پشت مرزهای ایران-عراق چه میگذرد؟

بسته شدن گذرگاه مرزی مندلی (سومار) به دستور مستقیم دولت مرکزی عراق در بغداد، بار دیگر تجارت زمینی ایران و عراق را با چالش مواجه کرده است؛ گذرگاهی مهم در استان دیاله که نقش قابل توجهی در مبادلات تجاری دو کشور دارد. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده که پیش از این نیز محدودیتهای مرزی، از جمله در چذابه، مشکلاتی برای فعالان اقتصادی و ساکنان مناطق مرزی ایجاد کرده بود.
به گزارش نماد اقتصاد، بررسی آمار بارگیری کامیونها به مقصد عراق در ۲۰ روز نخست آبانماه ۱۴۰۵ نشان میدهد در این مدت مجموعاً ۲۳ هزار و ۸۹۶ کامیون از پنج مرز تجاری کشور به سمت عراق بارگیری شدهاند. از این تعداد، ۷ هزار و ۸۹۴ کامیون از مرز خسروی، ۶ هزار و ۷۶۳ کامیون از شلمچه، ۴ هزار و ۷۶۶ کامیون از سومار (مندلی)، ۴ هزار و ۲۰۰ کامیون از مهران و ۲۷۳ کامیون از چذابه بارگیری شدهاند. اهمیت این آمار زمانی بیشتر مشخص میشود که بدانیم سومار بهتنهایی در این دوره بیش از ۴ هزار و ۷۰۰ کامیون بار تجاری به سمت عراق ارسال کرده است. حالا با تصمیم بغداد برای بستن این گذرگاه، این پرسش مطرح است که چه میزان از این بار به سایر مرزها منتقل خواهد شد و این تصمیم چه پیامدهایی برای تجارت دو کشور خواهد داشت؟ «سید حمید حسینی»، فعال اقتصادی، در گفتوگو با«نماد اقتصاد» ضمن تشریح تجربه بسته شدن و بازگشایی چذابه، به دلایل احتمالی تعطیلی مندلی، نقش فشارهای آمریکا، مسائل فنی و امنیتی، اعتراضات مردمی در مناطق مرزی و پیامدهای اقتصادی انتقال بار به سایر گذرگاهها پرداخته است. در ادامه مشروح این مصاحبه را میخوانید.
سؤال: آقای دکتر پیش از پرداختن به بسته شدن مرز مندلی، میخواهیم به تجربه بسته شدن مرز چذابه اشاره کنیم. در آن مقطع محدودیتهایی برای تردد کامیونها اعمال شد و حتی اعتراضات محلی شکل گرفت. چه اتفاقی افتاد و چرا در نهایت مرز بازگشایی شد؟
حسینی: موضوع بسته شدن مرز چذابه نشان داد که نمیتوان یک مرز مهم تجاری را بدون در نظر گرفتن شرایط اقتصادی و اجتماعی منطقه تعطیل کرد یا تردد کامیونها را بهشدت محدود ساخت. در آن مقطع، تعداد کامیونهایی که اجازه عبور از مرز را داشتند بسیار محدود شده بود و گفته میشد روزانه بیش از ۱۷۰ کامیون امکان عبور ندارند.
این محدودیتها فشار زیادی به فعالان اقتصادی و مردم منطقه وارد کرد. کسانی که معیشتشان به فعالیت مرزی وابسته بود، با مشکل مواجه شدند و اعتراضات شکل گرفت. حتی درگیریها و نارضایتیهای محلی نیز به وجود آمد و در نهایت فشار مردم و فعالان اقتصادی باعث شد دولت عراق در تصمیم خود تجدیدنظر کند و مرز دوباره باز شود.
نکته مهم این است که در مناطق مرزی، بخش بزرگی از اقتصاد محلی به تردد کامیونها، تخلیه و بارگیری کالا و خدمات مرتبط با تجارت وابسته است. بنابراین، وقتی یک مرز بسته میشود، فقط صادرکننده یا واردکننده متضرر نمیشود؛ راننده، کارگر، صاحب پایانه و کسبوکارهای محلی هم آسیب میبینند.
سؤال: پس چرا مجددا این سیاست را در مرز دیگری دنبال میکند؟ اکنون شاهد بسته شدن گذرگاه مندلی در طرف عراق، مقابل مرز سومار ایران، هستیم. یک منبع دولتی در استان دیاله اعلام کرده که این تصمیم به دستور مستقیم بغداد گرفته شده است. با توجه به اهمیت این مرز، ارزیابی شما از این اتفاق چیست؟
حسینی: مرز سومار (مندلی) یکی از گذرگاههای مهم تجاری ایران و عراق است و فعالیت آن فقط به جابهجایی کالا محدود نمیشود؛ بلکه اشتغال و درآمد تعداد زیادی از مردم دو طرف مرز به آن وابسته است. البته تا همین لحظه همچنان این مرز فعال است.
