آیا گلوگاه نفتی جهان می‌تواند به شریان حیاتی اقتصاد دیجیتال تبدیل شود؟

به گزارش نماد اقتصاد، تنگه هرمز علاوه بر جایگاه مهم خود در تجارت انرژی، بخشی از جغرافیای ارتباطات بین‌المللی و اقتصاد دیجیتال را نیز در بر می‌گیرد. کابل‌های فیبر نوری زیردریایی، داده‌ها را میان قاره‌ها جابه‌جا می‌کنند و زیرساختی اساسی برای فعالیت شرکت‌های فناوری، خدمات ابری، ارتباطات مالی و پلتفرم‌های دیجیتال به شمار می‌روند.

در روزهای اخیر، اظهارات برخی چهره‌های سیاسی و رسانه‌ای در ایران درباره امکان هدف قرار دادن زیرساخت‌های دیجیتال و کابل‌های ارتباطی منطقه، توجه‌ها را به این بعد کمتر شناخته‌شده از اهمیت تنگه هرمز جلب کرده است.

این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که رقابت قدرت‌ها دیگر تنها به منابع انرژی، مسیرهای کشتیرانی و زیرساخت‌های نظامی محدود نیست و شبکه‌های ارتباطی نیز به بخشی از معادلات امنیتی تبدیل شده‌اند.

با این حال، اهمیت راهبردی کابل‌ها نباید به معنای امکان فلج کردن اقتصاد دیجیتال جهان از طریق اختلال در یک مسیر جغرافیایی تلقی شود. ارزیابی پیامدها به اطلاعات فنی درباره مسیر کابل‌ها، ظرفیت انتقال داده و میزان وابستگی شبکه‌ها بستگی دارد.

کابل‌های زیردریایی چگونه اقتصاد دیجیتال را به هم متصل می‌کنند؟

بیش از ۹۹ درصد ارتباطات بین‌قاره‌ای داده‌محور از طریق شبکه کابل‌های زیردریایی انجام می‌شود. این شبکه‌ها امکان انتقال حجم عظیمی از اطلاعات را فراهم می‌کنند؛ از تراکنش‌های مالی و تماس‌های بین‌المللی گرفته تا ارتباط مراکز داده، خدمات ابری و سامانه‌های مورد استفاده شرکت‌های بزرگ فناوری.

در نتیجه، آسیب‌دیدن یک کابل یا مجموعه‌ای از کابل‌ها می‌تواند باعث افزایش تاخیر ارتباطی، کاهش ظرفیت انتقال داده و اختلال در برخی خدمات شود. شدت این پیامدها به میزان وابستگی مسیرهای ارتباطی به کابل آسیب‌دیده و وجود ظرفیت جایگزین بستگی دارد.

با این حال، سهم کابل‌های عبوری از تنگه هرمز از کل ترافیک بین‌المللی اینترنت، محدودتر از آن چیزی است که گاهی در برخی روایت‌های رسانه‌ای مطرح می‌شود. براساس اطلاعات منتشرشده از سوی کمیته بین‌المللی حفاظت از کابل‌ها و داده‌های «TeleGeography»، کمتر از یک درصد پهنای باند بین‌المللی جهان از این تنگه عبور می‌کند.

این موضوع نشان می‌دهد که اختلال در این مسیر می‌تواند پیامدهای منطقه‌ای و اقتصادی قابل‌توجهی داشته باشد اما به‌تنهایی به معنای قطع بخش عمده اینترنت جهان نیست.

غول‌های فناوری چقدر در معرض آسیب قرار دارند؟

شرکت‌هایی مانند متا، گوگل، مایکروسافت و آمازون برای ارائه خدمات خود به شبکه‌های ارتباطی پرظرفیت و مراکز داده وابسته‌اند. اختلال در مسیرهای انتقال داده می‌تواند بر کیفیت خدمات، ارتباط میان مراکز داده و دسترسی کاربران در مناطق مشخص اثر بگذارد.

با این حال، نسبت دادن خسارت چندمیلیارددلاری به آسیب احتمالی کابل‌های تنگه هرمز، بدون محاسبات فنی و اقتصادی معتبر قابل اتکا نیست. میزان خسارت احتمالی به مدت اختلال، گستره جغرافیایی آن، حجم داده‌های ازدست‌رفته یا جابه‌جاشده و هزینه انتقال ترافیک از مسیرهای جایگزین بستگی دارد.

از سوی دیگر، شرکت‌های بزرگ فناوری معمولا برای کاهش ریسک، از چندین مسیر ارتباطی و زیرساخت‌های توزیع‌شده استفاده می‌کنند. بنابراین، پیامد اختلال برای همه شرکت‌ها و خدمات یکسان نخواهد بود.

مسیرهای جایگزین؛ عامل مهم تاب‌آوری شبکه

شبکه جهانی اینترنت به یک مسیر منفرد وابسته نیست. کابل‌های متعدد زیردریایی، ارتباطات زمینی و مسیرهای جایگزین در مناطق مختلف، امکان هدایت بخشی از ترافیک را در زمان بروز اختلال فراهم می‌کنند.

