هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ چقدر است؟

به گزارش نماد اقتصاد، مهم‌ترین تغییر در هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ از نظام سه‌نرخی بنزین ناشی می‌شود. دولت اعلام کرده نرخ ۶۰ لیتر نخست همچنان ۱۵۰۰ تومان و ۵۰ لیتر بعدی ۳۰۰۰ تومان باقی می‌ماند، اما مصرف بیش از ۱۱۰ لیتر در ماه از ۸ شهریور با نرخ ۱۰ هزار تومان محاسبه می‌شود؛ یعنی نرخ سوم نسبت به نرخ قبلی ۵ هزار تومان افزایش یافته است.

هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵

مسئله اصلی اکنون این است که افزایش هزینه جابه‌جایی در چه نقطه‌ای از بودجه خانوار خود را نشان می‌دهد و آیا خانوار برای کنترل آن، تعداد سفرها، وسیله رفت‌وآمد یا حتی مقصد برخی فعالیت‌های روزمره خود را تغییر می‌دهد. داده‌های موجود برای تعیین یک رقم ماهانه واحد کافی نیست، اما مجموعه تغییرات اخیر تصویری روشن‌تر از مسیر هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ ارائه می‌کند.

بر همین اساس افزایش قیمت برای تمام مالکان خودرو به یک اندازه اعمال نمی‌شود. نقطه تغییر، عبور از سقف ۱۱۰ لیتر است. برای نمونه، ۲۰ لیتر مصرف در نرخ سوم، نسبت به نرخ قبلی ۱۰۰ هزار تومان هزینه بیشتری ایجاد می‌کند و ۵۰ لیتر مصرف در همین سطح، ۲۵۰ هزار تومان هزینه اضافی دارد. این ارقام صرفا اختلاف ریاضی میان دو نرخ رسمی هستند و نباید آن‌ها را به معنای برآورد مصرف یا هزینه ماهانه خانوار در نظر گرفت.

از همین‌جا می‌توان تفاوت میان قیمت سوخت و هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ را مشاهده کرد. قیمت بنزین تنها زمانی به هزینه واقعی خانوار تبدیل می‌شود که میزان مصرف، تعداد سفر، فاصله رفت‌وآمد و نوع استفاده از خودرو نیز در نظر گرفته شود.

دولت این تغییر را در شرایطی اجرا کرده که گزارش‌های بین‌المللی از فشار فزاینده بر بازار سوخت ایران و فاصله میان مصرف و ظرفیت داخلی حکایت دارند. آسوشیتدپرس گزارش داده است مصرف بنزین ایران به حدود ۱۴۵ میلیون لیتر در روز رسیده و افزایش نرخ جدید حدود ۱۵ درصد مصرف‌کنندگان را که بیش از ۱۱۰ لیتر در ماه مصرف می‌کنند، هدف گرفته است.

حمل‌ونقل عمومی؛ جایگزین ارزان، اما نه بدون هزینه

لایه دوم هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ در حمل‌ونقل عمومی شکل می‌گیرد. در تهران، نرخ‌های جدید مترو از ابتدای اردیبهشت اجرایی شد و هزینه ورود به شبکه مترو با کارت بلیت مبلغ‌دار از ۴,۱۲۵ تومان در سال ۱۴۰۴ به ۵,۱۶۰ تومان در اردیبهشت ۱۴۰۵رسید. همچنین نرخ بلیت تک‌سفره داخل شهری با پرداخت شتابی ۷,۳۰۰ تومان و خرید نقدی ۱۰ هزار تومان تعیین شد. نکته مهم در همین رابطه این‌که استفاده از خدمات مترو از ابتدای سال رایگان بوده و همچنان نیز استفاده از آن هزینه‌ای در بر ندارد.

بنابراین، برای خانواری که بخش بزرگی از رفت‌وآمد خود را با مترو انجام می‌دهد، هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ از مسیر دیگری افزایش یافته است. این افزایش به میزان استفاده روزانه، تعداد اعضای خانوار و نوع بلیت وابسته است و نمی‌توان آن را بدون داده سفر به یک رقم ماهانه عمومی تعمیم داد.

