هزینه حمل‌ونقل دانش‌آموزان و دانشجویان افزایشی می‌شود؟

به گزارش نماد اقتصاد، برای تحلیل هزینه حمل‌ونقل دانش‌آموزان و دانشجویان ابتدا باید یک نکته کلیدی درباره سیاست جدید سوخت روشن شود. نرخ ۱۰ هزار تومان برای تمام بنزین مصرفی خانوار اعمال نمی‌شود و نرخ‌های سهمیه اول و دوم بدون تغییر باقی می‌مانند.

هزینه حمل‌ونقل دانش‌آموزان و دانشجویان

بر اساس اعلام دولت، مصرف‌کنندگان تا سقف ۱۱۰ لیتر در ماه همچنان از دو نرخ قبلی استفاده می‌کنند و تنها مصرف مازاد مشمول نرخ ۱۰ هزار تومانی خواهد بود. بنابراین، میزان اثر این سیاست بر بودجه خانوار به الگوی مصرف خودرو وابسته است.

به بیان دیگر، خانواده‌ای که مصرف بنزین آن در محدوده سهمیه‌های نخست قرار دارد، از محل این تصمیم افزایش مستقیم مشابهی را تجربه نمی‌کند؛ در حالی که خانواری با مصرف بالاتر، برای هر لیتر مصرف مازاد نسبت به نرخ قبلی سهمیه سوم، ۵ هزار تومان بیشتر پرداخت خواهد کرد.

همین تفاوت باعث می‌شود نتوان یک رقم ثابت برای افزایش هزینه حمل‌ونقل دانش‌آموزان و دانشجویان اعلام کرد. تعداد سفرهای روزانه، فاصله خانه تا مدرسه یا دانشگاه، نوع خودرو و میزان مصرف سوخت، تعیین‌کننده هزینه واقعی هر خانوار هستند.

دانش‌آموزان؛ فشار سرویس مدرسه مهم‌تر از نرخ جدید سوخت

در بخش دانش‌آموزی، هزینه حمل‌ونقل تنها به مصرف بنزین خودرو خانوار محدود نیست. سرویس مدرسه یکی از هزینه‌های مستقیم خانواده‌ها در آغاز سال تحصیلی است و در تهران نرخ آن برای سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ نسبت به سال ۱۴۰۴ حدود ۵۰ درصد افزایش یافته است.

این افزایش در حالی اتفاق افتاده که نرخ جدید بنزین نیز در آستانه بازگشایی مدارس اعلام شده است. با این حال، از نظر تحلیلی نباید این دو افزایش را یکی دانست؛ زیرا نرخ سرویس مدارس پیش‌تر در فرآیند تعیین تعرفه سال تحصیلی تصویب شده و افزایش قیمت بنزین به‌تازگی برای مصرف مازاد بر سهمیه اعمال می‌شود.

در نتیجه، برای خانواده‌های دارای دانش‌آموز، فشار هزینه‌ای قابل اندازه‌گیری در حال حاضر از دو مسیر جداگانه شکل گرفته است: نخست، افزایش رسمی نرخ سرویس مدارس و دوم، احتمال افزایش هزینه سوخت برای خانوارهایی که مصرف بنزین آن‌ها از سقف تعیین‌شده عبور می‌کند.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که خانواده برای رفت‌وآمد دانش‌آموز علاوه بر سرویس مدرسه، از خودروی شخصی نیز استفاده کند. در این حالت، هزینه سوخت و هزینه سرویس می‌توانند هم‌زمان بر بودجه خانوار اثر بگذارند.

سرویس مدارس در برابر افزایش قیمت بنزین

رابطه میان قیمت سوخت و هزینه حمل‌ونقل دانش‌آموزان و دانشجویان مستقیم اما کامل نیست. قیمت بنزین یکی از هزینه‌های عملیاتی حمل‌ونقل است، اما نرخ نهایی سرویس مدرسه تنها بر اساس قیمت سوخت تعیین نمی‌شود.

به همین دلیل، نمی‌توان افزایش ۵۰ درصدی نرخ سرویس مدارس تهران را مستقیماً به افزایش قیمت بنزین نسبت داد. این دو رویداد از نظر زمانی هم‌زمان شده‌اند، اما سازوکار تعیین آنها متفاوت است.

در عین حال، اگر بخشی از رانندگان سرویس مدارس برای فعالیت خود ناچار به استفاده از بنزین با نرخ سوم باشند، افزایش هزینه سوخت می‌تواند هزینه عملیاتی آن‌ها را افزایش دهد. با این حال، منابع بررسی‌شده اطلاعات کافی برای تعیین میزان انتقال این هزینه به نرخ نهایی سرویس ارائه نمی‌کنند و بنابراین نمی‌توان رقم مشخصی برای آن اعلام کرد.

این نکته برای تحلیل هزینه حمل‌ونقل دانش‌آموزان و دانشجویان اهمیت دارد؛ زیرا افزایش قیمت یک نهاده، الزاما به همان نسبت به قیمت نهایی خدمت منتقل نمی‌شود.

