رد ۱۵ هزار میلیارد تومان تا سفره مردم

به گزارش نماد اقتصاد، بنزین کمتری مصرف شده، عددی معادل ۱۵ هزار میلیارد تومان صرفه‌جویی روی میز قرار گرفته و وعده داده‌اند منابع آن به کالابرگ مردم برسد. ظاهر ماجرا ساده است؛ کاهش مصرف سوخت، آزادشدن منابع و افزایش اعتبار خرید خانوارها. اما پشت این وعده، یک پرسش اساسی قرار دارد؛ آیا دولت واقعا ۱۵ هزار میلیارد تومان درآمد به دست آورده یا فقط ارزش اقتصادی بنزینی را محاسبه کرده که دیگر مصرف نشده است؟

تفاوت این دو موضوع برای میلیون‌ها خانواری که منتظر تقویت قدرت خرید خود هستند، اهمیت دارد. مردم با ارزش‌گذاری اقتصادی بنزین خرید نمی‌کنند؛ اعتبار کالابرگ زمانی معنا پیدا می‌کند که منابع واقعی به حساب طرح برسد و در فروشگاه‌ها قابل استفاده باشد.

۱۵ همت صرفه‌جویی روی کاغذ

عبدالحسین همتی سراپرده، دبیر کمیسیون انرژی مجلس، ۱۱ آبان اعلام کرد اجرای طرح مدیریت مصرف سوخت در استان کرمان از ابتدای مردادماه تاکنون مصرف بنزین را نزدیک به ۶۰ میلیون لیتر کاهش داده است. به گفته او، این میزان معادل کاهش ۱۲ درصدی مصرف بنزین استان است.

همتی ارزش ارزی این صرفه‌جویی را با فرض قیمت حدود ۹۰ سنت تا یک دلار برای هر لیتر بنزین، بین ۵۵ تا ۶۰ میلیون دلار و ارزش ریالی آن را حدود ۱۳ تا ۱۵ هزار میلیارد تومان اعلام کرد. او همچنین گفت در حال حاضر از این رقم به‌عنوان منابع کالابرگ استفاده می‌شود.

این اظهارنظر در شرایطی مطرح شده که دولت برای تامین منابع پایدار کالابرگ با فشار مالی مواجه است و کاهش مصرف انرژی را یکی از مسیرهای تقویت حمایت معیشتی معرفی می‌کند.

کاهش ۶۰ میلیون لیتری مصرف بنزین به معنای ورود خودکار ۱۵ هزار میلیارد تومان به خزانه نیست. این رقم بر اساس ارزش‌گذاری اقتصادی سوخت محاسبه شده و تحقق آن به نحوه استفاده دولت از بنزین صرفه‌جویی‌شده بستگی دارد.

بنزین مصرف‌نشده چگونه پول می‌شود؟

فرض کنیم مصرف بنزین در یک استان کاهش یافته است. دولت در نتیجه این کاهش، به سوخت کمتری برای پاسخ‌گویی به تقاضا نیاز دارد. اگر کشور برای جبران کمبود عرضه بنزین وارد کند، کاهش مصرف می‌تواند هزینه واردات را پایین بیاورد.

در چنین وضعیتی، منفعت اقتصادی از محل ارزی حاصل می‌شود که دیگر برای خرید سوخت هزینه نمی‌شود. اما صرفه‌جویی ارزی به معنای ایجاد درآمد نقدی جدید نیست.

مسیر دیگری نیز وجود دارد؛ چنانچه امکان صادرات بنزین مازاد فراهم باشد، فروش خارجی آن می‌تواند درآمد ارزی ایجاد کند. این مسیر به ظرفیت صادرات، قیمت واقعی فروش، هزینه حمل‌ونقل و وصول درآمد وابسته است.

بنابراین، برای تبدیل ارزش اقتصادی بنزین صرفه‌جویی‌شده به اعتبار کالابرگ، دولت باید نشان دهد چه میزان از صرفه‌جویی به کاهش هزینه واقعی یا افزایش درآمد قابل وصول منجر شده است.

از طرف دیگر، نماینده کرمان از افزایش میانگین ۴۵ درصدی مصرف سی‌ان‌جی در استان خبر داده است. این موضوع نشان می‌دهد بخشی از کاهش مصرف بنزین با جابه‌جایی تقاضا به سوخت جایگزین همراه بوده است. برای محاسبه منفعت خالص طرح باید هزینه تأمین گاز جایگزین را نیز در نظر گرفت.

نکته قابل‌توجه آن است که آمارهای رسمی درباره میزان صرفه‌جویی در کرمان یکسان نیستند. احمد سالاری‌فر، مدیر شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی منطقه کرمان، در ۲۶ مهر از صرفه‌جویی بیش از ۶۳ میلیون لیتر بنزین با ارزش اقتصادی ۱۶ هزار میلیارد تومان خبر داده بود؛ در حالی که نماینده کرمان در ۱۱ آبان، رقمی نزدیک به ۶۰ میلیون لیتر و ارزش ۱۳ تا ۱۵ هزار میلیارد تومان را اعلام کرد.

این اختلاف ضرورت انتشار روش محاسبه را بیشتر می‌کند. دستگاه‌های مسئول باید مشخص کنند کاهش مصرف را نسبت به چه دوره‌ای سنجیده‌اند، چه میزان از آن حاصل تغییر رفتار مصرف‌کنندگان بوده و چه مقدار به مدیریت کارت‌های سوخت و انتقال مصرف به سی‌ان‌جی مربوط است.