افزایش ۲۵ درصدی نرخ مترو و اتوبوس تهران در سال ۱۴۰۵ نیز نشان می‌دهد تغییر هزینه حمل‌ونقل تنها به بنزین مربوط نمی‌شود. نرخ مصوب جدید در حالی اجرا شد که حمل‌ونقل عمومی همچنان یکی از ابزارهای اصلی کاهش وابستگی خانوار به خودروی شخصی محسوب می‌شود.

از این منظر، هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ حاصل انتخاب میان چند گزینه و نه نتیجه یک نرخ منفرد است. خانوار ممکن است برای کاهش مصرف بنزین به مترو یا اتوبوس روی بیاورد، اما این جابه‌جایی نیز هزینه مشخص خود را دارد.

تاکسی اینترنتی؛ متغیر سوم معادله

برای بررسی کامل هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ باید تاکسی اینترنتی را نیز در نظر گرفت؛ بازاری که هزینه سفر در آن برخلاف بلیت مترو یا اتوبوس، نرخ ثابت و واحدی برای تمام سفرها ندارد.

گزارش‌های منتشرشده در شهریور نشان داده‌اند که افزایش هزینه سوخت و مشکلات مربوط به عرضه خودرو می‌تواند قیمت سفرهای تاکسی اینترنتی را تحت تاثیر قرار دهد. یک رسانه داخلی نیز در گزارشی از وضعیت رانندگان در ایران به فشار هزینه‌های سوخت، تعمیرات و استهلاک بر درآمد رانندگان اشاره کرده است.

این سازوکار اهمیت زیادی دارد؛ زیرا افزایش هزینه راننده لزوما فقط در صورت افزایش رسمی نرخ سوخت دیده نمی‌شود. اگر هزینه فعالیت راننده افزایش یابد و عرضه خودرو در برخی ساعات یا مناطق کاهش پیدا کند، تعادل عرضه و تقاضا می‌تواند روی قیمت سفر اثر بگذارد. با این وجود در نبود داده تجمیعی و رسمی درباره متوسط کرایه ماهانه، تعیین رقم مشخص برای هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ از این مسیر امکان‌پذیر نیست.

به همین دلیل، مقایسه خودرو شخصی، مترو و تاکسی اینترنتی تنها زمانی معنا دارد که الگوی سفر خانوار مشخص باشد. یک سفر کوتاه روزانه با مترو، یک سفر طولانی با خودرو شخصی و استفاده چندباره از تاکسی اینترنتی اساساً سه الگوی هزینه‌ای متفاوت ایجاد می‌کنند.

فشار حمل‌ونقل پیش از مهر آغاز شده بود

اهمیت هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ زمانی بیشتر می‌شود که تغییرات قیمت حمل‌ونقل را در ماه‌های قبل نیز ببینیم. بر اساس داده‌های منتشرشده از شاخص قیمت مصرف‌کننده، گروه حمل‌ونقل در تیرماه با رشد ماهانه ۲.۴ درصدی مواجه شد و تورم نقطه‌به‌نقطه این گروه به ۱۰۳ درصد رسید. تورم نقطه‌به‌نقطه خدمات حمل‌ونقل عمومی نیز ۸۳.۸ درصد اعلام شد.

این ارقام نشان می‌دهند فشار هزینه‌ای حمل‌ونقل از شهریور آغاز نشده است. افزایش نرخ سوم بنزین اکنون در بستری قرار گرفته که قیمت خدمات حمل‌ونقل نیز پیش‌تر رشد کرده بود. بنابراین، تحلیل هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ تنها با مقایسه نرخ جدید بنزین با نرخ قبلی، تصویر کاملی ارائه نمی‌کند.

از سوی دیگر، تغییر نرخ سوخت می‌تواند در صورت انتقال به هزینه فعالیت رانندگان، حمل کالا یا سایر خدمات، اثراتی فراتر از هزینه مستقیم سفر داشته باشد. با این حال، میزان انتقال این افزایش به قیمت کالاها و خدمات باید با داده‌های واقعی قیمت و هزینه بررسی شود و نمی‌توان بدون چنین داده‌ای یک اثر قطعی برای کل اقتصاد خانوار اعلام کرد.

