دیپلماسی در چند جبهه؛ آیا رایزنی‌های تهران و مسکو مانع جنگ می‌شود؟

به گزارش نماد اقتصاد، هم‌زمان با افزایش تنش‌ها میان ایران و آمریکا و تداوم اختلافات بر سر تنگه هرمز، تحرکات دیپلماتیک تهران در تهران و مسکو بار دیگر توجه‌ها را به تلاش‌ها برای مهار بحران جلب کرده است. دیدارهای منطقه‌ای و رایزنی‌های ایران با پاکستان، عربستان و ترکیه، در کنار گفت‌وگوهای مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه و شیخ تمیم بن حمد آل‌ثانی، امیر قطر ، نشان می‌دهد که مسیرهای میانجی‌گری همچنان فعال‌اند؛ هرچند هنوز نشانه‌ای قطعی از دستیابی به توافق دیده نمی‌شود.

در این میان، پیشنهاد ایران برای بازگشایی تنگه هرمز در چارچوبی مشروط، رفع محاصره دریایی آمریکا و کاهش تحریم‌های نفتی، از محورهای مهم مذاکرات احتمالی است. با این حال، اختلاف بر سر ترتیب اجرای تعهدات و اصرار واشنگتن بر طرح موضوع هسته‌ای، دستیابی به توافق را دشوار کرده است.

روسیه و قطر نیز می‌توانند در تسهیل گفت‌وگوها نقش‌آفرینی کنند؛ مسکو به‌واسطه روابط خود با تهران و ارتباطاتش با طرف‌های دیگر، و دوحه از مسیر میانجی‌گری منطقه‌ای و نگرانی‌های مشترک درباره امنیت انرژی. با این حال، منافع مستقل این کشورها، محدودیت‌هایی برای نقش‌آفرینی آن‌ها ایجاد می‌کند.

در نهایت، سرنوشت این تحرکات به آمادگی تهران و واشنگتن برای پذیرش تعهدات عملی و کاهش اختلافات گره خورده است؛ مسیری که در سایه تهدیدهای نظامی و نااطمینانی در بازار انرژی همچنان شکننده باقی مانده است.

احمدی: روسیه می‌تواند در پرونده هسته‌ای تسهیل‌گر باشد، نه میانجی اصلی

برای بررسی ابعاد این تحرکات دیپلماتیک و ارزیابی ظرفیت روسیه برای اثرگذاری بر روند تنش میان تهران و واشنگتن، کوروش احمدی، کارشناس مسائل بین‌الملل، در گفت‌وگو با نماد اقتصاد با تفکیک نقش تسهیل‌گرانه مسکو در مذاکرات هسته‌ای از میانجیگری سیاسی، توضیح می‌دهد که چرا روسیه، با وجود برخورداری از ظرفیت‌های فنی و ارتباطات دیپلماتیک، لزوماً نمی‌تواند میانجی اصلی ایران و آمریکا باشد و چه محدودیت‌هایی بر نقش‌آفرینی این کشور تأثیر می‌گذارد.

کوروش احمدی، با اشاره به تحرکات دیپلماتیک اخیر ایران با مقام‌های روسیه، از جمله دیدار پزشکیان با پوتین و همینطور سفر سرئگی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه به تهران، معتقد است که نقش مسکو در شرایط کنونی را نباید با میانجیگری مستقیم میان ایران و آمریکا یکسان دانست.

به گفته او، روسیه در صورت شکل‌گیری توافقی درباره برنامه هسته‌ای ایران می‌تواند در زمینه تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم غنی‌شده نقش تسهیل‌گر ایفا کند؛ نقشی که پیش‌تر نیز در روند دستیابی به برجام تجربه شده است.

احمدی با اشاره به سابقه همکاری‌های فنی ایران و روسیه در چارچوب برجام گفت: روسیه در جریان مذاکرات هسته‌ای گذشته، به‌ویژه در موضوع انتقال اورانیوم غنی‌شده ایران، نقش مهمی در تسهیل توافق ایفا کرد. در آن مقطع، انتقال بخشی از ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران به روسیه و دریافت مواد هسته‌ای در مقابل آن، یکی از سازوکارهایی بود که به پیشبرد توافق کمک کرد.

به گفته او، با توجه به ظرفیت فنی روسیه در حوزه غنی‌سازی و برخورداری این کشور از زیرساخت‌های مرتبط با سوخت هسته‌ای، مسکو همچنان می‌تواند در صورت دستیابی ایران و آمریکا به توافقی جدید، چنین نقشی بر عهده بگیرد.

