آیا تتر در تجارت خارجی ایران جایگزین دلار می‌شود؟

به گزارش نماد اقتصاد و بر اساس گزارش فایننشال‌تایمز، صادرکنندگان در شرایط جدید می‌توانند با انعطاف بیشتری درآمد صادراتی خود را به چرخه تجارت بازگردانند و حتی از درآمد صادراتی برای تامین واردات استفاده کنند. چنین سازوکاری اهمیت تتر در تجارت خارجی ایران را افزایش می‌دهد، زیرا استیبل‌کوین‌هایی مانند تتر می‌توانند انتقال ارزش را بدون اتکا به یک بانک واسط سنتی انجام دهند.

نقطه شروع این تحول، تغییر شرایط تجارت خارجی ایران در پی تشدید محدودیت‌های مالی است. فایننشال‌تایمز گزارش داده است که بانک مرکزی ایران در چارچوب سیاست جدید خود، محدودیت‌های پیشین درباره نحوه بازگرداندن درآمدهای صادراتی را کاهش داده و به فعالان اقتصادی امکان بیشتری برای استفاده از مسیرهای موجود داده است؛ در این میان، دارایی‌های دیجیتال از جمله تتر و بیت‌کوین نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند.

البته این تغییر به معنای آن نیست که بانک مرکزی ایران تتر را به‌عنوان ارز رسمی تجارت خارجی پذیرفته است. آنچه در گزارش فایننشال‌تایمز مطرح شده، تسهیل استفاده از دارایی‌های دیجیتال در شرایط محدودیت‌های مالی است، نه ایجاد یک نظام رسمی که در آن تتر جایگزین دلار، یورو یا شبکه بانکی شود.

این تمایز برای تحلیل تتر در تجارت خارجی ایران اهمیت اساسی دارد؛ زیرا میان «اجازه استفاده عملی از یک ابزار دیجیتال» و «قرار گرفتن آن ابزار در مرکز نظام رسمی ارزی» فاصله زیادی وجود دارد.

چرا تتر برای تجارت ایران اهمیت پیدا کرده است؟

تتر یک استیبل‌کوین با پشتوانه دلار است و برخلاف دارایی‌هایی مانند بیت‌کوین، هدف اصلی آن حفظ ارزش نزدیک به یک دلار است. رویترز نیز در بررسی بازار جهانی استیبل‌کوین‌ها، آن‌ها را ابزارهایی معرفی کرده که می‌توانند انتقال ارزش را سریع‌تر و فرامرزی‌تر کنند.

همین ویژگی، دلیل اهمیت تتر در تجارت خارجی ایران است. در اقتصادی که دسترسی به شبکه بانکی بین‌المللی محدود است، امکان انتقال یک دارایی دیجیتال دلاری از طریق شبکه بلاک‌چین می‌تواند برای برخی فعالان اقتصادی جذاب باشد. رویترز گزارش داده است که محدودیت دسترسی ایران به نظام مالی جهانی و کاهش ارزش ریال، استفاده از رمزارزها را میان کاربران ایرانی افزایش داده است.

مزیت تتر هم‌زمان با یک محدودیت مهم همراه است. شرکت «Tether» اعلام کرده است که خدمات مستقیم «Tether.to» برای کاربران مستقر در ایران محدود است. بنابراین، افزایش استفاده از تتر در ایران الزاما به معنای دسترسی مستقیم کاربران ایرانی به زیرساخت رسمی صادرکننده تتر نیست.

در نتیجه، تتر در تجارت خارجی ایران عمدتا باید در چارچوب شبکه‌ای از صرافی‌ها، کیف‌پول‌ها، واسطه‌ها و زیرساخت‌های بلاک‌چینی بررسی شود؛ نه به‌عنوان یک حساب بانکی دلاری که تحت نظارت مستقیم بانک مرکزی یا صادرکننده تتر قرار دارد.