بودجه خانوار؛ جایی که هزینه سفر دیده می‌شود

هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که با مفهوم درآمد قابل‌مصرف خانوار پیوند بخورد. هزینه حمل‌ونقل در واقع یکی از هزینه‌هایی است که برای بسیاری از خانوارها امکان حذف کامل آن وجود ندارد؛ زیرا کار، تحصیل و بخشی از خرید و خدمات به جابه‌جایی فیزیکی وابسته است.

مطالعه‌ای دانشگاهی بر پایه داده‌های طرح هزینه و درآمد خانوار ایران در سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۳، سهم حمل‌ونقل از هزینه خانوار را در دوره پس از همه‌گیری حدود ۸.۴ درصد گزارش کرده است. این مطالعه همچنین نشان می‌دهد شوک‌های اقتصادی می‌توانند هم‌زمان بر هزینه حمل‌ونقل و سایر مخارج خانوار اثر بگذارند.

این یافته البته به معنای آن نیست که سهم مذکور را می‌توان مستقیما به مهر ۱۴۰۵ تعمیم داد. ساختار قیمت‌ها، درآمدها و شرایط اقتصادی تغییر کرده است، اما از منظر تحلیلی، این داده نشان می‌دهد هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ را نمی‌توان یک هزینه حاشیه‌ای تلقی کرد؛ بلکه باید آن را در کنار سایر مخارج غیرخوراکی خانوار دید.

نقشه جدید هزینه‌های جابه‌جایی

در اینجا زاویه مهم‌تر گزارش شکل می‌گیرد: هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ ممکن است فقط مبلغی نباشد که خانوار برای سوخت یا بلیت پرداخت می‌کند؛ بلکه می‌تواند روی ارزش اقتصادی فاصله اثر بگذارد.

وقتی هزینه جابه‌جایی افزایش می‌یابد، فاصله خانه تا محل کار یا تحصیل اهمیت مالی بیشتری پیدا می‌کند. خانواری که برای رسیدن به محل کار مجبور به سفرهای طولانی است، با تعداد بیشتری از هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم مواجه می‌شود. در مقابل، دسترسی به حمل‌ونقل عمومی می‌تواند بخشی از این فشار را کاهش دهد، هرچند استفاده از آن نیز مستلزم پرداخت کرایه است.

از این منظر، هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ می‌تواند با انتخاب محل زندگی، محل کار، مدرسه، دانشگاه و حتی محل خرید ارتباط پیدا کند، اما درباره اینکه خانوار ایرانی در مهر امسال دقیقا چه مقدار از سفرهای خود را کاهش داده یا مقصد خرید و تفریح خود را تغییر داده است، داده‌‌های ملی معتبر و به‌روز کافی در منابع بررسی‌شده وجود ندارد.

پس آنچه در این مرحله می‌توان با اتکا به داده‌ها گفت، وجود یک کانال انتقال هزینه است؛ نه اینکه افزایش قیمت سوخت الزاما به یک میزان مشخص باعث کاهش سفر، تفریح یا خرید همه خانوارها شده باشد.

مهر؛ ماه بازگشت سفرهای روزمره

اهمیت هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ از آن جهت بیشتر می‌شود که مهرماه آغاز دوره‌ای از سفرهای منظم کاری و آموزشی است. در این ماه، هزینه جابه‌جایی برای گروه‌هایی که سفرهای روزانه ثابت دارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

با این حال، نمی‌توان برای کارمند، کارگر، دانشجو یا دانش‌آموز یک هزینه ماهانه واحد تعیین کرد. حتی در یک شهر واحد، فاصله محل سکونت تا مقصد، تعداد روزهای حضور، وسیله نقلیه و تعداد اعضای خانوار می‌تواند ساختار هزینه را به‌شدت تغییر دهد.

بنابراین، مقایسه خودروی شخصی یا حمل‌ونقل عمومی نیز بدون مشخص کردن الگوی سفر، پاسخ قطعی ندارد. در همین راستا خودرو شخصی در مصرف سوخت و استهلاک هزینه ایجاد می‌کند؛ حمل‌ونقل عمومی نیاز به پرداخت کرایه دارد و تاکسی اینترنتی نیز به شرایط هر سفر وابسته است. هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ حاصل ترکیب همین متغیرهاست.