البته وجود مسیر جایگزین به معنای حذف کامل خسارت نیست. اگر چند کابل هم‌زمان آسیب ببینند یا ظرفیت مسیرهای جایگزین برای پذیرش ترافیک کافی نباشد، کاربران و کسب‌وکارها ممکن است با افت کیفیت خدمات، افزایش تاخیر و هزینه‌های بالاتر مواجه شوند.

همچنین تغییر مسیر ترافیک می‌تواند فشار بیشتری بر زیرساخت‌های ارتباطی کشورهای دیگر وارد کند. در چنین شرایطی، اثر اقتصادی اختلال ممکن است از محدوده جغرافیایی حادثه فراتر رود؛ هرچند اندازه این اثر به شرایط فنی شبکه وابسته است.

جنگ دیجیتال و هزینه‌ای فراتر از تعمیر کابل

آسیب به کابل‌های زیردریایی تنها هزینه تعمیر و بازسازی به همراه ندارد. محدودیت دسترسی به خدمات دیجیتال می‌تواند فعالیت شرکت‌های تجاری، موسسات مالی، مراکز داده و کسب‌وکارهای متکی بر ارتباطات بین‌المللی را نیز تحت تاثیر قرار دهد.

از سوی دیگر، تعمیر کابل‌های زیردریایی عملیاتی پیچیده است که به کشتی‌های تخصصی، تجهیزات فنی و شرایط مناسب امنیتی و دریایی نیاز دارد. در مناطق پرتنش، بیمه، دسترسی کشتی‌های تعمیراتی و تامین امنیت عملیات نیز می‌توانند روند بازسازی را دشوارتر کنند.

علاوه‌براین، تهدید زیرساخت‌های ارتباطی می‌تواند ریسک سرمایه‌گذاری در پروژه‌های جدید را افزایش دهد. افزایش هزینه بیمه و نگرانی از آسیب‌های احتمالی، ممکن است اجرای برخی پروژه‌های توسعه کابل را به تاخیر بیندازد و هزینه ایجاد مسیرهای جایگزین را بالا ببرد.

آیا کابل‌ها می‌توانند به اهرم فشار اقتصادی تبدیل شوند؟

از منظر ژئوپلیتیک، زیرساخت‌های ارتباطی می‌توانند به بخشی از ابزارهای فشار در منازعات تبدیل شوند اما تبدیل این ظرفیت به دستاورد اقتصادی یا سیاسی قطعی نیست. اختلال در شبکه‌های ارتباطی ممکن است علاوه بر طرف مقابل، کشورها و کسب‌وکارهای منطقه را نیز متضرر کند.

در شرایطی که اقتصاد کشورها بیش از گذشته به خدمات دیجیتال وابسته و به نوعی اقتصاد دیجیتال شده، امنیت کابل‌ها موضوعی فراتر از منافع شرکت‌های فناوری است. تجارت، ارتباطات مالی، خدمات عمومی و حتی فعالیت‌های روزمره شهروندان می‌توانند از اختلال‌های گسترده تأثیر بپذیرند.

از سوی دیگر، هرگونه آسیب عمدی به زیرساخت‌های ارتباطی با ملاحظات حقوقی و بین‌المللی همراه است. ارزیابی مشروعیت چنین اقداماتی به وضعیت منازعه، ماهیت هدف و قواعد حقوق بین‌الملل مربوط بستگی دارد؛ بنابراین نمی‌توان صرفا با استناد به ارزش راهبردی این زیرساخت‌ها، پیامدهای حقوقی و سیاسی اقدام علیه آن‌ها را نادیده گرفت.

هرمز؛ گلوگاه انرژی یا شریان راهبردی داده؟

اهمیت تنگه هرمز در اقتصاد جهانی همچنان بیش از هر چیز با انتقال انرژی گره خورده است اما حضور کابل‌های زیردریایی نشان می‌دهد که این آبراه در جغرافیای ارتباطات دیجیتال نیز جایگاهی قابل توجه دارد.

با این حال، تفاوت مهمی میان اهمیت راهبردی یک زیرساخت و میزان خسارتی وجود دارد که اختلال در آن می‌تواند به اقتصاد جهانی وارد کند. سهم محدود ترافیک عبوری از تنگه هرمز، وجود مسیرهای جایگزین و توان شبکه‌ها برای توزیع مجدد داده‌ها، مانع از آن است که هرگونه آسیب در این منطقه را معادل قطع اینترنت جهان بدانیم.

آنچه در نهایت اهمیت دارد، افزایش آسیب‌پذیری زیرساخت‌های ارتباطی در محیط پرتنش منطقه است؛ وضعیتی که می‌تواند هزینه سرمایه‌گذاری، بیمه و نگهداری شبکه‌ها را افزایش دهد. از این منظر، کابل‌های زیردریایی بیش از آنکه ابزاری برای تضمین خسارت چندمیلیارددلاری باشند، بخشی از زیرساخت راهبردی اقتصاد دیجیتال‌اند که امنیت آن‌ها به منافع مشترک کشورهای منطقه و اقتصاد جهانی گره خورده است.