تنفس مصنوعی اقتصاد دیجیتال

به گزارش نماد اقتصاد، تنفس مصنوعی به اقتصاد دیجیتال برای آن دسته از کسب و کارهایی که بر اثر جنگ آسیب دیده اند، آغاز شده است. روایتی از یک روز کسب و کارهای اینترنتی در جنگ، روایتی دردناک است.

صبح یک روز کاری، سایت یک فروشگاه اینترنتی بالا می‌آید، اما مشتری نمی‌آید. نه به این دلیل که کالا گران شده یا رقیب تازه‌ای وارد بازار شده است؛ اینترنت درست کار نمی‌کند. چند ساعت بعد، تعداد سفارش‌ها پایین می‌آید. فردا هم همین اتفاق تکرار می‌شود. انبار هنوز پر است، کارمندها سر کارند و هزینه‌ها سر جای خودشان هستند، اما پولی که باید از فروش وارد شرکت شود، کمتر و کمتر می‌شود.

این همان چیزی است که جنگ برای بخشی از کسب‌وکارهای اینترنتی به جا گذاشت؛ اختلالی که در ظاهر با وصل شدن اینترنت تمام می‌شود، اما اثرش روی حساب شرکت ممکن است ماه‌ها بماند.

حالا دولت برای بخشی از این کسب‌وکارها دو هزار میلیارد تومان تسهیلات و منابع حمایتی در نظر گرفته است. احسان چیت‌ساز، معاون سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات، گفته این منابع برای ترمیم نقدینگی شرکت‌هایی اختصاص پیدا می‌کند که در جریان شرایط بحرانی اخیر با افت درآمد و خسارت روبه‌رو شده‌اند. منابع این بسته با همکاری صندوق نوآوری و شکوفایی و معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان تأمین شده است.

عدد روی کاغذ دو همت است؛ اما پشت این عدد، کسب‌وکارهایی قرار دارند که برای مدتی فروششان افت کرده، هزینه‌هایشان سر جایش مانده و بعضی‌هایشان حتی برای پرداخت هزینه‌های جاری با مشکل روبه‌رو شده‌اند.

وقتی مشتری هست، اما سفارش نیست

دیجی‌کالا شاید یکی از روشن‌ترین نمونه‌ها برای فهمیدن این اتفاق باشد. چیت‌ساز پیش‌تر درباره اثر قطعی اینترنت بر پلتفرم‌های بزرگ گفته بود که دیجی‌کالا در روز نخست اختلال تقریباً تمام ترافیک ورودی خود را از دست داد و در روزهای بعد حجم فعالیتش حدود ۵۰ درصد پایین آمد. او گردش مالی روزانه این پلتفرم را در آن مقطع حدود ۳.۳ هزار میلیارد تومان اعلام کرده بود. در حالیکه پیش از آن ۶.۶ همت برآورد می‌شد.

این عدد لزوماً به معنی «۳.۳ هزار میلیارد تومان سود» نیست؛ گردش مالی با سود تفاوت دارد. اما همین رقم نشان می‌دهد وقتی یک پلتفرم بزرگ برای چند روز با افت شدید ترافیک مواجه می‌شود، چه حجمی از خرید و فروش می‌تواند از چرخه خارج شود.

گزارش عملکرد سال ۱۴۰۴ دیجی‌کالا که همین هفته منتشر شده، تصویر دیگری از اثر جنگ ارائه می‌کند. بر اساس این گزارش، در روزهای جنگ میانگین سفارش‌های روزانه این پلتفرم حدود ۴۹ درصد کاهش پیدا کرد و نرخ لغو سفارش‌ها ۳۳ درصد بالا رفت. در بخش لجستیک نیز قطعی اینترنت و اختلال GPS کار را برای ارسال سفارش‌ها سخت کرد و دیجی‌اکسپرس ناچار شد از نسخه آفلاین اپلیکیشن استفاده کند.

این اعداد درباره یک شرکت بزرگ است؛ شرکتی که هزاران فروشنده روی آن فعالیت می‌کنند و اختلال در آن فقط به خود پلتفرم محدود نمی‌شود. فروشنده‌ای که سفارش نمی‌گیرد، انباری که کمتر کالا خارج می‌کند و پیک موتوری که سفارش کمتری تحویل می‌دهد، همه بخشی از همین زنجیره‌اند. اما برای یک کسب‌وکار کوچک، تحمل چنین ضربه‌ای می‌تواند بسیار سخت‌تر باشد.