بازار رمزارز ایران چقدر بزرگ شده است؟

یکی از مهم‌ترین داده‌ها برای سنجش ظرفیت تتر در تجارت خارجی ایران، اندازه کلی فعالیت رمزارزی کشور است. رویترز در فوریه ۲۰۲۶ گزارش داد که شرکت‌های تحلیل بلاک‌چین، حجم فعالیت رمزارزی مرتبط با ایران در سال ۲۰۲۵ را حدود ۸ تا ۱۰ میلیارد دلار برآورد کرده‌اند. شرکت «TRM Labs» رقم حدود ۱۰ میلیارد دلار را مطرح کرده، در حالی که وب‌سایت «Chainalysis» دریافت کیف‌پول‌های ایرانی را بیش از ۷.۸ میلیارد دلار برآورد کرده است.

وب‌سایت «Chainalysis» نیز اعلام کرده است که اکوسیستم رمزارزی ایران در سال ۲۰۲۵ از ۷.۷۸ میلیارد دلار فراتر رفته است.  در عین حال این ارقام را نباید با حجم تجارت خارجی یا منابع ارزی ایران یکسان دانست. فعالیت رمزارزی شامل طیف گسترده‌ای از معاملات خرده‌فروشی، سرمایه‌گذاری، انتقال دارایی و جریان‌های مرتبط با نهادهاست. بنابراین، رقم ۸ تا ۱۰ میلیارد دلار نمی‌تواند به‌عنوان حجم تامین ارز از طریق تتر مورد استفاده قرار گیرد. این تفکیک، یکی از مهم‌ترین نکات برای ارزیابی آینده تتر در تجارت خارجی ایران است.

ردپای ۵۰۷ میلیون دلاری تتر

یکی از مهم‌ترین شواهد درباره نقش استیبل‌کوین‌ها در ساختار مالی ایران، گزارش شرکت تحلیل بلاک‌چین «Elliptic» است. این شرکت در ژانویه ۲۰۲۶ اعلام کرد که بر اساس تحلیل داده‌های بلاک‌چینی، کیف‌پول‌های منتسب به بانک مرکزی ایران دست‌کم ۵۰۷ میلیون دلار تتر دریافت کرده‌اند. شرکت «Elliptic» این فعالیت را در چارچوب تلاش برای دسترسی به منابع دلاری و کاهش وابستگی به نظام بانکی بین‌المللی ارزیابی کرده است.

رویترز نیز در گزارشی مستقل این یافته‌ها را بازتاب داده، اما تاکید کرده است که نتوانسته ادعاهای شرکت «Elliptic» درباره خرید تتر توسط بانک مرکزی ایران را به‌طور مستقل تایید کند.

بنابراین رقم ۵۰۷ میلیون دلار را باید برآورد یک شرکت تحلیل بلاک‌چین و نه رقم رسمی اعلام‌شده از سوی بانک مرکزی دانست.

با وجود این محدودیت، اهمیت داده در این است که نشان می‌دهد بحث بانک مرکزی و تتر صرفا یک فرضیه نظری نیست و دست‌کم برخی شرکت‌های تحلیل بلاک‌چین، جریان‌های قابل‌توجهی از تتر را به ساختارهای مرتبط با ایران نسبت داده‌اند.

تتر و بازگشت ارز صادراتی؛ نقطه اتصال سیاست ارزی

مهم‌ترین بخش ماجرا درباره تتر در تجارت خارجی ایران، ارتباط آن با بازگشت ارز صادراتی است. فایننشال‌تایمز گزارش داده است که رویکرد جدید بانک مرکزی به صادرکنندگان اجازه می‌دهد انعطاف بیشتری در نحوه بازگرداندن درآمد صادراتی داشته باشند و از منابع صادراتی برای تامین مستقیم واردات استفاده کنند.

این تغییر می‌تواند از یک منظر مهم باشد: اگر صادرکننده بتواند درآمد صادراتی را در قالب دارایی دیجیتال منتقل کند و همان دارایی برای پرداخت هزینه واردات یا تسویه با طرف تجاری مورد استفاده قرار گیرد، یک حلقه از زنجیره سنتی انتقال ارز کوتاه می‌شود.