او با اشاره به اظهارات ولادیمیر پوتین درباره آمادگی روسیه برای دریافت ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران افزود: در مقاطع اخیر نیز پیشنهادهایی برای انتقال اورانیوم با غنای ۶۰ درصد به روسیه مطرح شده بود، اما اختلاف بر سر مقصد این محموله و تغییر موضع آمریکا، مانع پیشرفت آن شد. همچنین، بر اساس روایت مطرح‌شده از سوی پوتین، مقام‌های ایرانی در ادامه اعلام کردند که دیگر تمایلی به انتقال اورانیوم به خارج از کشور ندارند. این سوابق نشان می‌دهد که موضوع تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم غنی‌شده، همچنان یکی از محورهای مهم اختلاف و مذاکره میان ایران و آمریکا است و روسیه می‌تواند در این زمینه تسهیلات فنی فراهم کند.

این کارشناس مسائل بین‌الملل با تفکیک نقش تسهیل‌گرانه روسیه از میانجیگری مستقیم تأکید کرد که شواهد موجود، از ایفای نقش مسکو به‌عنوان میانجی اصلی میان تهران و واشنگتن حکایت ندارد. به گفته او، میانجیگری به معنای دقیق کلمه معمولاً از سوی کشورهایی انجام می‌شود که امکان فراهم‌کردن محل مذاکره، انتقال پیام‌ها و نزدیک‌کردن مواضع طرفین را دارند؛ نقشی که در شرایط کنونی بیشتر از سوی کشورهایی مانند قطر و پاکستان دنبال می‌شود.

احمدی در توضیح محدودیت‌های روسیه گفت: اولویت اصلی سیاست خارجی مسکو، جنگ اوکراین است و هرگونه اقدام این کشور در ارتباط با پرونده ایران و آمریکا نیز تحت تأثیر همین ملاحظات قرار می‌گیرد. از سوی دیگر، رقابت راهبردی روسیه با آمریکا می‌تواند بر میزان تمایل واشنگتن به پذیرش نقش میانجی‌گرانه مسکو اثر بگذارد. به همین دلیل، نمی‌توان انتظار داشت که روسیه به‌سادگی در جایگاه میانجی بی‌طرف میان دو طرف قرار گیرد.

او تأکید کرد که نقش احتمالی روسیه را باید بیشتر در چارچوب همکاری‌های فنی و هسته‌ای و فراهم‌کردن زمینه‌های اجرایی برای توافق احتمالی ارزیابی کرد؛ درحالی‌که میانجیگری سیاسی برای نزدیک‌کردن مواضع ایران و آمریکا، در شرایط فعلی بیشتر از مسیرهایی مانند تلاش‌های قطر و پاکستان دنبال می‌شود.

این کارشناس مسائل بین‌الملل درباره سفر هیاتی متشکل از نمایندگان ترکیه، عربستان و پاکستان به تهران گفت که مقدمات این سفر احتمالاً در جریان سفر پیشین عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، به ایران فراهم شده بود. به گفته او، محور اصلی این رایزنی‌ها مسائل منطقه‌ای و روابط ایران و عربستان بوده و موضوعات مرتبط با ایران، آمریکا و اسرائیل در اولویت اصلی این نشست قرار نداشته است.

احمدی با اشاره به عضویت هم‌زمان ترکیه، پاکستان و عربستان در پیمان مکه و غیبت دیگر اعضای این پیمان در نشست تهران، عنوان کرد که این دیدار چهارجانبه را می‌توان در چارچوب اهداف و مأموریت‌های این پیمان ارزیابی کرد.

او هدف پیمان مکه را، از جمله، تقویت بازدارندگی عربستان در منطقه در برابر ایران و کشورهای و گروه‌های مرتبط با محور مقاومت دانست. به گفته احمدی، نگرانی از حملات احتمالی به زیرساخت‌های عربستان، از جمله در پی ادعاهای مطرح‌شده درباره حمله حشدالشعبی به خط لوله شرقی ـ غربی این کشور و حملات حوثی‌ها، ممکن است از محورهای اصلی رایزنی اعضای پیمان بوده باشد.

این کارشناس افزود که احتمال گسترش درگیری میان ایران و آمریکا و حمله احتمالی ایران به اهدافی در عربستان نیز می‌تواند از نگرانی‌های مهم این کشورها باشد. از این منظر، هدف اصلی هیات سه‌ کشوری را می‌توان تلاش برای تقویت بازدارندگی از طریق اطمینان‌یابی و رایزنی‌های دیپلماتیک دانست.