در این گذرگاه موضوع نحوه تخلیه بار نیز اهمیت زیادی دارد. سازوکار فعالیت به شکلی است که باید امکان تخلیه کالا در هر دو طرف مرز فراهم باشد تا کارگران ایرانی و عراقی بتوانند از فعالیتهای تجاری درآمد داشته باشند.
برای مثال، در برنامهریزی تخلیه بار، موضوع فعالیت سه روز در هفته در سمت ایران و سه روز در هفته در ترمینال عراق مطرح است. این تقسیم فعالیت اهمیت دارد، زیرا اگر تمام عملیات تخلیه در یک طرف انجام شود، کارگران طرف دیگر عملاً بیکار میشوند و درآمد خود را از دست میدهند.
بنابراین، مدیریت مرز باید به شکلی باشد که منافع اقتصادی هر دو طرف تأمین شود. نمیتوان صرفاً با یک تصمیم، فعالیت اقتصادی منطقه را متوقف کرد و انتظار داشت تبعاتی به دنبال نداشته باشد.
سؤال: طرف عراقی برای بستن این گذرگاه چه دلایلی مطرح کرده است؟ آیا موضوع صرفاً مسائل فنی و زیرساختی است؟
حسینی: موضوعاتی که درباره بسته شدن مرز مطرح میشود، شامل مسائل فنی، زیرساختی و اطلاعاتی است. همچنین بحث مقابله با قاچاق مواد مخدر و اینکه ممکن است مواد مخدر از ایران وارد عراق شود، در زمره دلایل و توجیهاتی است که مطرح میکنند.
سوال: منظور دقیق از مشکلات فنی چیست؟ آیا واقعاً امکانات و زیرساختهای لازم برای کنترل مرز وجود ندارد؟ آیا مشکل به تجهیزات اطلاعاتی و فنی مربوط است یا موضوعات دیگری نیز در این تصمیم دخالت دارند؟
اگر مشکلات واقعاً فنی و زیرساختی باشند، میتوان درباره آنها مذاکره کرد و برای رفعشان راهکار پیدا کرد. اما اگر این مسائل صرفاً بهانهای برای محدود کردن تجارت باشند، موضوع متفاوت خواهد بود.
باید مشخص شود که دلایل اعلامشده تا چه اندازه واقعی هستند و آیا تصمیم به تعطیلی مرز بر اساس ارزیابی کارشناسی گرفته شده یا عوامل دیگری در آن نقش دارند.
سؤال: با توجه به اظهارات وزیر خارجه عراق درباره درخواست آمریکا برای بستن گذرگاههای مرزی با ایران، آیا احتمال دارد مسائل فنی و امنیتی مطرحشده در واقع پوششی برای اجرای سیاستهای واشنگتن باشد؟
حسینی: نمیتوان تأثیر فشارهای خارجی را نادیده گرفت. آمریکا فشارهایی بر عراق وارد میکند و یکی از زمینههای این فشارها نیز محدود کردن روابط اقتصادی و تجاری با ایران است.
باید بررسی کرد که آیا واقعاً مشکلات فنی، اطلاعاتی و زیرساختی در مرز وجود دارد یا اینکه این مسائل بهانهای برای اجرای سیاستهای محدودکننده تجارت ایران و عراق هستند.
مسئله این است که عراق نمیتواند صرفاً به دلیل فشارهای خارجی، تجارت با ایران را به شکلی محدود کند که مردم مناطق مرزی خودش نیز متضرر شوند.
سؤال: اما اگر دولت مرکزی عراق تحت فشار آمریکا تصمیم به بستن مرز بگیرد، با توجه به وابستگی اقتصادی مناطق مرزی به تجارت، احتمال اعتراضات محلی وجود دارد. آیا همین مسئله میتواند دولت عراق را از ادامه این تصمیم منصرف کند؟
حسینی: بله، این یکی از موضوعات مهم در معادلات مرزی عراق است. وقتی یک مرز بسته میشود، مردم منطقه که درآمد و اشتغالشان به آن وابسته است، واکنش نشان میدهند.
در چنین شرایطی ممکن است مردم، عشایر و گروههای محلی اعتراض کنند و حتی مسئولان استانی نیز با تصمیم دولت مرکزی مخالفت داشته باشند. این اتفاق میتواند دولت عراق را در موقعیت دشواری قرار دهد.
به عبارت دیگر، ممکن است دولت مرکزی تحت تأثیر فشارهای خارجی تصمیم به بستن یک گذرگاه بگیرد، اما وقتی با اعتراضات مردم و فشارهای داخلی مواجه میشود، ادامه این تصمیم برایش دشوار شود.
