رقابت نتانیاهو با مخالفان و نقش تعیین‌کننده احزاب کوچک

به گزارش نماد اقتصاد، پارلمان اسرائیل، موسوم به کنست، ۱۲۰ کرسی دارد و هیچ حزبی از زمان تأسیس این کشور در سال ۱۹۴۸ نتوانسته به‌تنهایی اکثریت مطلق کرسی‌ها را به دست آورد. به همین دلیل، تشکیل دولت در اسرائیل معمولاً به مذاکرات پس از انتخابات و توافق میان چند حزب وابسته است. کسب بیشترین تعداد آرا به‌تنهایی تضمین‌کننده نخست‌وزیری نیست؛ بلکه رهبر حزبی شانس بیشتری برای رسیدن به این مقام دارد که بتواند حمایت کافی نمایندگان را برای تشکیل ائتلاف جلب کند.

بر اساس سازوکار انتخاباتی اسرائیل، احزاب برای ورود به کنست باید دست‌کم ۳٫۲۵ درصد آرای مأخوذه را کسب کنند. این حد نصاب تقریباً معادل چهار کرسی است. از همین رو، میزان آرای احزاب کوچک و توانایی آن‌ها در عبور از حد نصاب انتخاباتی می‌تواند بر ترکیب پارلمان و توازن قدرت میان دو اردوگاه اصلی اثر بگذارد.

برای تشکیل دولت، برخورداری از حمایت ۶۱ نماینده اهمیت اساسی دارد؛ بااین‌حال، نخست‌وزیر آینده لزوماً رهبر بزرگ‌ترین حزب پارلمان نخواهد بود. ممکن است حزبی با آرای کمتر، به دلیل برخورداری از متحدان بیشتر، بتواند دولت تشکیل دهد. این ویژگی باعث می‌شود مذاکرات ائتلافی پس از انتخابات به‌اندازه خود رقابت انتخاباتی اهمیت پیدا کند.

پس از اعلام نتایج رسمی، اسحاق هرتزوگ، رئیس‌جمهور اسرائیل، باید نامزدی را که از نظر او بیشترین شانس را برای تشکیل دولت دارد، مأمور این کار کند. نامزد منتخب در مرحله نخست ۲۸ روز فرصت دارد تا ائتلاف خود را تشکیل دهد؛ مهلتی که امکان تمدید آن به مدت ۱۴ روز نیز وجود دارد. اگر تلاش‌های اولیه به نتیجه نرسد، روند معرفی نامزدهای دیگر یا ارائه درخواست از سوی ۶۱ نماینده برای مأمورکردن فردی مشخص دنبال می‌شود. در نهایت، اگر هیچ‌یک از مسیرها به تشکیل دولت منجر نشود، پارلمان منحل خواهد شد و انتخابات جدید در دستور کار قرار می‌گیرد.

نتانیاهو؛ تکیه بر پایگاه راست‌گرا در سایه انتقادها

بنیامین نتانیاهو، رهبر حزب لیکود، یکی از اصلی‌ترین چهره‌های انتخابات است؛ سیاستمداری که از سال ۱۹۹۶ تاکنون در دوره‌های مختلف مجموعاً حدود دو دهه نخست‌وزیر اسرائیل بوده است. بااین‌حال، رویدادهای هفتم اکتبر ۲۰۲۳ و پیامدهای امنیتی و سیاسی آن، جایگاه او را با پرسش‌های جدی مواجه کرده است.

منتقدان نتانیاهو درباره عملکرد دولت او پیش از حمله حماس و نحوه مواجهه با هشدارهای امنیتی پرسش‌هایی مطرح می‌کنند. مخالفت نخست‌وزیر با تشکیل کمیسیون رسمی تحقیق درباره این رویداد نیز از موضوعات مورد مناقشه در سیاست داخلی اسرائیل است.

در مقابل، نتانیاهو همچنان از حمایت بخش‌هایی از جامعه راست‌گرای اسرائیل برخوردار است. حامیان او، لیکود را جریانی می‌دانند که می‌تواند در برابر تهدیدهای امنیتی موضعی قاطع اتخاذ کند. نتانیاهو نیز بر خلع سلاح حماس و حفظ ترتیبات امنیتی مورد نظر اسرائیل در منطقه تأکید کرده است. همچنین، سیاست‌های دولت او درباره شهرک‌سازی در کرانه باختری، از جمله طرح منطقه‌ای E1 در شرق بیت‌المقدس، از موضوعات بحث‌برانگیز در عرصه داخلی و بین‌المللی است.