در این صورت، تتر در تجارت خارجی ایران نه الزاما به‌عنوان جایگزین دلار، بلکه به‌عنوان یک ابزار انتقال و تسویه ارزش مطرح خواهد بود.

تفاوت این دو مفهوم بسیار مهم است. تتر همچنان یک دارایی دیجیتال دلاری است؛ بنابراین استفاده گسترده‌تر از آن لزوماً به معنای کاهش نقش دلار نیست. در واقع، رشد جهانی استیبل‌کوین‌های دلاری حتی می‌تواند استفاده از واحد پول آمریکا را در شبکه‌های دیجیتال تقویت کند.

آیا تتر می‌تواند کانال جدید تامین ارز شود؟

پاسخ فعلی هنوز بله یا خیر قطعی نیست. برای اینکه تتر در تجارت خارجی ایران به یک کانال موثر تامین ارز تبدیل شود، حداقل سه عامل نقدشوندگی کافی، امکان تسویه با طرف خارجی و دسترسی پایدار به زیرساخت‌های انتقال و تبدیل دارایی باید هم‌زمان وجود داشته باشد.

داده‌های موجود نشان می‌دهند بازار رمزارزی ایران از ظرفیت قابل‌توجهی برخوردار است، اما اطلاعات عمومی کافی درباره سهم تجارت خارجی از این حجم وجود ندارد. بنابراین نمی‌توان گفت بخش مشخصی از واردات یا صادرات ایران اکنون از طریق تتر تسویه می‌شود.

از سوی دیگر، اقدامات تحریمی آمریکا علیه صرافی‌های ایرانی نشان می‌دهد که فعالیت رمزارزی نیز خارج از محدوده نظارت و فشار تحریمی قرار ندارد. وب‌سایت «Chainalysis» گزارش داده است که در سال ۲۰۲۵ یک صرافی داخلی بیش از نیمی از ورودی‌های دارایی دیجیتال ایران را پردازش کرده است و تحریم این پلتفرم، دسترسی یکی از مهم‌ترین درگاه‌های رمزارزی ایران به بازار جهانی را هدف قرار داده است.

بنابراین، تتر در تجارت خارجی ایران می‌تواند یک مسیر جایگزین باشد، اما هنوز نمی‌توان آن را یک کانال مستقل، پایدار و در مقیاس بزرگ برای تامین ارز کشور دانست.

فشار تحریم، انگیزه استفاده از رمزارز را افزایش داده است

رشد تتر در تجارت خارجی ایران را نمی‌توان جدا از تشدید محدودیت‌های مالی بررسی کرد. رویترز در سپتامبر ۲۰۲۶ گزارش داده است که فشار اقتصادی آمریکا علیه ایران افزایش یافته و محدودیت‌های مربوط به صادرات نفت و دسترسی مالی، فشار مضاعفی بر اقتصاد ایران وارد کرده است.

هم‌زمان، آمریکا دامنه اقدامات خود علیه زیرساخت‌های رمزارزی مرتبط با ایران را نیز افزایش داده است. وب‌سایت «Chainalysis» گزارش کرده است که دفتر کنترل سرمایه‌های خارجی در سال ۲۰۲۶ صرافی‌های ایرانی را هدف قرار داده و هدف این اقدامات، محدودکردن مسیرهای ورود و خروج دارایی دیجیتال به اقتصاد ایران بوده است.

این وضعیت یک تناقض مهم ایجاد می‌کند: هرچه دسترسی ایران به شبکه بانکی جهانی محدودتر شود، انگیزه استفاده از ابزارهای جایگزین بیشتر می‌شود؛ اما هرچه استفاده از رمزارز برای دورزدن محدودیت‌ها افزایش یابد، توجه نهادهای تحریمی نیز بیشتر خواهد شد.

در نتیجه، آینده رمزارز و تحریم یک رابطه ساده میان «تحریم بیشتر» و «رمزارز بیشتر» نیست؛ بلکه یک چرخه رقابتی میان کانال‌های انتقال ارزش و ابزارهای نظارت و تحریم ایجاد می‌کند.

