
اسقاط به گرد پای فرسودگی نمیرسد
دولت وعده اسقاط ۳۳ هزار خودروی فرسوده خود را داد؛ اما دو سوم اتوبوسها و تاکسیهای فعال شهری نیز فرسودهاند. در این میان، سرعت ورود خودروها به سن فرسودگی از توان اسقاط کشور پیشی گرفته است.
به گزارش نماد اقتصاد، وعده خروج خودروهای فرسوده دولتی از ناوگان، در خردادماه امسال با یک عدد مشخص مطرح شد: ۳۳ هزار دستگاه. نرگس نیروبخش، معاون اداره کل مدیریت اموال و داراییهای دولت وزارت اقتصاد، اعلام کرد از مجموع ۱۰۴ هزار خودروی فعال دستگاههای اجرایی، نزدیک به ۳۳ هزار دستگاه به سن فرسودگی رسیدهاند و قرار است فرآیند خروج آنها تا پایان تابستان تکمیل شود. به این ترتیب، حدود ۳۱.۷ درصد ناوگان فعال دولتی در محدوده فرسودگی قرار داشت.
این وعده در شرایطی مطرح شد که دولت بر اساس ماده ۸ قانون هوای پاک و آییننامه اجرایی ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو، مکلف به خروج وسایل نقلیه فرسوده از چرخه استفاده است. با این حال، در گزارشهای منتشرشده تا ۲۴ آبان ۱۴۰۵، آمار رسمی و تفکیکشدهای از تعداد همان ۳۳ هزار خودروی دولتی که واقعاً اسقاط شدهاند، منتشر نشده است. بنابراین، نمیتوان اعلام برنامه و آغاز فرآیند اجرایی را معادل تحقق کامل وعده دانست. بهخصوص آنکه خود وزارت اقتصاد، کمبود منابع مالی و دشواری جایگزینی خودروهای عملیاتی و خدماتی را از موانع اجرای طرح عنوان کرده بود.
ناوگان دولتی؛ یکسوم خودروها فرسودهاند
اهمیت این برنامه فقط به تعداد خودروهای دولتی مربوط نیست. دستگاههای اجرایی از خودروهایی استفاده میکنند که بخشی از آنها در رفتوآمدهای روزمره شهری و بخشی دیگر در مأموریتهای عملیاتی و خدماتی حضور دارند. تداوم استفاده از خودروهای قدیمی در چنین ناوگانی، علاوه بر مصرف سوخت و هزینه نگهداری، میتواند به انتشار آلایندهها نیز دامن بزند.
بر اساس اعلام وزارت اقتصاد، ۳۳ هزار دستگاه از ۱۰۴ هزار خودروی فعال دولتی مشمول سن فرسودگی بودهاند. در واقع، از هر سه خودروی دولتی تقریباً یک دستگاه در این محدوده قرار داشته است. نکته اینجاست که دولت برای خروج این خودروها، جایگزینی تدریجی را نیز در نظر گرفته بود؛ زیرا حذف یکباره خودروهای عملیاتی بدون تأمین وسیله جایگزین میتوانست خدمات دستگاهها را مختل کند. اما این توضیح، جای گزارش عملکرد را نمیگیرد. اکنون پرسش اصلی این است که از آن ۳۳ هزار دستگاه، چند خودرو از چرخه استفاده خارج شدهاند و چه تعداد همچنان در اختیار دستگاهها قرار دارند؟
حملونقل عمومی؛ فرسودگی در مقیاس بزرگتر
وضعیت ناوگان حملونقل عمومی حتی از ناوگان دولتی نگرانکنندهتر است. طبق اعلام کورش امیدیپور، معاون امور شهرداریهای سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور در ۲۹ مرداد ۱۴۰۵، از مجموع حدود ۱۶ هزار و ۴۰۰ اتوبوس شهری، ۱۲ هزار و ۴۰۰ دستگاه فعال یا نیمهفعال هستند و بیش از ۸ هزار دستگاه از این ناوگان فرسودهاند. به این ترتیب، حدود ۵۰ درصد کل اتوبوسهای شهری و نزدیک به ۶۶ درصد اتوبوسهای فعال و نیمهفعال از عمر مفید خود عبور کردهاند.
