دیپلماسی تهران و مسکو در سایه تنش با واشنگتن

به گزارش نماد اقتصاد، سفر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری، به شهر ترکمن‌باشی در غرب ترکمنستان، اگرچه در ظاهر با هدف شرکت در اجلاس سران کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) و نشست محیط‌زیستی دریای خزر انجام شد، اما در شرایط تشدید تنش میان تهران و واشنگتن، ابعاد سیاسی و دیپلماتیک گسترده‌تری پیدا کرده است. در این میان، دیدار پزشکیان با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، و گفت‌وگو درباره روند مذاکرات با آمریکا و تحولات منطقه، اهمیت ویژه‌ای دارد؛ به‌خصوص آنکه گزارش‌هایی نیز درباره انتقال دیدگاه ایران به دونالد ترامپ از سوی مسکو منتشر شده است.

پزشکیان در دیدار با پوتین با اشاره به تجربه مذاکرات پیشین ایران و آمریکا تأکید کرد که تهران با وجود حملات صورت‌گرفته در جریان گفت‌وگوها، از میز مذاکره کنار نخواهد کشید. همزمان، شبکه العربیه به نقل از کرملین گزارش داد که پوتین با ایران هماهنگی کرده و دیدگاه تهران درباره راه‌حل احتمالی را به ترامپ منتقل کرده است. این تحولات بار دیگر نقش احتمالی روسیه در کاهش تنش میان ایران و آمریکا را در کانون توجه قرار داده است؛ نقشی که میزان اثرگذاری آن به اراده سیاسی دو طرف و توانایی مسکو برای نزدیک کردن مواضع تهران و واشنگتن بستگی دارد.

با این حال، دیپلماسی در شرایط کنونی با موانع متعددی روبه‌روست. بی‌اعتمادی ناشی از تجربه مذاکرات گذشته، فشارهای اقتصادی و محدودیت‌های تجاری علیه ایران و همچنین محاسبات سیاسی دولت آمریکا، همگی بر چشم‌انداز توافق اثر می‌گذارند. در چنین فضایی، این پرسش مطرح است که آیا تحرکات دیپلماتیک ایران و رایزنی با همسایگان و روسیه می‌تواند به مهار تنش‌ها منجر شود یا اختلافات موجود همچنان خطر رویارویی نظامی را حفظ خواهد کرد؟

محاسبات انتخاباتی ترامپ و آینده تنش با ایران

علی بیگدلی، کارشناس مسائل بین‌الملل، در گفت‌وگو با نماد اقتصاد با تأکید بر اهمیت ادامه مذاکرات، معتقد است، روابط شخصی و نزدیکی دیدگاه‌های پوتین و ترامپ می‌تواند زمینه‌ای برای میانجی‌گری روسیه فراهم کند؛ هرچند نتیجه این تلاش‌ها به میزان آمادگی دو طرف برای پذیرش راه‌حل سیاسی بستگی دارد.

بیگدلی با اشاره به اظهارات اخیر ترامپ درباره احتمال پرهیز از جنگ تا پیش از انتخابات، معتقد است، ملاحظات داخلی آمریکا یکی از عوامل مؤثر بر محاسبات دولت این کشور در قبال ایران است.

به گفته او، شرایط اقتصادی آمریکا و تحولات مربوط به میزان محبوبیت دولت ترامپ، می‌تواند بر نحوه مواجهه واشنگتن با پرونده ایران اثر بگذارد. از این منظر، دولت آمریکا ناگزیر است در کنار اهداف سیاست خارجی خود، پیامدهای تصمیم‌هایش را در عرصه داخلی نیز در نظر بگیرد.

این کارشناس مسائل بین‌الملل با اشاره به انتخابات پیش‌رو در آمریکا گفت: اگر اختلافات تهران و واشنگتن تا آن زمان به توافقی منجر نشود، نمی‌توان احتمال تشدید تنش‌ها را منتفی دانست. او این احتمال را مطرح می‌کند که ناکامی سیاسی دولت ترامپ در دستیابی به اهداف موردنظرش، زمینه را برای اتخاذ رویکردی سخت‌گیرانه‌تر در قبال ایران فراهم کند.