اثر تتر بر بازار ارز ایران چیست؟

مهم‌ترین پیامد بالقوه تتر در تجارت خارجی ایران برای بازار ارز، تغییر مسیر بخشی از تقاضای انتقال ارزش است. اگر یک واردکننده بتواند به جای استفاده از حواله بانکی سنتی، بخشی از پرداخت خود را با تتر انجام دهد، نیاز او به یک مسیر سنتی انتقال دلار یا ارز دیگر ممکن است کاهش یابد. در عین حال این اثر زمانی قابل اندازه‌گیری خواهد بود که حجم معاملات تجاری تتر در ایران مشخص باشد. در حال حاضر، چنین داده‌ای به‌صورت عمومی منتشر نشده است.

به همین دلیل، ادعای اینکه افزایش استفاده از تتر مستقیما نرخ دلار آزاد را کاهش می‌دهد یا برعکس، فشار صعودی بر بازار ارز ایجاد می‌کند، بدون داده کافی قابل دفاع نیست.

آنچه می‌توان با اتکا به منابع موجود گفت این است که تتر در تجارت خارجی ایران یک مسیر جدید برای انتقال ارزش ایجاد می‌کند که می‌تواند بخشی از جریان‌های ارزی را از کانال‌های سنتی به زیرساخت‌های دیجیتال منتقل کند. اندازه این جابه‌جایی هنوز مشخص نیست.

بانک‌ها در برابر یک کانال موازی پرداخت

اهمیت بانک مرکزی و تتر برای صنعت بانکداری از همین نقطه آغاز می‌شود. اگر بنگاه‌ها بتوانند بخشی از عملیات انتقال ارزش و تسویه تجارت خارجی را از طریق دارایی‌های دیجیتال انجام دهند، برخی خدماتی که در شرایط عادی توسط بانک‌ها یا واسطه‌های مالی ارائه می‌شود، با یک مسیر موازی مواجه خواهد شد، اما این به معنای حذف بانک‌ها نیست.

تجارت خارجی همچنان به اعتبار، تامین مالی، ثبت قرارداد، مدیریت نقدینگی، خدمات تجاری و مجموعه‌ای از عملیات مالی نیاز دارد. منابع موجود نیز هیچ نشانه‌ای از جایگزینی کامل نظام بانکی ایران با رمزارز ارائه نمی‌کنند. بنابراین اثر اصلی تتر در تجارت خارجی ایران را باید در تغییر ترکیب کانال‌های پرداخت و نه حذف شبکه بانکی جست‌وجو کرد.

در سناریوی گسترش رمزارز، ممکن است ساختار مالی ایران به سمت مدلی حرکت کند که در آن بانک‌ها، صرافی‌ها، پلتفرم‌های رمزارزی و شبکه‌های بلاک‌چینی هم‌زمان نقش ایفا کنند؛ اما میزان تحقق چنین ساختاری به مقررات داخلی، فشار تحریم و امکان تعامل با طرف‌های خارجی بستگی خواهد داشت.

تتر در برابر طلا؛ رقابت بر سر حفظ ارزش؟

یکی دیگر از موضوعاتی که درباره تتر در ایران مطرح می‌شود، رقابت آن با طلا و ارز برای حفظ ارزش دارایی است. رویترز گزارش داده است که کاهش ارزش ریال و محدودیت دسترسی به نظام مالی جهانی، تقاضا برای رمزارزها را در ایران افزایش داده است. با این حال، منابع بررسی‌شده شواهد کافی برای اثبات رابطه مستقیم میان افزایش استفاده از تتر و کاهش تقاضای طلا یا سکه ارائه نمی‌کنند. بنابراین نمی‌توان گفت تتر در تجارت خارجی ایران به‌طور مستقیم بازار طلا یا سکه را تضعیف می‌کند.

تنها می‌توان گفت گسترش ابزارهای دیجیتال، در کنار ارز و طلا، گزینه‌های بیشتری برای انتقال یا نگهداری ارزش در اختیار برخی فعالان اقتصادی و خانوارها قرار داده است.

