چرا قلب زنجیره تامین صنایع دارویی به تپش افتاده است؟

به گزارش نماد اقتصاد، تحولات ژئوپلیتیکی در سال‌های اخیر ساختار تجارت جهانی و شبکه‌های لجستیکی مهم مانند زنجیره تامین را بیش از گذشته تحت تاثیر قرار داده است. درگیری‌های منطقه‌ای، محدودیت‌های تجاری، تحریم‌ها، تغییرات رویه‌های گمرکی و اختلال در حمل‌ونقل، سازمان‌های فعال در حوزه علوم زیستی را با ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت ریسک زنجیره تامین مواجه کرده است.

برای صنایع داروسازی و زیست‌فناوری، اهمیت این موضوع دوچندان است؛ زیرا بخش قابل‌توجهی از محصولات این صنایع حساس به زمان، نیازمند کنترل دمای دقیق و دارای ارزش بالایی هستند. از این‌رو، هرگونه تاخیر در جابه‌جایی محموله‌ها می‌تواند برنامه‌های تحقیقاتی، کارآزمایی‌های بالینی، فرایندهای تولید و در نهایت دسترسی بیماران به درمان را با مخاطره روبه‌رو کند.

بررسی رویدادهای اخیر نیز نشان داده که رویکردهای سنتی مدیریت ریسک که عمدتا بر تامین‌کنندگان و محل تولید تمرکز دارند، دیگر پاسخگوی شرایط کنونی نیستند. به طور کلی اختلال ممکن است در هر بخش از شبکه لجستیکی رخ دهد و به همین دلیل، نقشه‌برداری ژئوپلیتیکی زنجیره تامین به ابزاری کلیدی برای افزایش شفافیت، تقویت تاب‌آوری و حفظ تداوم فعالیت در زنجیره‌های تامین پیچیده جهانی تبدیل شده است.

وابستگی‌های پنهان؛ منشا ریسک‌های جدید

ریسک‌های ژئوپلیتیکی می‌توانند بدون هشدار قبلی تمام مراحل زنجیره تامین علوم زیستی را تحت تاثیر قرار دهند. جنگ در اروپای شرقی مسیرهای اصلی حمل‌ونقل هوایی میان اروپا و آسیا را مختل کرد و حملات به کشتی‌های تجاری در دریای سرخ نیز شرکت‌های کشتیرانی را به استفاده از مسیر طولانی‌تر دماغه امیدنیک واداشت. همچنین بی‌ثباتی‌های خاورمیانه در دوره‌های مختلف بر هواپیماهای حمل بار و دسترسی به مسیرهای هوایی اثر گذاشته است.

این تحولات نشان می‌دهد که اختلال در یک منطقه می‌تواند در مدت کوتاهی شبکه حمل‌ونقل جهانی را تحت تاثیر قرار دهد. برای شرکت‌های فعال در علوم زیستی، پیامد چنین رخدادهایی تنها به تاخیر در حمل بار محدود نمی‌شود؛ زیرا بسیاری از محموله‌ها شامل مواد مورد نیاز کارآزمایی‌های بالینی، قطعات حیاتی خطوط تولید، نمونه‌های زیستی یا داروهای حساس به دما هستند و حتی وقفه‌های کوتاه‌مدت نیز می‌تواند آثار عملیاتی و مالی قابل‌توجهی به همراه داشته باشد.

چالش اصلی آن است که بسیاری از این آسیب‌پذیری‌ها تا زمان وقوع بحران پنهان باقی می‌مانند. در حالی که سازمان‌ها معمولا شناخت مناسبی از تامین‌کنندگان مستقیم خود دارند، آگاهی آن‌ها از مسیرهای حمل‌ونقل، هاب‌های لجستیکی و شبکه شرکت‌های حمل‌کننده که ستون فقرات زنجیره تامین را تشکیل می‌دهند، محدودتر است. با افزایش پیوستگی زنجیره‌های تامین جهانی، همین وابستگی‌های پنهان به نقاط بالقوه بروز ریسک تبدیل می‌شوند و از همین رو، تاب‌آوری زنجیره تامین از یک دغدغه عملیاتی به اولویتی راهبردی تغییر یافته است.

شناسایی آسیب‌پذیری‌ها پیش از وقوع بحران

تقویت تاب‌آوری، مستلزم دستیابی به تصویری شفاف از کل شبکه لجستیکی است. نقشه‌برداری ژئوپلیتیکی زنجیره تامین، فراتر از شناسایی تامین‌کنندگان، مسیر حرکت مواد اولیه و محصولات را در سراسر شبکه حمل‌ونقل از کریدورهای ترانزیتی، فرودگاه‌ها و بنادر گرفته تا شرکت‌های حمل‌ونقل، مبادی گمرکی، مراکز توزیع و سایر زیرساخت‌های پشتیبان بررسی می‌کند.

