تنش‌های ژئوپلیتیکی خاورمیانه بازار هیدروژن سبز را احیا می‌کند

به گزارش نماد اقتصاد، در سال‌های گذشته دولت‌ها، شرکت‌های فعال در حوزه انرژی و سرمایه‌گذاران میلیاردها دلار برای توسعه زیرساخت‌های تولید، ذخیره‌سازی و انتقال هیدروژن سبز اختصاص داده‌اند. با این حال طی دو سال گذشته کاهش قیمت گاز طبیعی، رشد کند تقاضا و افزایش هزینه‌های سرمایه‌گذاری باعث شد بسیاری از پروژه‌های هیدروژنی با تاخیر یا بازنگری مواجه شوند.

در حال حاضر اما تحولات ژئوپلیتیکی جدید در خاورمیانه بار دیگر نگاه‌ها را به سمت هیدروژن سبز معطوف کرده است. افزایش ابهامات در بازار انرژی و نگرانی درباره امنیت عرضه سوخت‌های فسیلی موجب شده بسیاری از دولت‌ها و شرکت‌ها مجددا به مزایای راهبردی هیدروژن سبز توجه کنند؛ سوختی که می‌تواند در کنار انرژی‌های تجدیدپذیر نقش مهمی در کاهش وابستگی کشورها به بازارهای پرریسک نفت و گاز ایفا کند.

شوک ژئوپلیتیکی و بازگشت دغدغه امنیت انرژی

بازارهای انرژی در سال‌های اخیر بیش از هر زمان دیگری تحت تاثیر تحولات ژئوپلیتیکی قرار گرفته‌اند. جنگ اوکراین، تنش‌های دریای سرخ و اکنون بی‌ثباتی‌های جدید در خاورمیانه، بار دیگر این واقعیت را آشکار کرده که امنیت انرژی همچنان یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های اقتصاد جهانی است.

تحلیلگران موسسه وود مکنزی معتقدند اختلالات احتمالی در عرضه انرژی خاورمیانه می‌تواند نگاه دولت‌ها را از مقوله کاهش انتشار کربن به سمت کربن‌زدایی و امنیت انرژی سوق دهد. در چنین شرایطی، هیدروژن کم‌کربن به عنوان یکی از گزینه‌های راهبردی برای متنوع‌سازی منابع انرژی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

در واقع تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر تنها یک پروژه زیست‌محیطی نیست؛ بلکه به موضوعی مرتبط با امنیت ملی، تاب‌آوری اقتصادی و کاهش ریسک‌های ژئوپلیتیکی نیز تبدیل شده است.

هیدروژن؛ حلقه مفقوده گذار به تجدیدپذیرها

اگرچه برق حاصل از منابع تجدیدپذیر در حال گسترش است، اما همه بخش‌های اقتصاد را نمی‌توان به سادگی به سمت فرایند الکتریکی‌سازی سوق داد. صنایعی مانند فولاد، سیمان، پتروشیمی، حمل‌ونقل دریایی و هوانوردی همچنان به سوخت‌هایی با چگالی انرژی بالا نیاز دارند.

در چنین شرایطی، هیدروژن سبز یا کم‌کربن به عنوان یکی از معدود گزینه‌های موجود برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای در صنایع سنگین مطرح شده است. این سوخت می‌تواند جایگزین گاز طبیعی، زغال‌سنگ و سایر سوخت‌های فسیلی در بسیاری از فرایندهای صنعتی شود. به همین دلیل بسیاری از سناریوهای بین‌المللی مربوط به دستیابی به اهداف اقلیمی، سهم قابل‌توجهی برای هیدروژن سبز در سبد انرژی آینده در نظر گرفته‌اند.

چرا سرمایه‌گذاران دوباره به هیدروژن سبز علاقه‌مند شده‌اند؟

طی سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ بخشی از بازار نسبت به آینده هیدروژن دچار تردید شده بود. هزینه بالای تولید هیدروژن سبز، کمبود زیرساخت‌های انتقال و نبود تقاضای کافی موجب شد برخی پروژه‌ها از برنامه زمان‌بندی اولیه عقب بمانند. با این وجود تنش‌های اخیر در بازار انرژی معادلات اقتصادی را تا حدی تغییر داده است. به طور کلی هرچه ریسک وابستگی به منابع سنتی انرژی افزایش یابد، ارزش سرمایه‌گذاری در گزینه‌های جایگزین نیز بیشتر خواهد شد.

از نگاه سرمایه‌گذاران، هیدروژن تنها یک فناوری به منظور کاهش کربن نیست؛ بلکه ابزاری برای کاهش ریسک‌های ناشی از نوسانات بازارهای جهانی انرژی محسوب می‌شود. همین مسئله باعث شده برخی پروژه‌هایی که پیش‌تر به دیده تردید به آن‌ها نگریسته می‌شد، بار دیگر مورد توجه قرار گیرند.

خاورمیانه؛ از صادرکننده نفت تا بازیگر هیدروژن

نکته جالب توجه در همین رابطه اینکه کشورهای خاورمیانه نیز در حال تبدیل شدن به بازیگران مهم بازار هیدروژن سبز هستند. کشورهایی مانند عربستان سعودی، امارات متحده عربی و عمان طی سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در پروژه‌های هیدروژن سبز انجام داده‌اند. برخورداری از منابع عظیم انرژی خورشیدی، دسترسی به زمین‌های وسیع و زیرساخت‌های صادرات انرژی، این کشورها را به گزینه‌هایی جذاب برای تولید هیدروژن سبز در مقیاس صنعتی تبدیل کرده است.