ریسک اصلی؛ تتر هم ابزار انتقال است، هم ابزار قابل رصد

یکی از مهم‌ترین سو برداشت‌ها درباره تتر در تجارت خارجی ایران این است که انتقال رمزارز را معادل حذف ریسک تحریم بدانیم. بلاک‌چین‌های عمومی، برخلاف شبکه‌های بانکی سنتی، سابقه تراکنش‌ها را روی دفترکل قابل مشاهده ثبت می‌کنند. شرکت «Elliptic»  نیز در بررسی فعالیت‌های مرتبط با ایران بر قابلیت ردیابی جریان‌های تتر تاکید کرده است.

از سوی دیگر، اقدامات آمریکا علیه صرافی‌های رمزارزی ایرانی نشان می‌دهد که نهادهای تحریمی نیز به‌طور فزاینده‌ای از تحلیل بلاک‌چین برای شناسایی جریان‌های مالی استفاده می‌کنند.

حتی رویترز در بررسی شبکه‌های رمزارزی مرتبط با ایران گزارش داده است که برخی جریان‌های تتر از طریق چندین شبکه و صرافی جابه‌جا شده‌اند تا مسیر اصلی آن‌ها دشوارتر شود. در نتیجه، رمزارز و تحریم وارد مرحله‌ای شده‌اند که در آن، مزیت سرعت و دسترسی با ریسک ردیابی و محدودسازی همراه است.

آیا بانک مرکزی در حال ساخت معماری ارزی جدید است؟

پرسش مهم‌تر درباره بانک مرکزی و تتر این نیست که آیا بانک مرکزی قصد دارد تتر را جایگزین دلار کند. شواهد فعلی چنین نتیجه‌ای را تایید نمی‌کنند.

مسئله مهم‌تر این است که آیا سیاست‌گذار در حال پذیرفتن این واقعیت است که دارایی‌های دیجیتال به بخشی از رفتار مالی فعالان اقتصادی ایران تبدیل شده‌اند و اکنون باید آن‌ها را در چارچوب سیاست ارزی مدیریت کرد.

گزارش فایننشال‌تایمز از تسهیل استفاده از دارایی‌های دیجیتال برای تجارت خارجی، نشانه‌ای از همین تغییر رویکرد است. از سوی دیگر، داده‌های رویترز نشان می‌دهد ارزش بازار رمزارزی ایران در سال ۲۰۲۵ به چندین میلیارد دلار رسیده است.

اگر این دو روند کنار یکدیگر قرار گیرند، می‌توان گفت تتر در تجارت خارجی ایران ممکن است از یک پدیده صرفا بازارمحور به متغیری تبدیل شود که سیاست‌گذار پولی و ارزی ناچار به رصد آن است. این با «رسمی‌شدن تتر» تفاوت دارد؛ اما از نظر سیاست‌گذاری، اهمیت آن کمتر نیست.

سه شاخص کلیدی برای آینده تتر در ایران

برای تشخیص اینکه تتر در تجارت خارجی ایران واقعا در حال رشد است یا صرفا در سطح خبر باقی مانده، سه شاخص اهمیت بیشتری دارند. نخست، باید حجم تتر مرتبط با معاملات واقعی صادرات و واردات مشخص شود. حجم کلی بازار رمزارز به‌تنهایی برای این ارزیابی کافی نیست.

دوم، باید مشخص شود بانک مرکزی دقیقا چه چارچوبی برای استفاده از دارایی‌های دیجیتال در بازگشت ارز صادراتی در نظر گرفته است. گزارش فایننشال‌تایمز از تسهیل مسیرهای بازگشت ارز سخن می‌گوید، اما جزئیات یک چارچوب جامع و رسمی برای استفاده از تتر در تمام تجارت خارجی هنوز منتشر نشده است.

سوم، باید جریان‌های بلاک‌چینی مرتبط با صرافی‌ها و کیف‌پول‌های ایرانی رصد شود. افزایش جریان تتر به‌تنهایی کافی نیست؛ مهم این است که چه میزان از آن به تجارت واقعی مربوط است و چه میزان به سرمایه‌گذاری، حفظ ارزش یا انتقال دارایی اختصاص دارد.