در تاکسیرانی نیز شرایط بهتر نیست. از حدود ۲۵۴ هزار تاکسی موجود در شهرهای کشور، نزدیک به ۲۲۰ هزار دستگاه فعال هستند و حدود ۱۴۶ هزار دستگاه از آنها فرسوده محسوب میشوند. این یعنی تقریباً ۶۷ درصد تاکسیهای فعال کشور نیازمند نوسازیاند. در حملونقل جادهای مسافر نیز از حدود ۱۴ هزار و ۵۰۰ اتوبوس فعال بینشهری، ۸ هزار و ۶۰۰ دستگاه فرسوده و حدود ۳ هزار دستگاه در آستانه فرسودگی قرار دارند. همچنین نزدیک به ۹۶ درصد مینیبوسهای فعال کشور از سن فرسودگی عبور کردهاند.
این ارقام نشان میدهد مسئله فرسودگی به خودروهای شخصی محدود نیست. بخش مهمی از ناوگانی که باید جایگزین سفر با خودروی شخصی شود، خود با مشکل سن بالا و کمبود منابع نوسازی روبهرو است. در چنین وضعیتی، توسعه حملونقل عمومی بدون تأمین ناوگان سالم و کافی، نمیتواند بهتنهایی راهحل کاهش آلودگی شهرها باشد.
۲۲ میلیون وسیله نقلیه فرسوده؛ این بخشی از ماجرا است
در آمارهای منتشرشده از سوی مسئولان، گاهی از حدود ۲۲ میلیون وسیله نقلیه فرسوده در کشور صحبت میشود. بر اساس یک آمار تفکیکی منتشرشده در سال ۱۴۰۴، از مجموع حدود ۴۱.۲ میلیون وسیله نقلیه ثبتشده، بیش از ۲۲.۱ میلیون دستگاه در محدوده فرسودگی قرار داشتهاند. در این آمار، حدود ۱۱.۴ میلیون موتورسیکلت، ۷.۵ میلیون خودروی سواری و بیش از ۲ میلیون وانت در گروه فرسوده قرار گرفتهاند.
اما این عدد را نباید بدون توضیح بهعنوان تعداد خودروهای بالای ۲۰ سال یا وسایل نقلیهای که همگی در خیابانها تردد میکنند، معرفی کرد. تعریف فرسودگی، سن وسیله نقلیه، نوع کاربری و فعال بودن آن در آمارهای مختلف یکسان نیست. برای نمونه، در آمار جدیدتر ترکیب سنی خودروهای سواری، از مجموع ۲۴.۲ میلیون خودروی سواری کشور، حدود یک میلیون و ۹۱۶ هزار دستگاه بیش از ۲۱ سال عمر دارند. در مقابل، بیش از ۴.۴ میلیون خودرو نیز در بازه سنی ۱۶ تا ۲۰ سال قرار گرفتهاند.
طبق آییننامه اجرایی ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو که در۱۹ آبان امسال نیز مبنای قانونی آن در دیوان عدالت اداری تأیید شد، سن فرسودگی خودروهای بنزینی و دوگانهسوز ۲۰ سال، خودروهای هیبریدی ۲۳ سال و خودروهای برقی ۲۵ سال تعیین شده است. بنابراین، خودروهای ۱۶ تا ۲۰ ساله را نباید همگی فرسوده محسوب کرد؛ آنها در آستانه ورود به این محدوده قرار دارند.
سرعت ورود به فرسودگی از توان اسقاط بیشتر است
ترکیب سنی خودروهای سواری امکان یک برآورد مهم را فراهم میکند. بیش از ۴ میلیون و ۴۶۵ هزار خودرو در بازه ۱۶ تا ۲۰ سال قرار دارند. اگر این گروه سنی را بهطور متوسط در پنج سال تقسیم کنیم، سالانه حدود ۸۹۳ هزار خودرو بهطور بالقوه به سن ۲۰ سال میرسند. این عدد یک برآورد میانگین از ورود خودروها به آستانه فرسودگی است، نه آمار قطعی خودروهایی که هر سال واقعاً فرسوده میشوند؛ زیرا توزیع سنی در این بازه لزوماً یکنواخت نیست و بخشی از خودروها نیز ممکن است پیش از رسیدن به این سن از چرخه تردد خارج شوند.
با این حال، همین برآورد نشان میدهد مقیاس مسئله چقدر بزرگ است. هدف سالانه برنامه هفتم برای اسقاط ۵۰۰ هزار وسیله نقلیه است؛ یعنی حتی در صورت تحقق کامل این هدف، سرعت اسقاط از میانگین ورود بالقوه خودروهای سواری به سن فرسودگی کمتر خواهد بود. اگر هدف سالانه ۲۵۰ هزار دستگاهی اعلامشده برای سال ۱۴۰۵ را مبنا قرار دهیم، فاصله بیشتر هم میشود.