پول از شرکت خارج می‌شود، اما وارد نمی‌شود

گزارش اتاق بازرگانی تهران و ایران‌تلنت از اثر جنگ ۱۲روزه بر کسب‌وکارها نشان می‌دهد ۹۰ درصد شرکت‌های بررسی‌شده در طول جنگ با افت تولید روبه‌رو شده‌اند. برای ۵۵ درصد آنها، کاهش تولید بیش از نصف بوده است. در حوزه فناوری اطلاعات، ۶۳ درصد شرکت‌ها گفته‌اند نقدینگی‌شان بیش از ۵۰ درصد کاهش پیدا کرده است. این رقم برای کسب‌وکارهای کوچک هم ۶۳ درصد بوده است. اینجا مسئله فقط «فروش کمتر» نیست.

شرکتی که در یک ماه نصف فروشش را از دست می‌دهد، همچنان باید حقوق بدهد، اجاره پرداخت کند، هزینه سرور و نرم‌افزار بدهد و قراردادهایش را اجرا کند. اگر فروش برای مدتی پایین بماند، مشکل از سود و زیان عبور می‌کند و به نقدینگی می‌رسد.

احتمالاً به همین دلیل است که وزارت ارتباطات در بسته جدید به جای وعده جبران کل خسارت، روی ترمیم نقدینگی تأکید کرده است.

خسارت جنگ چقدر بود؟

اینجا باید میان چند عدد تفاوت گذاشت. بعد از جنگ ۱۲روزه سال ۱۴۰۴، ستار هاشمی، وزیر ارتباطات، در مجلس اعلام کرد: حدود ۱۰ میلیون نفر به صورت مستقیم و غیرمستقیم از اقتصاد دیجیتال امرار معاش می‌کنند و اشتغال این بخش در آن دوره حدود ۳۰ درصد کاهش یافته است. او در همان زمان برآورد کرده بود که تقریباً هر دو روز یک همت خسارت به اقتصاد دیجیتال وارد شده است. این آمار مربوط به جنگ ۱۲روزه سال ۱۴۰۴ است و نباید با برآورد جدیدتر وزارت ارتباطات جمع شود که در مجموع ۱۲ همت می شود.

برآورد بعدی مربوط به جنگ ۴۰روزه سال ۱۴۰۵ است. در این ارزیابی، احسان چیت‌ساز خسارت مستقیم واردشده به زیرساخت‌های ارتباطی را ۵۱ همت اعلام کرد. از این رقم، ۴۲.۶ همت مربوط به بخش دولتی و ۸.۴ همت مربوط به بخش غیردولتی بوده است. در جریان حملات نیز بیش از ۵۰۰ سایت ارتباطی آسیب دیدند. جدا از خسارت فیزیکی، قطع و محدودیت اینترنت نیز به کسب‌وکارهای دیجیتال ضربه زد. وزارت ارتباطات میزان کاهش درآمد و عدم‌النفع این بخش را ۱۶.۳۲ همت برآورد کرده است. بنابراین عدد ۶۷.۳۲ همت از جمع همین دو رقم به دست می‌آید: ۵۱ همت خسارت مستقیم زیرساختی و ۱۶.۳۲ همت عدم‌النفع و کاهش درآمد. این عدد، برآورد رسمی وزارت ارتباطات برای همین دوره است؛ نه برآوردی از کل هزینه اقتصادی جنگ و نه رقمی که بتوان آن را مستقیماً با زیان تک‌تک شرکت‌ها برابر دانست.

دو همت کجای این صورت‌حساب قرار می‌گیرد؟

حالا بسته جدید دولت معنا پیدا می‌کند. ۲ هزار میلیارد تومان در مقابل ۵۱ همت خسارت مستقیم زیرساختی قرار نیست زیرساخت‌های آسیب‌دیده را بازسازی کند. حتی در مقابل ۱۶.۳۲ همت عدم‌النفع کسب‌وکارها نیز قرار نیست تمام درآمد از دست رفته را برگرداند.

کارکرد این پول چیز دیگری است. قرار است شرکت‌هایی که در اثر جنگ و اختلال ارتباطی با کمبود نقدینگی روبه‌رو شده‌اند، بتوانند فعالیت خود را ادامه دهند.