دانشجویان؛ وابستگی بیشتر به الگوی رفت‌وآمد

در مورد دانشجویان، ساختار هزینه متفاوت است. دانشجو در بسیاری از شهرهای بزرگ امکان انتخاب میان حمل‌ونقل عمومی، خودروی شخصی، تاکسی یا ترکیبی از این گزینه‌ها را دارد.

به همین دلیل، اثر مستقیم بنزین ۱۰ هزار تومانی بر همه دانشجویان یکسان نیست. دانشجویی که با مترو یا اتوبوس رفت‌وآمد می‌کند، مستقیما برای سفر خود بنزین خریداری نمی‌کند؛ در مقابل، دانشجویی که هر روز با خودروی شخصی به دانشگاه می‌رود، در صورت عبور مصرف خودرو از سقف سهمیه، مستقیما با نرخ جدید مواجه خواهد شد.

تعرفه حمل‌ونقل عمومی در تهران نیز در سال ۱۴۰۵ افزایش یافته است. بر اساس اعلام مربوط به تعرفه‌های جدید مترو، نرخ بلیت و هزینه استفاده از شبکه حمل‌ونقل عمومی افزایش داشته است. بنابراین، حتی دانشجویی که خودرو شخصی ندارد، در محاسبه هزینه رفت‌وآمد خود با افزایش تعرفه‌های حمل‌ونقل عمومی روبه‌روست.

با این حال، منابع موجود داده کافی برای محاسبه میانگین هزینه حمل‌ونقل دانش‌آموزان و دانشجویان در سطح کشور ارائه نمی‌کنند. از این رو، اعلام یک رقم ثابت به‌عنوان افزایش هزینه دانشجویان فاقد پشتوانه آماری کافی خواهد بود.

دانش‌آموز یا دانشجو؛ کدام گروه آسیب‌پذیرتر است؟

مقایسه هزینه حمل‌ونقل دانش‌آموزان و دانشجویان نشان می‌دهد که این دو گروه در برابر افزایش هزینه‌ها از مسیرهای متفاوتی آسیب‌پذیر هستند. دانش‌آموزان به دلیل وابستگی بیشتر به خانواده و محدودیت در انتخاب وسیله رفت‌وآمد، انعطاف کمتری دارند. در بسیاری از موارد، خانواده ناچار است میان سرویس مدرسه و جابه‌جایی با خودروی شخصی یکی را انتخاب کند.

دانشجویان، به‌ویژه در شهرهای دارای شبکه حمل‌ونقل عمومی گسترده، گزینه‌های بیشتری در اختیار دارند. بنابراین، دانشجویی که امکان استفاده از مترو یا اتوبوس را دارد، می‌تواند ارتباط مستقیم هزینه رفت‌وآمد خود با قیمت بنزین را کاهش دهد.

از این منظر، داده‌های موجود نشان می‌دهد فشار مستقیم و قابل اندازه‌گیری فعلی بر خانواده‌های دارای دانش‌آموز در تهران، افزایش ۵۰ درصدی نرخ سرویس مدارس است؛ در حالی که فشار ناشی از بنزین ۱۰ هزار تومانی برای دانشجویان بیشتر به میزان مصرف خودروی شخصی وابسته است.

حمل‌ونقل عمومی؛ سپر دانشجویان در برابر شوک سوخت

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌ها میان دو گروه، دسترسی به حمل‌ونقل عمومی است. برای دانشجویانی که در شهرهای بزرگ از مترو و اتوبوس استفاده می‌کنند، افزایش قیمت بنزین الزاما به همان میزان به هزینه رفت‌وآمد آن‌ها منتقل نمی‌شود. هزینه سفر آن‌ها تابع تعرفه حمل‌ونقل عمومی و نه میزان بنزین مصرف‌شده در خودروی شخصی است.

در مقابل، خانواده دانش‌آموزی که برای رساندن فرزند خود از خودرو شخصی استفاده می‌کند، مستقیما در معرض افزایش هزینه سوخت قرار دارد؛ به‌خصوص اگر مصرف ماهانه خودرو از سقف ۱۱۰ لیتر عبور کند.

این تفاوت می‌تواند باعث شود افزایش نرخ بنزین اثر توزیعی متفاوتی میان خانوارهای دارای دانش‌آموز و دانشجو داشته باشد؛ اما برای اندازه‌گیری دقیق این تفاوت، داده‌های رسمی درباره الگوی سفر و میزان مصرف سوخت این خانوارها لازم است.

اثر دومرحله‌ای بر بودجه خانوار

اهمیت هزینه حمل‌ونقل دانش‌آموزان و دانشجویان زمانی بیشتر می‌شود که آن را در کنار سایر هزینه‌های آغاز سال تحصیلی قرار دهیم.