با وجود این پایگاه سیاسی، نتانیاهو برای ادامه حضور در قدرت همچنان به حمایت شرکای ائتلافی نیاز دارد. احزاب راست افراطی و جریان‌های فوق‌ارتدوکس در سال‌های اخیر از مهم‌ترین متحدان او بوده‌اند؛ اما اختلافات بر سر خدمت سربازی اجباری، سیاست‌های مذهبی و سهم احزاب از قدرت می‌تواند حفظ این ائتلاف را دشوار کند.

آیزنکوت؛ چهره محوری مخالفان، بدون تضمین تشکیل دولت

گادی آیزنکوت، رئیس پیشین ستاد کل ارتش اسرائیل و رهبر حزب تازه‌تأسیس یاشار، از مهم‌ترین رقبای نتانیاهو محسوب می‌شود. او که در فاصله سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹ فرماندهی ارتش را بر عهده داشت، تلاش کرده است خود را سیاستمداری میانه‌رو و برخوردار از تجربه امنیتی معرفی کند.

آیزنکوت از طولانی‌شدن مذاکرات مربوط به آزادی گروگان‌ها و برخی جنبه‌های رویکرد دولت نتانیاهو در جنگ غزه انتقاد کرده است. بااین‌حال، مواضع او در قبال مسئله فلسطین با بخش‌هایی از جریان چپ اسرائیل تفاوت دارد. او با راه‌حل تشکیل دو کشور مخالفت کرده و در عین حال، الحاق رسمی کرانه باختری را اقدامی می‌داند که می‌تواند وضعیت امنیتی اسرائیل را پیچیده‌تر کند.

آیزنکوت در صورت پیروزی، برای تشکیل دولت به توافق با احزاب دیگری نیاز خواهد داشت. او بر یهودی و دموکراتیک‌بودن اسرائیل، گسترش خدمت نظامی به همه شهروندان و مقابله با حماس تأکید کرده است. موضع او درباره خدمت سربازی می‌تواند همکاری با احزاب فوق‌ارتدوکس را دشوار کند؛ زیرا این احزاب خواهان حفظ معافیت حریدی‌ها از خدمت نظامی هستند.

از سوی دیگر، آیزنکوت اعلام کرده است که حتی بدون در اختیار داشتن ۶۱ کرسی نیز برای تشکیل دولت تلاش خواهد کرد. همین موضع، بحث درباره امکان اتکای او به حمایت یا عدم مخالفت احزاب عرب‌محور را مطرح کرده است؛هرچند او پیش‌تر گزینه اتکا به این احزاب را رد کرده بود.

بنت، لاپید و گولان؛ ائتلافی با اختلافات ایدئولوژیک

در اردوگاه مخالفان نتانیاهو، نفتالی بنت و یائیر لاپید نیز از چهره‌های اصلی رقابت هستند. این دو سیاستمدار پیش‌تر در سال ۲۰۲۱ توانستند با تشکیل ائتلافی متنوع، نتانیاهو را از قدرت کنار بزنند؛ دولتی که عمر آن کوتاه بود و در سال ۲۰۲۲ فروپاشید.

بنت، نخست‌وزیر پیشین اسرائیل، سیاستمداری راست‌گراست و با تشکیل کشور فلسطین مخالفت می‌کند. لاپید نیز که رهبری حزب یش عتید را بر عهده دارد، رویکردی سکولار دارد، اما او نیز از تشکیل کشور مستقل فلسطین حمایت نمی‌کند. این دو در عین اختلافات سیاسی، با معافیت حریدی‌ها از خدمت سربازی مخالف‌اند و وعده داده‌اند درباره وقایع هفتم اکتبر تحقیق شود.

یائیر گولان، رهبر حزب دموکرات‌ها، در مقایسه با بنت و لاپید مواضعی نزدیک‌تر به جریان چپ میانه دارد. حزب او که از ادغام حزب کارگر و مرتص شکل گرفته، با الحاق کرانه باختری مخالف است و از راه‌حل دوکشوری حمایت می‌کند. دموکرات‌ها همچنین از معدود احزاب بزرگ اسرائیلی هستند که آشکارا از مشارکت احزاب عرب در ائتلاف دولتی حمایت می‌کنند.

آویگدور لیبرمن، رهبر حزب اسرائیل خانه ما، دیگر چهره مهم این اردوگاه است. حزب او از خدمت سربازی همگانی حمایت می‌کند و در موضوعات امنیتی، از جمله در قبال ایران، حماس و حزب‌الله، مواضعی سخت‌گیرانه دارد.