از بنزین تا هزینه زندگی

اثر مهم‌تر هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ زمانی ظاهر می‌شود که افزایش هزینه جابه‌جایی با سایر تصمیم‌های مصرفی خانوار پیوند بخورد.

اگر بخشی از درآمد خانوار برای رفت‌وآمد مصرف شود، فضای مالی باقی‌مانده برای برخی مخارج دیگر محدودتر می‌شود. این موضوع به‌ویژه در خانوارهایی اهمیت پیدا می‌کند که امکان افزایش درآمد متناسب با رشد هزینه‌ها را ندارند، اما اندازه این اثر به درآمد، ترکیب خانوار، محل سکونت و نوع حمل‌ونقل وابسته است و نمی‌توان برای کل جامعه یک اثر ثابت تعیین کرد.

در همین حال، دولت پس از افزایش نرخ سوم بنزین، بر ضرورت جلوگیری از فشار بر گروه‌های کم‌درآمد تاکید کرده و رئیس‌جمهوری نیز پیشنهاد اجرای یک روز در هفته بدون خودرو را مطرح کرده است. این موضوع نشان می‌دهد سیاست سوخت در کنار مسئله مصرف، به موضوع مدیریت تقاضای حمل‌ونقل نیز گره خورده است.

این تغییر رویکرد از منظر هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ اهمیت دارد؛ زیرا مسئله دیگر فقط قیمت هر لیتر بنزین نیست، بلکه نحوه تنظیم سفر، انتخاب وسیله و میزان وابستگی خانوار به خودروی شخصی نیز در مرکز توجه قرار گرفته است.

عدد واحدی برای هزینه رفت‌وآمد وجود ندارد

داده‌های موجود یک نکته را روشن می‌کنند و آن این‌که هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ را نمی‌توان با یک رقم واحد برای تمام خانوارهای ایرانی بیان کرد.

برای خانوار دارای خودروی شخصی، نرخ سوم بنزین تنها پس از عبور مصرف ماهانه از ۱۱۰ لیتر اثر مستقیم دارد. برای خانوار متکی بر مترو و اتوبوس، افزایش تعرفه‌های مصوب اهمیت دارد. برای استفاده‌کنندگان از تاکسی اینترنتی، قیمت هر سفر تحت تاثیر شرایط عرضه و تقاضا قرار می‌گیرد.

بنابراین، هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ بیش از آنکه یک عدد باشد، یک ساختار هزینه‌ای است؛ ساختاری که از سوخت، کرایه، تعداد سفر، فاصله و انتخاب وسیله نقلیه تشکیل می‌شود.

مسئله اصلی؛ هزینه یا تعداد سفر؟

در نهایت، اهمیت هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ در این نیست که یک خانوار دقیقا چند تومان برای بنزین یا بلیت می‌پردازد. مسئله مهم‌تر این است که افزایش هزینه جابه‌جایی چه تغییری در رفتار اقتصادی ایجاد می‌کند.

اگر خانوار برای کنترل هزینه، سفر غیرضروری را حذف کند، از خودروی شخصی به حمل‌ونقل عمومی برود یا مسیرهای خرید و تفریح را کوتاه‌تر کند، هزینه حمل‌ونقل از یک قلم حسابداری به یک عامل موثر بر سبک مصرف تبدیل می‌شود، اما برای اثبات گستردگی چنین رفتاری در مهر ۱۴۰۵، به داده‌های جدید درباره الگوی سفر خانوار نیاز است.

آنچه تاکنون قابل مشاهده است، هم‌زمانی سه تغییر افزایش نرخ سوم بنزین برای مصرف بالاتر از ۱۱۰ لیتر، افزایش تعرفه حمل‌ونقل عمومی تهران و تداوم فشار قیمتی در گروه حمل‌ونقل است.

به این ترتیب، هزینه رفت‌وآمد خانوار در مهر ۱۴۰۵ دیگر صرفا مسئله‌ای درباره قیمت بنزین نیست. این هزینه در نقطه اتصال انرژی، حمل‌ونقل، درآمد قابل‌مصرف و تصمیم‌های روزمره خانوار قرار گرفته است؛ نقطه‌ای که در آن فاصله میان خانه، کار، تحصیل و خدمات، بیش از گذشته یک قیمت اقتصادی پیدا می‌کند.