هزینه جنگ برای اقتصاد دیجیتال؛ کابل‌های اینترنتی تنگه هرمز؛ جبهه تازه تقابل ایران و آمریکا

به گزارش نماد اقتصاد، در میانه افزایش نگرانی‌ها از احتمال ازسرگیری درگیری نظامی میان ایران، آمریکا و اسرائیل، زیرساختی که معمولاً دور از توجه افکار عمومی قرار دارد، به یکی از موضوعات تازه در محاسبات امنیتی منطقه تبدیل شده است: کابل‌های فیبر نوری زیردریایی که ارتباطات اینترنتی، تبادل داده و بخش مهمی از تراکنش‌های دیجیتال کشورهای حاشیه خلیج فارس را پشتیبانی می‌کنند.

در روزهای اخیر، مقام‌های نظامی و امنیتی ایران هشدار داده‌اند که در صورت حمله مجدد آمریکا و اسرائیل به ایران، زیرساخت‌های ارتباطی و فناوری مرتبط با منافع آمریکا در منطقه نیز ممکن است در معرض اقدام تلافی‌جویانه قرار گیرند. در تازه‌ترین تحول، خبرگزاری رویترز در گزارشی در ۲ آبان، به نقل از دو مقام ارشد امنیتی ایران نوشت که تهران برای هدف قرار دادن کابل‌های ارتباطی زیردریایی در خلیج فارس، در صورت ازسرگیری حملات، طرح‌هایی تدوین کرده است. یکی از این مقام‌ها همچنین گفت ایران ممکن است برای طولانی‌تر شدن اختلال ارتباطی، مانع تعمیر کابل‌های آسیب‌دیده شود.

این گزارش که بر اظهارات مقام‌های ناشناس استوار است، جزئیات عملیاتی این طرح‌ها یا شواهد مستقلی از اجرای آن‌ها ارائه نمی‌کند. با این حال، هم‌زمانی آن با هشدارهای علنی مقام‌های سپاه پاسداران نشان می‌دهد که کابل‌های زیردریایی و زیرساخت‌های اقتصاد دیجیتال، دست‌کم در سطح تهدیدهای اعلام‌شده، به بخشی از دامنه احتمالی تقابل تبدیل شده‌اند.

از هشدار سپاه تا طرح احتمالی پاسخ متقابل

حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، در اظهاراتی درباره کابل‌های ارتباطی عبوری از تنگه هرمز، این زیرساخت‌ها را در شمار اهداف جدید و به تعبیر او مشروع در صورت تشدید درگیری معرفی کرد. پس از آن نیز یدالله جوانی، معاون سیاسی سپاه، هشدار داد که اگر آمریکا یا متحدانش زیرساخت‌های ایران را هدف قرار دهند، سرمایه‌گذاری‌های آنان در منطقه ممکن است در معرض اقدام تلافی‌جویانه تهران قرار گیرد.

در کنار این اظهارات، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی نیز از احتمال هدف قرار گرفتن مراکز داده، تأسیسات هوش مصنوعی و دیگر زیرساخت‌های دیجیتال مرتبط با آمریکا در منطقه سخن گفته است. به گزارش الجزیره در ۲۱ مهر، این تهدیدها تنها به کابل‌های زیردریایی محدود نیست و مراکز داده و زیرساخت‌هایی را نیز در بر می‌گیرد که برای فعالیت خدمات ابری و سامانه‌های دیجیتال ضروری‌اند.

گزارش رویترز در ۱ آبان نیز از تدوین طرح‌هایی برای هدف قرار دادن کابل‌های ارتباطی در صورت ازسرگیری جنگ حکایت دارد. با این حال، باید میان تهدیدهای اعلام‌شده، وجود طرح‌های احتمالی و اجرای واقعی عملیات تمایز قائل شد؛ در حال حاضر، این گزارش به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که تصمیم قطعی برای قطع کابل‌ها اتخاذ شده یا چنین اقدامی صورت گرفته است.

از منظر راهبردی، اهمیت این تهدید صرفاً در خسارت فنی احتمالی خلاصه نمی‌شود. کشورهای حاشیه خلیج فارس طی سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در مراکز داده، خدمات ابری و هوش مصنوعی انجام داده‌اند تا اقتصاد خود را از وابستگی به نفت دور کنند. بخش مهمی از این برنامه‌ها نیز به همکاری با شرکت‌های فناوری آمریکایی وابسته است. بنابراین، تهدید زیرساخت‌های دیجیتال می‌تواند علاوه بر واشنگتن، دولت‌های منطقه و شرکت‌های بین‌المللی را نیز در محاسبات مربوط به ازسرگیری جنگ درگیر کند.

الکس وطنخواه، مدیر برنامه ایران در مؤسسه خاورمیانه در واشنگتن، در گزارش رویترز این تهدیدها را تلاشی برای بازدارندگی و افزایش فشار بر دولت آمریکا ارزیابی کرده است. از این منظر، تهران می‌کوشد هزینه‌های اقتصادی و امنیتی یک حمله احتمالی را از میدان نظامی فراتر ببرد و به سرمایه‌گذاری‌های فناوری و برنامه‌های توسعه اقتصادی متحدان منطقه‌ای واشنگتن پیوند بزند.