هدف این فرایند، شناسایی وابستگی‌هایی است که در صورت بروز اختلال، تداوم فعالیت را تهدید می‌کنند. به عنوان نمونه، ممکن است یک شرکت تصور کند از تامین‌کنندگان مختلف در کشورهای متفاوتی مواد اولیه خود را تامین می‌کند اما در عمل همه آن‌ها به یک فرودگاه یا کریدور حمل‌ونقل مشترک وابسته باشند. همچنین ممکن است اجرای یک کارآزمایی بالینی به تنها یک مسیر حمل وابسته باشد که در معرض محدودیت‌های ژئوپلیتیکی یا تغییرات مقرراتی قرار گیرد.

شناسایی این وابستگی‌ها به سازمان‌ها کمک می‌کند نقاط شکست بالقوه را تشخیص، تمرکز ریسک را بهتر ارزیابی و پیش از وقوع بحران، راهکارهای کاهش مخاطرات را طراحی کنند. در عین حال، این فرایند نباید اقدامی مقطعی تلقی شود؛ زیرا شرایط ژئوپلیتیکی، مقررات و شبکه‌های حمل‌ونقل به‌طور مستمر در حال تغییر هستند و ارزیابی دقیق ریسک نیازمند پایش دائمی و بازبینی منظم است.

بازنگری در راهبردهای لجستیکی

تاب‌آوری واقعی پیش از وقوع بحران شکل می‌گیرد. یکی از مهم‌ترین مزایای نقشه‌برداری ژئوپلیتیکی آن است که امکان ادغام اطلاعات ریسک در فرایند برنامه‌ریزی لجستیکی را فراهم می‌کند. در چنین شرایطی، شرکت‌ها به جای اتکا به مسیرها یا شرکت‌های حمل‌ونقل منتخب، می‌توانند گزینه‌های جایگزین را از پیش ارزیابی کنند.

این رویکرد شامل بررسی مسیرهای مختلف حمل، تایید شرکت‌های حمل‌کننده جدید و طراحی مسیرهای جایگزین برای محموله‌های حساس است. اگرچه چنین اقداماتی ممکن است پیچیدگی بیشتری ایجاد کند اما انعطاف‌پذیری سازمان را در دوره‌های اختلال به شکل محسوسی افزایش می‌دهد.

تجربه سال‌های اخیر همچنین نشان داده است که اتکا صرف به معیارهایی مانند سرعت و کاهش هزینه دیگر کافی نیست. بسیاری از زنجیره‌های تامین در گذشته بر پایه کمینه‌سازی هزینه طراحی شده بودند اما اکنون سازمان‌ها بیش از پیش به این نتیجه رسیده‌اند که ارزان‌ترین مسیر الزاما پایدارترین گزینه نیست.

در همین چارچوب، برنامه‌ریزی مبتنی بر سناریو نیز جایگاه پررنگ‌تری یافته است. مدل‌سازی پیامدهای احتمالی رخدادهایی مانند بسته شدن حریم هوایی، اعمال تحریم‌ها، اختلال در فرایندهای گمرکی یا محدودیت ظرفیت حمل‌ونقل، به شرکت‌ها امکان می‌دهد پیش از وقوع بحران، آسیب‌پذیری‌ها و راهبردهای واکنش را ارزیابی کنند.

انعطاف‌پذیری؛ شرط تداوم زنجیره تامین

حتی مقاوم‌ترین زنجیره‌های تامین نیز از اختلال مصون نیستند و آنچه موفقیت سازمان‌ها را تعیین می‌کند، سرعت و کیفیت واکنش آن‌ها در زمان تغییر شرایط است.

اختلال‌های اخیر در شبکه حمل‌ونقل هوایی خاورمیانه نمونه‌ای از این وضعیت به شمار می‌رود. تغییر برنامه پرواز شرکت‌های حمل‌ونقل و محدود شدن برخی مسیرها، انتقال مواد مورد نیاز کارآزمایی‌های بالینی، نمونه‌های زیستی و داروهای حساس به دما را با عدم قطعیت بیشتری مواجه کرد.

در این شرایط، تیم‌های شرکت «Biocair» به‌صورت مستمر وضعیت حمل‌ونقل را رصد کردند، گزینه‌های جایگزین برای شرکت‌های حمل‌کننده و مسیرهای انتقال را مورد بررسی قرار داده و در صورت نیاز شرایط نگهداری با کنترل دما را هماهنگ کردند. همچنین با همکاری مستقیم مشتریان تلاش کرده ضمن کاهش آثار اختلال، سلامت و کیفیت محصولات حفظ شود. در تمام این مراحل، حفظ محدوده دمای استاندارد و تداوم عرضه در اولویت قرار داشت.