در نتیجه، منطقه‌ای که دهه‌ها به عنوان مرکز صادرات نفت و گاز شناخته می‌شد، اکنون در حال آماده‌سازی خود برای حضور در بازار سوخت‌های کم‌کربن آینده است.

اروپا و آسیا؛ بزرگ‌ترین متقاضیان هیدروژن

کشورهای اروپایی یکی از مهم‌ترین محرک‌های تقاضا برای هیدروژن کم‌کربن محسوب می‌شوند. بحران انرژی ناشی از جنگ اوکراین نشان داد وابستگی بیش از حد به منابع محدود انرژی می‌تواند پیامدهای اقتصادی گسترده‌ای به همراه داشته باشد. به همین دلیل اتحادیه اروپا توسعه اقتصاد هیدروژن را به بخشی از راهبرد امنیت انرژی خود تبدیل کرده است. همزمان کشورهای آسیایی مانند ژاپن، کره‌جنوبی و سنگاپور نیز برنامه‌های گسترده‌ای برای واردات هیدروژن در دهه آینده تدوین کرده‌اند. این روند می‌تواند بازار جدیدی با ارزش صدها میلیارد دلار برای تولیدکنندگان هیدروژن ایجاد کند.

چالش بزرگ؛ هزینه تولید

با وجود چشم‌انداز مثبت، توسعه هیدروژن از لحاظ صرفه اقتصادی همچنان با موانع مهمی روبه‌رو است. مهم‌ترین چالش، هزینه بالای تولید هیدروژن سبز در مقایسه با سوخت‌های فسیلی است.

تولید هیدروژن از طریق فرایند الکترولیز آب نیازمند برق ارزان و فراوان از منابع تجدیدپذیر است. علاوه بر این، زیرساخت‌های ذخیره‌سازی، انتقال و مصرف هیدروژن نیز به سرمایه‌گذاری‌های کلان نیاز دارند. در نتیجه بسیاری از پروژه‌ها همچنان به حمایت‌های دولتی، مشوق‌های مالیاتی و قراردادهای بلندمدت خرید وابسته هستند.

نقش سیاست‌گذاری در آینده بازار

تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که برای موفقیت در توسعه هیدروژن از اقتصادی بیش از بسیاری از فناوری‌های دیگر به سیاست‌گذاری نیاز خواهد بود.

تخصیص یارانه‌های تولید، ارائه مشوق‌های سرمایه‌گذاری، تعیین استانداردهای کربنی و سیاست‌های تجاری می‌توانند سرعت توسعه این صنعت را به شدت تحت تاثیر قرار دهد. به همین دلیل دولت‌ها در اروپا، آمریکا و آسیا در حال تدوین چارچوب‌های جدیدی برای حمایت از زنجیره ارزش هیدروژن هستند.

در این میان هرچه ابهامات ژئوپلیتیکی افزایش یابد، احتمال گسترش این حمایت‌ها نیز بیشتر خواهد شد؛ زیرا دولت‌ها تمایل دارند منابع انرژی متنوع‌تر و انعطاف‌پذیرتری در اختیار داشته باشند.

گذار به تجدیدپذیرها وارد مرحله جدیدی می‌شود

آنچه امروز در بازار انرژی مشاهده می‌شود، صرفا واکنشی کوتاه‌مدت به تنش‌های خاورمیانه نیست. بسیاری از تحلیلگران معتقدند اقتصاد جهانی وارد مرحله جدیدی از گذار به تجدیدپذیرها شده است؛ مرحله‌ای که در آن امنیت عرضه، تاب‌آوری زنجیره‌های انرژی و کاهش وابستگی ژئوپلیتیکی در کنار اهداف اقلیمی قرار می‌گیرند.

در چنین فضایی، هیدروژن سبز می‌تواند نقشی فراتر از یک سوخت پاک ایفا کند. این حامل انرژی به ابزاری برای مدیریت ریسک‌های اقتصادی و ژئوپلیتیکی تبدیل شده است؛ ابزاری که به کشورها امکان می‌دهد منابع انرژی خود را متنوع‌تر و پایدارتر کنند.

پیش به سوی کربن‌زدایی

تحولات اخیر نشان می‌دهد که آینده هیدروژن دیگر تنها به سیاست‌های اقلیمی وابسته نیست. در جهانی که تنش‌های ژئوپلیتیکی، اختلالات زنجیره تامین و نوسانات بازار انرژی به بخشی از واقعیت اقتصاد بین‌الملل تبدیل شده‌اند، هیدروژن کم‌کربن به عنوان یک دارایی راهبردی جدید مطرح می‌شود.

اگرچه چالش‌هایی همچون هزینه تولید، توسعه زیرساخت‌ها و ایجاد بازار مصرف همچنان پابرجاست، اما افزایش نگرانی‌ها درباره امنیت انرژی می‌تواند روند سرمایه‌گذاری در این حوزه را تسریع کند. به همین دلیل بسیاری از فعالان صنعت انرژی معتقدند بحران‌های اخیر خاورمیانه ممکن است همان عاملی باشد که اقتصاد هیدروژنی برای ورود به مرحله رشد گسترده به آن نیاز داشت.

از این منظر، هیدروژن دیگر صرفا  سوخت آینده نیست؛ بلکه به یکی از عناصر کلیدی معادلات انرژی، اقتصاد و امنیت جهانی در دهه‌های پیش رو بدل خواهد شد.