با این حال، چنین مسیری قطعی نیست و رفتار دولت آمریکا به مجموعه‌ای از عوامل وابسته خواهد بود؛ از جمله وضعیت اقتصادی داخلی، محاسبات انتخاباتی، تحولات منطقه و ارزیابی واشنگتن از هزینه‌های ادامه تقابل با تهران.

از نگاه بیگدلی، همین ملاحظات اهمیت باز نگه داشتن مسیر دیپلماسی را افزایش می‌دهد. اگر دو طرف بتوانند پیش از ورود به مرحله‌ای تازه از تشدید تنش، بر سر چارچوبی برای مذاکره به تفاهم برسند، امکان کاهش فشارها و جلوگیری از گسترش بحران وجود خواهد داشت.

آیا روابط پوتین و ترامپ می‌تواند به کاهش تنش کمک کند؟

یکی از محورهای مهم تحلیل بیگدلی، نقش احتمالی روسیه در کاهش اختلافات ایران و آمریکا است. دیدار پزشکیان و پوتین در ترکمنستان از این منظر اهمیت دارد که تهران، در کنار رایزنی با کشورهای منطقه، می‌تواند از ظرفیت روابط مسکو و واشنگتن نیز برای انتقال دیدگاه‌های خود استفاده کند.

بیگدلی با اشاره به روابط شخصی پوتین و ترامپ و برخی شباهت‌های دیدگاه‌های سیاسی آن‌ها، معتقد است، این ارتباط می‌تواند در صورت وجود اراده سیاسی، به تسهیل گفت‌وگوها کمک کند. به گفته او، روسیه با وجود اختلافات خود با کشورهای غربی، همچنان از امکان برقراری ارتباط با دولت آمریکا برخوردار است و همین مسئله می‌تواند ظرفیت دیپلماتیکی برای پیگیری راه‌حل‌های سیاسی ایجاد کند.

با این حال، این ظرفیت را نباید با تضمین موفقیت میانجی‌گری یکسان دانست. روابط نزدیک رهبران سیاسی تنها زمانی می‌تواند به نتیجه عملی منجر شود که با منافع مشترک، توافق بر سر چارچوب مذاکره و آمادگی طرف‌ها برای تعدیل مواضع همراه باشد.

از سوی دیگر، روسیه خود درگیر مناقشه اوکراین و اختلافات گسترده با کشورهای غربی است. بنابراین میزان تمایل مسکو به ایفای نقشی فعال در پرونده ایران و آمریکا و همچنین میزان پذیرش این نقش از سوی واشنگتن، از عوامل تعیین‌کننده در سرنوشت چنین ابتکاری خواهد بود.
بیگدلی نیز با اشاره به همین ملاحظات تأکید کرد که باید دید پوتین تا چه اندازه برای پیشبرد این مسیر آمادگی دارد و دولت ترامپ تا چه حد حاضر است از ظرفیت روسیه برای کاهش اختلافات با ایران استفاده کند.

چرا ادامه تقابل نظامی راه‌حل پایداری نیست؟

بیگدلی با تأکید بر محدودیت‌های راهکار نظامی معتقد است، ادامه درگیری نمی‌تواند به‌تنهایی اختلافات سیاسی میان ایران و آمریکا را حل‌وفصل کند

از دیدگاه او حتی اگر یک طرف در میدان نظامی به دستاوردهایی دست پیدا کند، این دستاوردها لزوماً به تحقق تمام اهداف سیاسی آن منجر نمی‌شوند. به همین دلیل، ارزیابی نتیجه تقابل صرفاً بر اساس توان نظامی، تصویر کاملی از پیامدهای بحران ارائه نمی‌دهد.