سناریوی محتمل؛ نه حذف بانک، بلکه شکل‌گیری کانال موازی

با توجه به شواهد موجود، محتمل‌ترین سناریو برای تتر در تجارت خارجی ایران جایگزینی کامل شبکه بانکی نیست؛ بلکه شکل‌گیری یک کانال موازی انتقال و تسویه ارزش است.

در این سناریو، صادرکننده، واردکننده، صرافی و پلتفرم رمزارزی می‌توانند در کنار بانک‌ها فعالیت کنند. هرچه محدودیت‌های شبکه بانکی بیشتر شود، جذابیت مسیرهای دیجیتال برای بخشی از تجارت نیز می‌تواند افزایش یابد؛ در مقابل، تشدید نظارت و تحریم زیرساخت‌های رمزارزی می‌تواند هزینه استفاده از این کانال را بالا ببرد.

این مدل، بیش از آنکه به معنای رمزارزی‌شدن اقتصاد ایران باشد، نشانه شکل‌گیری یک معماری چندلایه برای انتقال ارزش است. در چنین معماری‌ای، تتر در تجارت خارجی ایران می‌تواند یک ابزار تسویه باشد، بانک‌ها نقش خدمات مالی رسمی را حفظ کنند و صرافی‌ها و پلتفرم‌های دیجیتال بخشی از انتقال ارزش را برعهده بگیرند، اما اندازه واقعی این بازار و سهم آن از تجارت خارجی همچنان مشخص نیست.

جمع‌بندی؛ تتر هنوز جای دلار را نگرفته، اما دیگر حاشیه‌ای نیست

داده‌های موجود نشان می‌دهد تتر در تجارت خارجی ایران در حال ورود به مرحله‌ای مهم‌تر از گذشته است. گزارش فایننشال‌تایمز از تسهیل استفاده از دارایی‌های دیجیتال برای بازگرداندن درآمدهای صادراتی و انجام معاملات تجاری خبر می‌دهد؛ هم‌زمان، داده‌های شرکت‌های تحلیل بلاک‌چین از فعالیت چندمیلیارددلاری رمزارزی مرتبط با ایران حکایت دارد.

با این حال، شواهد موجود هنوز از جایگزینی دلار، بانک‌ها یا شبکه رسمی ارزی با تتر پشتیبانی نمی‌کند. رقم ۸ تا ۱۰ میلیارد دلار، برآورد کل فعالیت رمزارزی ایران است و نمی‌توان آن را حجم تجارت خارجی یا تأمین ارز کشور تلقی کرد.

همچنین گزارش شرکت «Elliptic» درباره حداقل ۵۰۷ میلیون دلار تتر منتسب به بانک مرکزی ایران، یک یافته تحلیلی مهم است، اما آمار رسمی بانک مرکزی محسوب نمی‌شود و رویترز نیز اعلام کرده که نتوانسته آن را به‌طور مستقل تأیید کند.

بنابراین، پرسش اصلی اکنون این نیست که آیا تتر در تجارت خارجی ایران جای دلار را می‌گیرد. پرسش مهم‌تر این است که آیا سیاست ارزی ایران در حال پذیرفتن رمزارز به‌عنوان یکی از لایه‌های انتقال و تسویه ارزش است.

اگر استفاده از این مسیر در تجارت خارجی گسترش پیدا کند، اثر اصلی آن احتمالا در تغییر معماری انتقال ارز دیده خواهد شد؛ یعنی بخشی از جریان‌هایی که پیش‌تر به بانک‌ها، صرافی‌ها و شبکه‌های سنتی وابسته بودند، از مسیرهای بلاک‌چینی عبور خواهند کرد.

در این صورت، تتر نه لزوما «ارز جدید ایران»، بلکه یک لایه جدید در زیرساخت تجارت و انتقال ارزش اقتصاد تحریم‌شده خواهد بود؛ جایگاهی که اندازه واقعی آن را تنها با داده‌های مربوط به تجارت خارجی و بازگشت ارز صادراتی می‌توان سنجید.