در واقع، دولت عراق باید میان فشارهای خارجی و الزامات داخلی خود تعادل برقرار کند. نمیتواند از یک طرف به دنبال اجرای محدودیتهای تجاری باشد و از طرف دیگر پیامدهای اجتماعی و اقتصادی آن را نادیده بگیرد. این مسئله به خودی خود می تواند از فشار آمریکا برای بستن مرزهای زمینی عراق به روی ایران کم کند. چراکه دولت عراق تنشهای داخلی را برنمیتابد.
سؤال: با بسته شدن مرز مندلی، چه اتفاقی برای بار تجاری این گذرگاه میافتد؟ آیا کالاها به سمت سایر مرزها منتقل میشوند؟
حسینی: طبیعتاً وقتی یک مرز بسته میشود، بخشی از بار تجاری آن به سمت سایر گذرگاهها منتقل خواهد شد. تجارت بهطور کامل متوقف نمیشود، بلکه مسیرهای انتقال کالا تغییر میکنند.
اما این جابهجایی بدون هزینه نیست. وقتی حجم زیادی از بار به سمت مرزهای دیگر منتقل شود، فشار بر پایانههای جایگزین افزایش پیدا میکند. این موضوع میتواند زمان انتظار کامیونها را بیشتر کند و هزینه حملونقل را افزایش دهد.
از طرف دیگر، وقتی طرف عراقی محدودیتهایی را در یک مرز اعمال میکند، ممکن است در سایر گذرگاهها نیز نحوه کنترل کالا و تعرفهها تغییر کند.
سؤال: یعنی بسته شدن یک مرز میتواند باعث افزایش سختگیری در سایر مرزها نیز شود؟
حسینی: بله، در چنین شرایطی ممکن است سختگیریها در زمینه تعرفهها، کنترل کالا و مقررات گمرکی بیشتر شود. وقتی مسیرهای تجاری تغییر میکنند و حجم بار به سمت گذرگاههای دیگر میرود، طرف مقابل نیز ممکن است روی نحوه پذیرش کالاها و کامیونها حساسیت بیشتری نشان دهد.
در نتیجه، صادرکنندهای که پیش از این از یک مسیر مشخص استفاده میکرد، ناچار میشود مسیر دیگری را انتخاب کند و با مقررات و شرایط جدید روبهرو شود.
این مسئله هزینه تجارت را بالا میبرد و برنامهریزی فعالان اقتصادی را دشوار میکند.
سؤال: در کنار مرزهای منتهی به مناطق مرکزی عراق، وضعیت تجارت ایران با اقلیم کردستان چگونه است؟ آیا در این بخش نیز مشکلات و محدودیتهای مشابهی وجود دارد؟
حسینی: در مورد اقلیم کردستان نیز باید شرایط بازار و گذرگاههای تجاری را بهصورت جداگانه بررسی کرد. در گفتوگوی ما درباره وضعیت بازار و مبادلات با اقلیم نیز موضوعاتی مطرح شد و ارزیابی کلی از شرایط بازار مثبت بود.
بهطور کلی، بازار عراق و اقلیم کردستان ظرفیتهای قابل توجهی برای تجارت ایران دارند و باید از این ظرفیتها استفاده کرد. البته ثبات مقررات، هماهنگی مرزی و تسهیل مبادلات برای توسعه این روابط ضروری است.
سؤال: با توجه به تجربه چذابه و اتفاق اخیر در مرز مندلی، چه راهکاری برای جلوگیری از تکرار چنین تصمیماتی وجود دارد؟
حسینی: مهمترین مسئله، ایجاد هماهنگی میان دو کشور است. مشکلات فنی، زیرساختی و امنیتی باید از طریق مذاکره و همکاری کارشناسی حلوفصل شوند.
اگر طرف عراقی در یک گذرگاه مشکل فنی یا اطلاعاتی دارد، باید مشخص کند که این مشکل چیست و چه امکاناتی برای رفع آن نیاز است. نمیتوان بدون ارائه راهکار مشخص، یک مرز مهم تجاری را تعطیل کرد.
همچنین باید شرایط اقتصادی مردم مناطق مرزی در تصمیمگیریها مورد توجه قرار گیرد. همانطور که تجربه چذابه نشان داد، بستن مرز میتواند اعتراضات محلی و مشکلات اجتماعی ایجاد کند.
در نهایت، تجارت ایران و عراق به ثبات نیاز دارد. فعال اقتصادی باید بتواند برای صادرات خود برنامهریزی کند و اطمینان داشته باشد که گذرگاهی که امروز از آن استفاده میکند، فردا بدون اطلاع قبلی بسته نخواهد شد.
اخبار مرتبط

کالا را خودت صادر کن؛ ارز را به ما بده

گرانی پیش از گمرک آغاز میشود

استراتژی نسل Z در تجارت

امپراتوری تجارت جایگزین ایران چقدر دوام میآورد؟

تجارت ایران در محاصره مسیرها

 copy.webp)
۰ دیدگاه