همچنین کاهش برداشت از کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها را نباید بدون بررسی داده‌های کل مصرف، معادل صرفه‌جویی واقعی دانست. انتقال سوخت‌گیری از یک نوع کارت به کارت دیگر، به‌تنهایی به معنای کاهش مصرف بنزین نیست.

از دستور رئیس‌جمهور تا اعتبار خرید خانوار

مسیر اتصال صرفه‌جویی انرژی به کالابرگ، پیش از اظهارات نماینده کرمان نیز مطرح شده بود. مسعود پزشکیان در نشست ۲۶ مهر هیئت دولت دستور داد منابع حاصل از صرفه‌جویی در ساماندهی سوخت و نظام توزیع آرد و نان به افزایش اعتبار کالابرگ اختصاص یابد.

در همان جلسه از تحقق ۱۴۱ هزار میلیارد تومان صرفه‌جویی در مجموعه اقدامات مرتبط و ظرفیت صرفه‌جویی ۹۱ هزار میلیارد تومان دیگر در صورت اجرای اقدامات تکمیلی سخن گفته شد.

در بررسی گزارش‌های منتشرشده تا ۱۳ آبان، سند مشخصی که نشان دهد چه مقدار از ۱۵ هزار میلیارد تومان اعلامی کرمان به‌طور مستقل وصول و به حساب کالابرگ واریز شده، پیدا نشد. بنابراین، در شرایط فعلی نمی‌توان رقم اعلامی صرفه‌جویی را معادل اعتبار شارژشده خانوارها دانست.

۱۵ هزار میلیارد تومان چقدر کالابرگ می‌شود؟

برای درک اهمیت این رقم کافی است آن را با هزینه افزایش اعتبار خانوارها مقایسه کنیم.

اگر دولت بخواهد به ۴۴ میلیون نفر، ماهانه ۳۰۰ هزار تومان اعتبار کالابرگ بیشتری اختصاص دهد، به ۱۳ هزار و ۲۰۰ میلیارد تومان منابع در هر ماه نیاز دارد.

بر این مبنا، ۱۵ هزار میلیارد تومان در صورت تحقق کامل و اختصاص صددرصدی، تنها هزینه حدود یک ماه افزایش ۳۰۰ هزار تومانی اعتبار این جمعیت را پوشش می‌دهد.

اگر افزایش اعتبار به ۵۰۰ هزار تومان برای هر نفر برسد، هزینه ماهانه حمایت از همین جمعیت به ۲۲ هزار میلیارد تومان افزایش پیدا می‌کند؛ رقمی که از کل ارزش اقتصادی اعلام‌شده برای صرفه‌جویی بنزین کرمان بیشتر است.

این محاسبه نشان می‌دهد حتی تحقق کامل رقم اعلامی نیز به‌تنهایی منابع پایدار افزایش کالابرگ را تامین نمی‌کند. دولت برای استمرار حمایت معیشتی، به منابع تکرارپذیر و قابل وصول نیاز دارد.

سهم مردم کرمان از صرفه‌جویی چقدر است؟

موضوع دیگری که در اظهارات نماینده کرمان مطرح شد، اختصاص بخشی از منابع صرفه‌جویی به بودجه عمرانی استان بود. مردم کرمان در اجرای طرح مدیریت مصرف سوخت مشارکت کرده‌اند و طبیعی است انتظار داشته باشند نتیجه این مشارکت را در زندگی روزمره خود مشاهده کنند.

از سوی دیگر، کالابرگ یک برنامه حمایتی ملی است و منابع آن بر اساس سازوکارهای تعیین‌شده میان خانوارهای مشمول توزیع می‌شود. اختصاص بخشی از صرفه‌جویی به طرح‌های عمرانی استان، نیازمند تصمیم مالی و بودجه‌ای روشن و جلوگیری از محاسبه دوباره یک منبع برای دو مصرف متفاوت است.

پول چه زمانی به سفره مردم می‌رسد؟

مسئله نهایی برای خانوارها زمان تبدیل این ارقام به اعتبار قابل استفاده است. مردم نمی‌توانند با اعلام صرفه‌جویی بنزین، کالاهای ضروری خریداری کنند. آن‌ها باید افزایش اعتبار را در حساب کالابرگ خود ببینند.

گزارش‌های جداگانه‌ای درباره تخصیص اعتبار جدید کالابرگ منتشر شده است؛ از جمله اعلام واریز ۱۲ هزار و ۲۵۰ میلیارد تومان در ابتدای آبان برای گروهی از مشمولان افزایش اعتبار. اما منبع این پرداخت به‌طور مشخص به صرفه‌جویی بنزین کرمان منتسب نشده است.

طرح مدیریت مصرف سوخت کرمان از کاهش قابل‌توجه مصرف بنزین حکایت دارد و می‌تواند الگویی برای بررسی شیوه‌های کاهش هزینه انرژی باشد. با این حال، موفقیت اقتصادی طرح تنها با اعلام تعداد لیترهای صرفه‌جویی‌شده سنجیده نمی‌شود.

تفاوت بزرگی میان بنزینی که مصرف نشده، پولی که دولت از محل آن صرفه‌جویی کرده و اعتباری که خانوار در فروشگاه خرج می‌کند وجود دارد.

تا زمانی که دولت جزئیات وصول و انتقال منابع را منتشر نکند، رقم ۱۵ هزار میلیارد تومان بیش از آنکه یک اعتبار قابل برداشت برای مردم باشد، بیانگر ارزش اقتصادی برآوردی یک اقدام در مدیریت مصرف انرژی است.