این تجربه نشان داد که تاب‌آوری به معنای پیش‌بینی همه بحران‌ها نیست، بلکه توانایی سازگاری سریع با شرایط جدید، برخورداری از شفافیت اطلاعاتی و بهره‌گیری از دانش تخصصی برای مدیریت بحران را در بر می‌گیرد.

بر همین اساس، برنامه‌ریزی اضطراری در صنایع علوم زیستی نباید تنها به حمل‌ونقل محدود شود؛ بلکه الزامات گمرکی، مقررات، سلامت محصول، زنجیره نگهداری و نحوه ارتباط با ذی‌نفعان نیز باید در آن لحاظ شود؛ موضوعی که برای درمان‌های پیشرفته، داروهای زیستی و سایر محصولات با ارزش بالا اهمیت بیشتری دارد.

از داده تا تصمیم‌گیری

شفافیت زمانی ارزشمند خواهد بود که به تصمیم‌گیری موثر منجر شود. پیشرفت فناوری‌های رهگیری محموله، سامانه‌های پایش و ابزارهای هوشمند تحلیل زنجیره تامین، توان سازمان‌ها را برای شناسایی ریسک‌های نوظهور افزایش داده است. با این حال، موفق‌ترین شرکت‌ها تنها به فناوری متکی نیستند و آن را با سازوکارهای روشن مسئولیت‌پذیری و فرایندهای کارآمد تصمیم‌گیری تلفیق می‌کنند.

در زمان وقوع بحران، تولیدکنندگان، شرکت‌های لجستیکی، تیم‌های کنترل کیفیت و مدیران زنجیره تامین باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن اطلاعات لازم را دریافت کرده و با هماهنگی کامل اقدام کنند. تجربه رخدادهای ژئوپلیتیکی اخیر نیز نشان داده است که در کنار فناوری، نقش متخصصان لجستیک در ارزیابی گزینه‌ها، تحلیل ریسک و هدایت سازمان‌ها برای اتخاذ تصمیم‌های صحیح همچنان تعیین‌کننده است.

تاب‌آوری؛ ضرورتی راهبردی

چشم‌انداز ژئوپلیتیکی جهان نشان می‌دهد که نااطمینانی‌های سیاسی و تجاری پدیده‌ای موقتی نیستند و به بخشی پایدار از محیط فعالیت شرکت‌ها تبدیل شده‌اند. از این رو، سازمان‌های پیشرو مدیریت ریسک ژئوپلیتیکی را در متن راهبردهای بلندمدت زنجیره تامین خود قرار داده‌اند؛ راهبردی که بر متنوع‌سازی وابستگی‌ها، حفظ انعطاف عملیاتی، سرمایه‌گذاری در ابزارهای شفاف‌ساز و ارزیابی مستمر ریسک استوار است.

در کنار این اقدامات، توسعه فناوری‌هایی مانند رهگیری پیشرفته، تحلیل‌های پیش‌بینانه و سامانه‌های هوشمند مدیریت زنجیره تامین می‌تواند شناسایی آسیب‌پذیری‌ها را تسریع و آمادگی سازمان‌ها را تقویت کند. با این حال، تاب‌آوری تنها به فناوری وابسته نیست و به ترکیبی از شفافیت، برنامه‌ریزی، انعطاف‌پذیری و همکاری میان همه بازیگران زنجیره تامین نیاز دارد.

در نهایت، هرچه زنجیره‌های تامین صنایع دارویی و علوم زیستی به یکدیگر وابسته‌تر می‌شوند، شناخت دقیق ریسک‌های ژئوپلیتیکی و مدیریت فعال آن‌ها نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. اگرچه جلوگیری کامل از اختلالات ممکن نیست اما برنامه‌ریزی پیشگیرانه، تدوین سناریوهای جایگزین و افزایش انعطاف عملیاتی می‌تواند آثار این بحران‌ها را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد. سازمان‌هایی که چنین رویکردی را در پیش گیرند، موقعیت مناسب‌تری برای حفاظت از برنامه‌های تحقیقاتی، تداوم تولید، حفظ سلامت محصولات و تضمین دسترسی به‌موقع بیماران به درمان خواهند داشت؛ موضوعی که در شرایط کنونی، دیگر یک مزیت رقابتی نیست، بلکه ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای تداوم فعالیت به شمار می‌رود.