این رهبران در سپتامبر توافقی سیاسی با هدف کنارزدن نتانیاهو امضا کردند؛ اما وجود توافقی برای همکاری، به معنای حل اختلافات بنیادین آن‌ها نیست. مواضع متفاوت درباره فلسطین، ترکیب دولت آینده و نحوه تقسیم مناصب می‌تواند مذاکرات احتمالی را دشوار کند. همچنین این پرسش مطرح است که در صورت پیروزی مخالفان، چه کسی نخست‌وزیر خواهد شد و سایر رهبران تا چه اندازه حاضرند از مطالبات خود برای تشکیل دولت عقب‌نشینی کنند.

راست افراطی و حریدی‌ها؛ متحدان مهم اما پرهزینه نتانیاهو

ایتامار بن‌گویر، رهبر حزب عوتسما یهودیت، و بتسلئل اسموتریچ، رهبر حزب صهیونیسم دینی، از چهره‌های اصلی جریان راست افراطی اسرائیل هستند. هر دو از گسترش شهرک‌سازی حمایت می‌کنند و مواضعی سخت‌گیرانه درباره فلسطینیان دارند. بااین‌حال، احزاب آن‌ها در انتخابات پیش‌رو جداگانه رقابت می‌کنند؛ موضوعی که می‌تواند بر تعداد کرسی‌هایشان و توانایی آن‌ها برای اثرگذاری بر ترکیب دولت آینده تأثیر بگذارد.

بن‌گویر از الحاق کرانه باختری حمایت می‌کند و سابقه حضور در دولت نتانیاهو را دارد. اسموتریچ نیز خواهان گسترش شهرک‌سازی، تغییرات گسترده قضایی و انحلال تشکیلات خودگردان فلسطین است. هر دو از شرکای مهم ائتلاف راست‌گرای نتانیاهو بوده‌اند، اما روابط آن‌ها با دیگر احزاب، از جمله جریان‌های فوق‌ارتدوکس، بدون تنش نیست.

دو حزب شاس و یهودیت متحد توراتی نیز نمایندگی بخش‌هایی از جامعه یهودیان فوق‌ارتدوکس را بر عهده دارند. این احزاب حفظ سبک زندگی مذهبی، تأمین مالی مؤسسات دینی و تداوم معافیت حریدی‌ها از خدمت سربازی را از اولویت‌های خود می‌دانند.

موضوع خدمت سربازی در سال‌های اخیر به یکی از نقاط اختلاف جدی این احزاب با نتانیاهو تبدیل شده است. یهودیت متحد توراتی در مقاطعی حمایت خود را از دولت پس گرفته و شاس نیز در اعتراض به برنامه‌های مربوط به پایان‌دادن به معافیت حریدی‌ها، وزیران خود را از کابینه خارج کرده است. بااین‌حال، این اختلاف‌ها لزوماً به معنای قطع همکاری دائمی آن‌ها با نتانیاهو نیست؛ زیرا حفظ نفوذ سیاسی و تأمین مطالبات مذهبی همچنان می‌تواند مبنای توافق‌های جدید باشد.

احزاب عرب‌محور؛ بازیگران تعیین‌کننده در پارلمان آینده

یکی از مهم‌ترین متغیرهای انتخابات، عملکرد احزاب نماینده شهروندان فلسطینی اسرائیل است. فهرست مشترک، متشکل از احزاب حدش، تعال و بلد، و حزب رَعَم به رهبری منصور عباس، ممکن است در مجموع به تعداد کرسی‌هایی دست یابند که برای تشکیل ائتلاف دولتی اهمیت تعیین‌کننده داشته باشد.

فهرست مشترک از حقوق بیشتر شهروندان فلسطینی اسرائیل، مقابله با جرم و جنایت و اصلاح عملکرد پلیس حمایت می‌کند. این احزاب همچنین اقدامات اسرائیل در غزه و شهرک‌سازی در کرانه باختری را محکوم می‌کنند و از راه‌حل دوکشوری حمایت دارند. بااین‌حال، اختلافات ایدئولوژیک میان آن‌ها در گذشته مانع از شکل‌گیری همکاری پایدار شده است.