عملکرد اسقاط نیز هنوز با اهداف فاصله دارد. بر اساس اعلام مدیر ستاد نوسازی ناوگان، در سال ۱۴۰۳ حدود ۳۴۹ هزار دستگاه و در سال ۱۴۰۴ حدود ۲۰۵ هزار دستگاه خودرو اسقاط شده است. از ابتدای سال ۱۴۰۵ تا ۲۲ مهر نیز نزدیک به ۸۵ هزار دستگاه اسقاط شده بود. هرچند در شهریورماه رکورد اسقاط ماهانه ۲۸ هزار دستگاه ثبت شد، اما این روند هنوز به معنای تحقق هدف سالانه نیست.
سهم خودروهای فرسوده در آلودگی هوا چقدر است؟
در مورد سهم فرسودگی ناوگان در آلودگی هوای تهران، محمدصابر باغخانیپور، مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران، با استناد به سیاهه انتشار شهرداری اعلام کرده است که منابع متحرک حدود ۸۰ درصد آلودگی پایتخت را به خود اختصاص میدهند و حدود نیمی از آلودگی هوا به فرسودگی ناوگان حملونقل مربوط است. همچنین در همین برآورد، سهم موتورسیکلتها حدود ۲۱ درصد اعلام شده و تقریباً تمام این سهم به موتورسیکلتهای فرسوده نسبت داده شده است.
با این حال، باید میان سهم منابع از انتشار آلایندهها و سهم آنها از غلظت آلودگی ثبتشده در یک روز مشخص تفاوت گذاشت. آلودگی روزانه تهران علاوه بر میزان انتشار خودروها، به عواملی مانند وارونگی دما، سرعت و جهت باد، کیفیت سوخت، فعالیت صنایع و نیروگاهها و شرایط جوی نیز وابسته است. از سوی دیگر، آخرین سیاهه انتشار عمومی مورد استناد در برخی گزارشها به سال ۱۳۹۶ بازمیگردد و ارقام جدیدتر شهرداری هنوز بهصورت عمومی منتشر نشدهاند. بنابراین نمیتوان گفت در آلودگی امروز تهران دقیقاً چند درصد سهم خودروهای فرسوده است.
با وجود این محدودیت آماری، ابعاد مسئله روشن است: وقتی حدود دو سوم تاکسیها و اتوبوسهای فعال شهری فرسودهاند و بخش قابل توجهی از ناوگان دولتی نیز در همین وضعیت قرار دارد، اسقاط و نوسازی باید یکی از محورهای اصلی سیاست کاهش آلودگی هوا باشد. پلیس راهور نیز اعلام کرده است که از ابتدای سال ۱۴۰۵ تا نیمه آبان بیش از ۲۰ هزار خودرو در تهران به دلیل دودزا بودن اعمال قانون شدهاند؛ نشانهای از اینکه مشکل آلایندگی ناوگان صرفاً یک بحث مربوط به سن خودرو روی کاغذ نیست.
در نهایت، دولت در حوزه اسقاط با دو مسئله همزمان روبهروست: از یک طرف باید خودروهای فرسوده موجود را از چرخه خارج کند و از طرف دیگر، سرعت ورود خودروهای تازه به محدوده فرسودگی را جبران کند. اعلام ظرفیت اسقاط سالانه ۷۰۰ هزار دستگاه در کشور نشان میدهد زیرساخت فیزیکی مراکز اسقاط لزوماً گلوگاه اصلی نیست؛ خود مسئولان نیز تأمین منابع مالی و اجرای فرآیند نوسازی را مانع اصلی معرفی کردهاند. تا زمانی که برای ناوگان دولتی، تاکسیها، اتوبوسها و موتورسیکلتها آمار عملکرد شفاف و برنامه مالی قابل سنجش منتشر نشود، وعده اسقاط همچنان از تعداد خودروهای فرسوده عقبتر خواهد بود. و این تازه آغاز راه است. سوال اصلی اکنون این است که آیا کشور ظرفیت مالی اجرای این پروژهها را دارد یا در بهترین حالت با یک ناترازی تورمزای دیگر طرف خواهیم بود؟
 copy.webp)



۰ دیدگاه