او با اشاره به شرایط اقتصادی ایران، از جمله فشار تحریم‌ها و محدودیت‌های تجاری و دریایی، تأکید ‌کرد که کشور در موقعیتی حساس قرار دارد و تداوم تنش می‌تواند هزینه‌های اقتصادی بیشتری به همراه داشته باشد.

در چنین شرایطی، بیگدلی دیپلماسی را تنها مسیر قابل اتکا برای دستیابی به راه‌حلی پایدار دانست و گفت: طرف‌ها باید به جای ادامه چرخه تقابل، برای یافتن زمینه‌های مشترک و کاهش اختلافات تلاش کنند.

این ارزیابی بر یک نکته اساسی استوار است: دستاورد نظامی، حتی در صورت تحقق، الزاماً جایگزین توافق سیاسی نمی‌شود. اگر اختلافات بنیادین همچنان باقی بماند، خطر بازگشت تنش نیز از میان نخواهد رفت. بنابراین، مذاکره می‌تواند مکمل تلاش‌ها برای جلوگیری از درگیری مجدد و ایجاد چارچوبی برای مدیریت اختلافات باشد.

یکی از دشواری‌های اصلی در مسیر مذاکره میان ایران و آمریکا، بی‌اعتمادی انباشته‌شده میان دو طرف است. پزشکیان نیز در دیدار با پوتین به تجربه حملات همزمان با روندهای گفت‌وگو اشاره کرده و تأکید داشته است که ایران با وجود این تجربه، از مذاکره کنار نخواهد کشید.

بیگدلی نیز با اشاره به ضرورت تغییر فضای حاکم بر روابط دو کشور، گفت: برای دستیابی به توافق باید زمینه‌ای فراهم شود که در آن عقلانیت سیاسی بر تصمیم‌گیری‌ها غلبه کند. از نگاه او، بدون کاهش بی‌اعتمادی و پذیرش ضرورت حل اختلاف از مسیر دیپلماتیک، حتی میانجی‌گری کشورهای دیگر نیز با محدودیت مواجه خواهد شد.

در این میان، نقش روسیه می‌تواند در انتقال پیام‌ها و فراهم کردن زمینه گفت‌وگو مؤثر باشد، اما حل اختلافات در نهایت به تصمیم تهران و واشنگتن وابسته است. هیچ میانجی‌ای نمی‌تواند به جای طرف‌های اصلی درباره توافق تصمیم بگیرد یا تضمین کند که همه اختلافات برطرف خواهد شد.

آینده تنش‌ها؛ میان فرصت دیپلماسی و خطر تشدید تقابل

تحرکات دیپلماتیک اخیر ایران در ترکمنستان و دیدار پزشکیان با پوتین را می‌توان بخشی از تلاش تهران برای فعال نگه داشتن کانال‌های ارتباطی در شرایط افزایش تنش دانست. رایزنی با روسیه و کشورهای همسایه، در کنار اعلام آمادگی برای ادامه مذاکره با آمریکا، امکان استفاده از ظرفیت‌های دیپلماتیک منطقه‌ای را حفظ می‌کند.

تحلیل بیگدلی بر ضرورت جلوگیری از تبدیل این اختلافات به یک تقابل فرسایشی تأکید دارد. از نگاه او، شرایط اقتصادی ایران و هزینه‌های ناشی از ادامه درگیری، اهمیت دستیابی به یک تفاهم سیاسی را افزایش داده است. در سوی دیگر، محاسبات داخلی دولت آمریکا نیز می‌تواند بر زمان‌بندی و شکل مواجهه واشنگتن با ایران اثرگذار باشد.

آنچه در شرایط کنونی اهمیت دارد، تبدیل رایزنی‌های دیپلماتیک به روندی مستمر و نتیجه‌محور است؛ روندی که بتواند از تکرار چرخه مذاکره و تقابل جلوگیری کند و زمینه را برای مدیریت اختلافات از مسیر سیاسی فراهم آورد.