اگر یک شرکت فناوری در طول جنگ نیمی از درآمدش را از دست داده باشد، دریافت تسهیلات ممکن است به آن کمک کند حقوق کارکنانش را به موقع بپردازد و چند ماه بیشتر دوام بیاورد. اگر فروشش بعد از پایان بحران برگردد، همین پول می‌تواند فاصله میان یک زیان موقت و تعطیلی شرکت باشد.

البته اینکه این منابع دقیقاً به چه شرکت‌هایی و با چه سازوکاری می‌رسد، مسئله مهم بعدی است.  چیت‌ساز گفته منابع برای شرکت‌های آسیب‌دیده اختصاص یافته، اما جزئیات کامل توزیع این اعتبار را  اعلام  نکرده است.

این بار شرکت‌های کوچک بیشتر در معرض خطرند

بررسی‌های انجام شده نشان می‌دهد فشار نقدینگی در شرکت‌های کوچک شدیدتر بوده است. بر اساس این بررسی‌ها، ۶۳ درصد شرکت‌های کوچک افت بیش از ۵۰ درصدی نقدینگی را تجربه کرده‌اند؛ در شرکت‌های بزرگ این رقم ۴۷ درصد بوده است. همچنین ۴۱ درصد کسب‌وکارهای کوچک شرکت‌کننده در نظرسنجی گفته‌اند بیش از یک میلیارد تومان زیان دیده‌اند.

برای یک پلتفرم بزرگ، از دست دادن بخشی از فروش می‌تواند با استفاده از ذخایر نقدی، اعتبار بانکی یا درآمدهای دیگر مدیریت شود. برای یک تیم ۱۰ یا ۲۰ نفره، چند هفته فروش پایین ممکن است به معنی عقب افتادن حقوق و تعدیل نیرو باشد.

این همان جایی است که بسته دو همتی اهمیت پیدا می‌کند؛ نه به عنوان پولی برای جبران یک خسارت ۶۷ همتی، بلکه به عنوان منابعی برای شرکت‌هایی که هنوز فعالیت می‌کنند و مشکل اصلی‌شان کمبود پول در گردش است.

جنگ تمام شده، اما حساب شرکت‌ها هنوز بسته نشده

دیجی‌کالا بعد از اختلال دوباره سفارش گرفت. بسیاری از شرکت‌ها هم دوباره کارشان را شروع کردند. اما بازگشت اینترنت لزوماً به معنی بازگشت فوری فروش نیست. در گزارش سالانه دیجی‌کالا، سفارش‌های روزانه در دوره جنگ تقریباً نصف شده بود، اما بعد از آتش‌بس سفارش‌ها دوباره بالا رفتند و حتی از سطح پیش از جنگ عبور کردند. اما همه کسب‌وکارها چنین امکانی ندارند.

یک فروشگاه کوچک ممکن است مشتری‌اش را از دست داده باشد. یک شرکت خدمات فناوری ممکن است قراردادش تمدید نشده باشد. یک استارتاپ ممکن است سرمایه‌گذاری‌ای را که برای رشد روی آن حساب کرده بود، از دست داده باشد.

برای همین، عدد دو همت بیشتر از آنکه پاسخ به صورت‌حساب جنگ باشد، تلاشی برای جلوگیری از بزرگ‌تر شدن آن است.

وزارت ارتباطات خسارت مستقیم زیرساختی جنگ را ۵۱ همت و کاهش درآمد و عدم‌النفع اقتصاد دیجیتال را ۱۶.۳۲ همت برآورد کرده است. جمع این دو رقم ۶۷.۳۲ همت می‌شود. حالا دو هزار میلیارد تومان قرار است به بخشی از شرکت‌هایی برسد که در همین دوره پول کمتری به دست آورده‌اند.

برای اقتصاد دیجیتال، ماجرای جنگ شاید از روزی شروع شده باشد که اینترنت قطع شد؛ اما برای خیلی از شرکت‌ها، هزینه واقعی از همان روزی شروع شد که اینترنت برگشت و آنها فهمیدند باید با فروش ازدست‌رفته، مشتری ازدست‌رفته و حساب‌های خالی‌شان دوباره کار را شروع کنند.