خانواده دارای دانش‌آموز ممکن است هم‌زمان با افزایش نرخ سرویس مدرسه، برای رفت‌وآمدهای روزمره نیز از خودروی شخصی استفاده کند. در چنین شرایطی، افزایش هزینه سرویس و افزایش احتمالی هزینه سوخت می‌توانند در یک دوره زمانی واحد بر بودجه خانوار فشار وارد کنند. برای خانواده دارای دانشجو نیز وضعیت به الگوی رفت‌وآمد بستگی دارد. استفاده از خودروی شخصی، حمل‌ونقل عمومی یا ترکیبی از آن‌ها، میزان اثرپذیری از سیاست جدید سوخت را تغییر می‌دهد.

با این حال، بدون داده رسمی درباره سهم هزینه حمل‌ونقل در بودجه خانوارهای دارای دانش‌آموز و دانشجو، نمی‌توان ادعا کرد که افزایش قیمت بنزین به‌تنهایی موجب افزایش مشخصی در کل هزینه تحصیل خواهد شد.

سناریوی پرمصرف‌ها

مهم‌ترین گروهی که مستقیما از نرخ ۱۰ هزار تومانی اثر می‌پذیرند، مصرف‌کنندگان بنزین بالاتر از سقف تعیین‌شده هستند. برای مثال، اگر خانواری ۲۰ لیتر از مصرف ماهانه خود را با نرخ سوم خریداری کند، اختلاف قیمت این بخش با نرخ قبلی سهمیه سوم، ۱۰۰ هزار تومان در ماه خواهد بود. اگر مصرف مازاد به ۵۰ لیتر برسد، اختلاف هزینه به ۲۵۰ هزار تومان در ماه می‌رسد. این محاسبات فقط افزایش هزینه ناشی از مصرف مازاد بر سهمیه را نشان می‌دهد و نباید به‌عنوان افزایش کل هزینه رفت‌وآمد خانوار تفسیر شود.

در نتیجه، میزان واقعی فشار بر هزینه حمل‌ونقل دانش‌آموزان و دانشجویان به این بستگی دارد که خانوار چه میزان از مصرف خود را به نرخ سوم منتقل می‌کند.

مسئله اصلی برای سال تحصیلی جدید چیست؟

داده‌های موجود تصویر نسبتا روشنی از تفاوت میان دو گروه ارائه می‌کنند. برای دانش‌آموزان، افزایش نرخ سرویس مدارس تهران یک هزینه مشخص و قابل اندازه‌گیری است. این افزایش ۵۰ درصدی پیش از شروع سال تحصیلی جدید اعمال شده و مستقیما در بودجه خانواده‌هایی که از سرویس استفاده می‌کنند، منعکس می‌شود.

برای دانشجویان، اثر افزایش بنزین مستقیم‌تر در میان کاربران خودروی شخصی دیده می‌شود. دانشجویانی که از حمل‌ونقل عمومی استفاده می‌کنند، بیشتر تحت تاثیر تغییر تعرفه‌های همان خدمات قرار دارند.

بنابراین، در تحلیل هزینه حمل‌ونقل دانش‌آموزان و دانشجویان نمی‌توان یک برنده یا بازنده مطلق تعیین کرد. شدت فشار برای هر گروه به شیوه رفت‌وآمد و ساختار هزینه خانوار وابسته است.

به طور خلاصه افزایش نرخ بنزین سهمیه سوم به ۱۰ هزار تومان، در آستانه سال تحصیلی جدید، هزینه حمل‌ونقل خانوارها را وارد مرحله تازه‌ای از محاسبه کرده است؛ اما اثر آن برای همه خانوارها یکسان نیست. نرخ جدید تنها به مصرف مازاد بر ۱۱۰ لیتر در ماه مربوط می‌شود و دو سهمیه نخست بدون تغییر باقی مانده‌اند.

در میان دانش‌آموزان، مهم‌ترین فشار قابل اندازه‌گیری فعلی، افزایش ۵۰ درصدی نرخ سرویس مدارس تهران است. افزایش قیمت سوخت می‌تواند برای خانوارهایی که علاوه بر سرویس یا در کنار آن از خودروی شخصی استفاده می‌کنند، هزینه بیشتری ایجاد کند.

در میان دانشجویان، اثر سیاست سوخت بیشتر به انتخاب وسیله رفت‌وآمد وابسته است. استفاده از حمل‌ونقل عمومی، ارتباط مستقیم هزینه سفر با قیمت بنزین را کاهش می‌دهد، در حالی که استفاده روزانه از خودروی شخصی و عبور مصرف از سقف سهمیه، دانشجو را بیشتر در معرض نرخ سوم قرار می‌دهد.

در نهایت، هزینه حمل‌ونقل دانش‌آموزان و دانشجویان در سال تحصیلی جدید تابع یک عامل واحد نیست. قیمت سوخت، نرخ سرویس مدارس، تعرفه حمل‌ونقل عمومی، فاصله محل سکونت تا محل تحصیل و الگوی سفر خانوار در کنار یکدیگر تعیین می‌کنند که فشار واقعی بر بودجه هر خانواده تا چه اندازه باشد.