تنگه هرمز؛ گلوگاه منطقه‌ای اقتصاد دیجیتال

کابل‌های زیردریایی، رشته‌هایی از فیبر نوری هستند که در بستر دریا قرار می‌گیرند و ارتباطات بین‌المللی را میان کشورها و قاره‌ها برقرار می‌کنند. برخلاف تصور عمومی، بخش عمده ترافیک اینترنت جهان از طریق ماهواره‌ها منتقل نمی‌شود؛ کابل‌های زیردریایی ستون اصلی تبادل داده بین‌المللی‌اند.

بر اساس اطلاعات اتحادیه بین‌المللی مخابرات، نهاد تخصصی سازمان ملل متحد، این کابل‌ها بیش از ۹۹ درصد تبادل داده بین‌المللی را پشتیبانی می‌کنند و برای خدمات مالی، ارتباطات دولتی، رایانش ابری و دیگر فعالیت‌های حیاتی ضروری‌اند.

با این حال، این رقم به معنای آن نیست که قطع کابل‌های تنگه هرمز می‌تواند بیش از ۹۹ درصد اینترنت جهان را از کار بیندازد. این عدد سهم مجموع کابل‌های زیردریایی در انتقال داده‌های بین‌المللی را نشان می‌دهد، نه سهم کابل‌های عبوری از یک گذرگاه مشخص.

برآورد آلن مولدین، مدیر پژوهش شرکت تلجئوگرافی، که در گزارش رویترز نقل شده، نشان می‌دهد کمتر از یک درصد پهنای باند بین‌المللی از تنگه هرمز عبور می‌کند. در نتیجه، آسیب به کابل‌های این منطقه احتمالاً پیامدی بسیار محدودتر برای کل اینترنت جهان خواهد داشت، اما می‌تواند برای کشورهایی که به این مسیر وابستگی بیشتری دارند، اختلالی جدی ایجاد کند.

بر اساس داده‌های نقشه کابل‌های زیردریایی تلجئوگرافی، سامانه‌هایی مانند «آسیا ـ آفریقا ـ اروپا»، «فالکون» و «گلف بریج اینترنشنال» از جمله شبکه‌های مهم ارتباطی منطقه‌اند. این سامانه‌ها ارتباط میان کشورهای خلیج فارس و مسیرهای گسترده‌تر انتقال داده به سمت آسیا، آفریقا و اروپا را برقرار می‌کنند.

در تعداد کابل‌ها و سامانه‌های عبوری از این محدوده، تفاوت‌هایی میان اظهارات مقام‌های ایرانی و منابع فنی وجود دارد. مقام‌های سپاه از هفت کابل اصلی سخن گفته‌اند، در حالی که بررسی‌های تلجئوگرافی و برخی تحلیل‌های تخصصی بر چند سامانه مشخص و مسیرهای متعدد انشعابی تمرکز دارند. بنابراین، برای توصیف دقیق وضعیت فنی باید میان تعداد سامانه‌های کابل، انشعاب‌ها و مسیرهای عبوری تمایز گذاشت و عدد اعلام‌شده از سوی مقام‌های نظامی را بدون بررسی مستقل، آمار قطعی تلقی نکرد.

قطع کابل‌ها چه پیامد اقتصادی دارد؟

هدف قرار گرفتن چند کابل در یک منطقه پرتردد می‌تواند ظرفیت انتقال داده را کاهش دهد و اپراتورها را ناچار کند ترافیک را از مسیرهای جایگزین عبور دهند. شدت اختلال به تعداد کابل‌های آسیب‌دیده، میزان وابستگی هر کشور به آن‌ها، ظرفیت مسیرهای جایگزین و سرعت تعمیر بستگی دارد.

در چنین وضعیتی، نخستین پیامد ممکن است کاهش سرعت و افزایش تأخیر در اتصال اینترنت باشد. اما آثار اقتصادی می‌تواند گسترده‌تر از اختلال در دسترسی کاربران عادی باشد: تراکنش‌های مالی بین‌المللی، خدمات بانکی، تجارت الکترونیکی، ارتباطات شرکت‌ها، خدمات ابری و دسترسی به داده‌های مورد نیاز سامانه‌های هوش مصنوعی نیز ممکن است تحت تأثیر قرار گیرند.

برای اقتصادهای خلیج فارس که در حال توسعه مراکز داده و خدمات دیجیتال‌اند، پایداری ارتباطات بین‌المللی اهمیتی فراتر از مصرف روزمره اینترنت دارد. تأخیر در انتقال داده یا کاهش ظرفیت اتصال می‌تواند کیفیت خدمات ارائه‌شده به مشتریان، عملکرد شرکت‌های فناوری و اعتماد سرمایه‌گذاران به امنیت زیرساخت‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.

