایط تورم بالا، فشار بر قیمت‌ها می‌تواند به کاهش قدرت خرید خانوار، تغییر ترکیب مصرف و کاهش ظرفیت پس‌انداز منجر شود.

با این حال، شواهد پژوهشی نشان می‌دهد این فرآیند لزوما فوری نیست. بخشی از اثرات ممکن است با تاخیر و پس از تخلیه موجودی‌های قبلی، پایان قراردادهای گذشته یا تجدید خرید نهاده‌ها ظاهر شود.

به همین دلیل، برای ارزیابی واقعی تاثیر افت ارزش ریال بر تورم ایران نباید تنها به نرخ دلار در روز رکوردشکنی نگاه کرد. شاخص‌های مهم‌تر در ماه‌های آینده، مسیر قیمت تولیدکننده، هزینه واردات، تورم مواد غذایی، قیمت کالاهای مصرفی و تغییرات درآمد واقعی خانوار خواهند بود.

در نهایت، سوال کلیدی اقتصاد خانوار دیگر فقط این نیست که دلار چقدر گران شده است؛ بلکه این است که چه مقدار از این شوک در نهایت از مسیر قیمت کالاها، هزینه تولید و خدمات به بودجه خانوار منتقل خواهد شد.

اگر افت ارزش ریال ایران پایدار بماند، پاسخ به این پرسش تعیین خواهد کرد که رکورد جدید بازار ارز صرفا یک رویداد مالی بوده یا آغاز موج تازه‌ای از فشار بر تورم، هزینه خانوار و قدرت خرید خواهد بود.