رَعَم به رهبری منصور عباس رویکردی متفاوت دارد. این حزب که ریشه در اسلام سیاسی دارد و از نظر اجتماعی محافظه‌کار است، در مقایسه با دیگر احزاب عرب‌محور مواضع معتدل‌تری در قبال مشارکت در ساختار سیاسی اسرائیل اتخاذ کرده است. رَعَم در دولت بنت و لاپید، در فاصله سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۲، حضور داشت؛ تجربه‌ای که نشان داد یک حزب عرب‌محور می‌تواند در صورت فراهم‌شدن شرایط سیاسی، در تشکیل دولت نقش ایفا کند.

با وجود این سابقه، بسیاری از رهبران جریان‌های یهودی اعلام کرده‌اند که حاضر به همکاری با احزاب عرب‌محور نیستند. نتانیاهو و متحدانش نیز با طرح این ادعا که دولت رقیب به حمایت این احزاب وابسته خواهد بود، می‌کوشند مخالفان خود را تحت فشار قرار دهند. در مقابل، مخالفان نتانیاهو نیز از وابستگی دولت او به احزاب کوچک مذهبی انتقاد می‌کنند.

به نوشته الجزیره، اگر احزاب عرب‌محور مطابق برخی پیش‌بینی‌ها مجموعاً حدود ۱۳ کرسی به دست آورند، می‌توانند در مذاکرات پس از انتخابات نقشی فراتر از وزن انتخاباتی خود ایفا کنند. در چنین شرایطی، حتی اگر این احزاب مستقیماً وارد کابینه نشوند، نحوه رأی‌دادن یا خودداری آن‌ها از حمایت از یک نامزد می‌تواند بر امکان تشکیل دولت اثر بگذارد.

آیا مخالفان نتانیاهو قادر به ایجاد تغییر خواهند بود؟

مسئله اصلی انتخابات اسرائیل صرفاً جابه‌جایی نخست‌وزیر نیست؛ بلکه توانایی اردوگاه مخالفان برای تبدیل توافق انتخاباتی به یک ائتلاف پایدار نیز اهمیت دارد. پنج چهره اصلی مخالف نتانیاهو، از جمله بنت، لاپید، آیزنکوت، گولان و لیبرمن، با وجود اختلافات ایدئولوژیک، بر ضرورت تغییر در شیوه حکمرانی تأکید کرده‌اند. بااین‌حال، درباره میزان تغییر در سیاست‌های امنیتی، مسئله فلسطین و رویکرد اسرائیل در منطقه، میان آن‌ها تفاوت‌های جدی وجود دارد.

آهرون برگمن، تحلیلگر اسرائیلی و استاد مدعو کینگز کالج لندن، در ارزیابی خود از مخالفان نتانیاهو معتقد است که بخش مهمی از رهبران این اردوگاه همچنان نماینده رویکردی راست‌گرایانه‌اند و به مسئله بنیادین فلسطین و خواست این مردم برای استقلال نمی‌پردازند. از این منظر، کناررفتن نتانیاهو لزوماً به معنای تغییر اساسی در سیاست‌های اسرائیل نخواهد بود.

یوسی مکلبرگ، تحلیلگر مؤسسه چتم‌هاوس نیز با اشاره به احتمال نقش‌آفرینی احزاب عرب‌محور در تشکیل دولت، هشدار داده است که حملات سیاسی علیه این احزاب می‌تواند در صورت نیاز به همکاری با آن‌ها، موقعیت دولت آینده را تضعیف کند. به بیان دیگر، احزابی که در جریان رقابت انتخاباتی به‌عنوان متحدانی نامطلوب معرفی می‌شوند، ممکن است پس از رأی‌گیری به شرکای ضروری برای تشکیل دولت تبدیل شوند.

در نهایت، نتیجه انتخابات اسرائیل به سه عامل اصلی وابسته خواهد بود: میزان آرای لیکود و احزاب راست‌گرا، توانایی مخالفان برای حفظ اتحاد پس از انتخابات و عملکرد احزاب کوچک عرب‌محور و فوق‌ارتدوکس. اگر هیچ‌یک از دو اردوگاه اصلی نتواند اکثریت لازم را به دست آورد، این احزاب کوچک هستند که ممکن است در مذاکرات ائتلافی به بازیگران تعیین‌کننده تبدیل شوند. بنابراین، حتی اگر نتانیاهو یا یکی از رهبران مخالفان در صدر نتایج انتخاباتی قرار گیرد، سرنوشت دولت آینده در نهایت به توافق‌هایی بستگی خواهد داشت که پس از بسته‌شدن صندوق‌های رأی شکل می‌گیرند.