با این همه، قطع کابل‌ها به‌خودی‌خود به معنای قطع کامل اینترنت یک کشور نیست. اپراتورها می‌توانند بخشی از ترافیک را از طریق کابل‌های دیگر و شبکه‌های زمینی منتقل کنند؛ البته این جایگزینی به ظرفیت آزاد مسیرها و امکان اتصال شبکه‌ها بستگی دارد. در شرایطی که چند مسیر هم‌زمان آسیب ببینند، شبکه‌های جایگزین ممکن است توان جذب تمام ترافیک را نداشته باشند.

دریای سرخ؛ گلوگاهی با پیامدهای گسترده‌تر

در گزارش رویترز، دریای سرخ به‌عنوان مسیری با اهمیت بیشتر برای ارتباطات بین‌المللی مطرح شده است. به گفته مولدین، ظرفیت عبوری از این مسیر حدود سه درصد تقاضای بین‌المللی داده و نزدیک به ۱۰ درصد ترافیکی را تشکیل می‌دهد که میان مناطق مختلف جهان جابه‌جا می‌شود. این برآوردها نشان می‌دهد پیامدهای اختلال در دریای سرخ می‌تواند فراتر از محدوده خلیج فارس گسترش یابد.

الجزیره نیز در گزارش ۲۱مهر، به اهمیت باب‌المندب و مسیرهای کابل میان اروپا و آسیا پرداخته و نوشته است که بخش عمده ظرفیت ارتباطی میان این دو منطقه از مسیرهای دریای سرخ عبور می‌کند. در این گزارش، اندریاس کریگ، استاد ارشد مطالعات امنیتی در کینگز کالج لندن، هشدار داده است که زیرساخت‌های دیجیتال به دلیل تمرکز در چند مسیر محدود، در برابر اختلال‌های منطقه‌ای آسیب‌پذیرند.

با این حال، در گزارش‌های منتشرشده تا زمان نگارش این مطلب، شواهدی مبنی بر اعلام علنی تصمیم ایران برای هدف قرار دادن کابل‌های دریای سرخ ارائه نشده است. بنابراین، طرح این مسیر به‌عنوان یک گلوگاه راهبردی نباید با ادعای وجود برنامه عملیاتی قطعی از سوی تهران اشتباه گرفته شود.

تهدیدی برای بازدارندگی یا اقدامی پرهزینه برای منطقه؟

تهدید کابل‌های زیردریایی را می‌توان بخشی از تلاش ایران برای گسترش دامنه بازدارندگی در صورت ازسرگیری حملات نظامی دانست. در این چارچوب، پیام تهران فقط متوجه نیروهای نظامی آمریکا نیست؛ دولت‌های حاشیه خلیج فارس و شرکت‌های فناوری نیز مخاطب این هشدارها هستند. هرچه وابستگی اقتصادی این کشورها به زیرساخت‌های دیجیتال و همکاری با شرکت‌های آمریکایی بیشتر باشد، احتمال دارد هزینه‌های یک درگیری تازه در محاسبات سیاسی و اقتصادی آن‌ها وزن بیشتری پیدا کند.

اما این راهبرد با یک محدودیت اساسی روبه‌رو است: آسیب به کابل‌های زیردریایی لزوماً خسارتی محدود به آمریکا یا اسرائیل وارد نمی‌کند. کشورهای منطقه، شرکت‌های بین‌المللی و حتی شبکه‌های ارتباطی مورد استفاده ایران نیز ممکن است از چنین اقدامی آسیب ببینند. به همین دلیل، قطع کابل‌ها می‌تواند علاوه بر ایجاد فشار بر رقیب، هزینه‌های اقتصادی و ارتباطی قابل توجهی برای خود ایران و همسایگانش به همراه داشته باشد.

از سوی دیگر، آسیب‌پذیری این زیرساخت‌ها به معنای امکان فلج کردن کامل اقتصاد دیجیتال منطقه نیست. مسیرهای جایگزین، ظرفیت باقی‌مانده شبکه‌ها و توان فنی اپراتورها در انتقال ترافیک می‌تواند دامنه خسارت را کاهش دهد؛ هرچند در صورت آسیب هم‌زمان به چند مسیر و طولانی شدن تعمیرات، پیامدها تشدید خواهد شد.

در مجموع، تهدید کابل‌های زیردریایی تنگه هرمز نشان می‌دهد که در صورت ازسرگیری جنگ، دامنه تقابل احتمالی می‌تواند از میدان نظامی و زیرساخت‌های انرژی به زیرساخت‌های اقتصاد دیجیتال نیز گسترش یابد. با این حال، میزان اثرگذاری چنین اقدامی نه با اهمیت جهانی کابل‌های زیردریایی به‌طور کلی، بلکه با سهم مشخص مسیرهای هرمز، میزان وابستگی کشورهای منطقه و ظرفیت شبکه‌های جایگزین تعیین خواهد شد. در این معادله، کابل‌ها هم ابزار بالقوه فشار راهبردی‌اند و هم زیرساختی مشترک که آسیب دیدن آن می‌تواند هزینه‌هایی فراتر از طرف‌های مستقیم درگیری ایجاد کند.