خانواده‌ها لوازم‌التحریر را قسطی می‌خرند

به گزارش نماد اقتصاد، در فروشگاه، کودک با اشتیاق مدادرنگی ۲۴ رنگ را از قفسه برمی‌دارد، اما پدر پس از نگاهی کوتاه به برچسب قیمت، آن را سر جایش می‌گذارد و بسته‌ای ارزان‌تر انتخاب می‌کند. چند دفتر، دو خودکار، یک مداد، پاک‌کن و تراش روی پیشخوان قرار می‌گیرد؛ خرید کیف و جامدادی هم به ماه بعد موکول می‌شود. این تصویر کوتاه، روایت بخش بزرگی از بازار لوازم‌التحریر در آستانه مهر ۱۴۰۵ است؛ بازاری که مشتری دارد، اما قدرت خرید ندارد.

بررسی معاونت اقتصادی و برنامه‌ریزی اتاق اصناف ایران از وضعیت بازار در مردادماه ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که مسئله اصلی امسال، کمبود گسترده کالا نیست؛ بلکه ناتوانی بسیاری از خانواده‌ها در خرید یکجای فهرست مدرسه است. بازار با افزایش تقاضای فصلی روبه‌رو شده، اما این افزایش مراجعه الزاماً نشانه رونق واقعی نیست. بخش بزرگی از آن، تقاضایی اجباری برای تأمین حداقل نیازهای آموزشی فرزندان است.

خانواده‌ها ناگزیرند خرید کنند، اما دفتر و مداد و خودکار اکنون در کنار اجاره‌خانه، خوراک، پوشاک و هزینه رفت‌وآمد برای سهمی از درآمد خانوار رقابت می‌کنند. نتیجه این رقابت، کوچک‌تر شدن سبد خرید مدرسه است.

شلوغی فروشگاه‌ها به معنای رونق نیست

در سال‌های گذشته، افزایش تعداد مشتریان در شهریور نشانه رونق بازار نوشت‌افزار بود. امسال اما باید میان «مراجعه بیشتر» و «فروش بیشتر» تفاوت قائل شد. ممکن است یک فروشگاه در طول روز مشتریان زیادی داشته باشد، اما هر مشتری فقط چند قلم ضروری بخرد.

خرید کامل فهرست مدرسه جای خود را به خرید مرحله‌ای داده است. خانواده‌ها ابتدا دفتر، مداد، خودکار، پاک‌کن و تراش را تهیه می‌کنند و خرید اقلامی مانند مدادرنگی، ماژیک، جامدادی، کیف جدید و نوشت‌افزارهای فانتزی را به ماه‌های بعد می‌سپارند. استفاده دوباره از کیف، قمقمه و جامدادی سال گذشته نیز به بخشی از رفتار رایج خانواده‌ها تبدیل شده است.

این وضعیت همان چیزی است که اقتصاددانان از آن با عنوان کاهش «تقاضای مؤثر» یاد می‌کنند؛ مردم به کالا نیاز دارند و برای خرید به بازار مراجعه می‌کنند، اما پول کافی برای تبدیل تمام نیاز خود به خرید واقعی ندارند.

هزینه سبد مدرسه تا ۱۵ میلیون تومان

یک بررسی میدانی جداگانه از قیمت‌های بازار شهریور ۱۴۰۵، هزینه تهیه یک سبد متوسط نوشت‌افزار و برخی ملزومات مدرسه را حدود ۱۳ تا ۱۵ میلیون تومان برآورد کرده است. این رقم، برآورد میدانی یک رسانه است و نباید آن را عدد رسمی گزارش اتاق اصناف دانست. نکته مهم‌تر آنکه هزینه لباس فرم، کفش، کتاب کمک‌درسی، سرویس مدرسه، تغذیه و کلاس‌های فوق‌برنامه در این محاسبه لحاظ نشده است. بنابراین هزینه واقعی فرستادن یک دانش‌آموز به مدرسه می‌تواند بسیار بیشتر باشد. خبرگزاری مهر

فشار برای خانواده‌های دارای دو یا سه فرزند به‌مراتب بیشتر است. در چنین خانوارهایی، خرید کامل لوازم مدرسه ممکن است بخش بزرگی از درآمد یک ماه را ببلعد. به همین دلیل، تفاوت میان دانش‌آموزان فقط به نوع کیف یا طرح دفتر محدود نمی‌شود؛ شکاف قدرت خرید می‌تواند مستقیماً بر دسترسی آنان به ابزارهای اولیه یادگیری اثر بگذارد.

دفتر و کاغذ در مرکز موج گرانی

گزارش پایش بازار، دفتر مشق و دفتر نقاشی را از نقاط حساس بازار معرفی می‌کند. قیمت کاغذ و مقوا، هزینه چاپ و صحافی و افزایش تقاضای فصلی، قیمت این محصولات را تحت فشار قرار داده است. دفتر برخلاف بسیاری از اقلام، کالایی نیست که بتوان مصرف آن را برای تمام سال تحصیلی حذف کرد.

بر اساس بررسی‌های منتشرشده، انتظار می‌رود قیمت دفتر با روندی افزایشی ملایم تا متوسط روبه‌رو باشد. در مقابل، بازار مداد، خودکار، پاک‌کن و تراش به دلیل ظرفیت تولید داخلی از ثبات بیشتری برخوردار است؛ هرچند همین تولیدات نیز از افزایش قیمت مواد اولیه، بسته‌بندی، دستمزد و حمل‌ونقل مصون نیستند. اقتصادآنلاین

شرایط در مورد ماژیک، روان‌نویس، اتود، راپید، ابزارهای طراحی، مقواهای تخصصی و برخی محصولات فانتزی متفاوت است. وابستگی بیشتر این گروه به واردات باعث شده قیمت و موجودی آنها مستقیماً از نرخ ارز، ثبت سفارش و زمان ترخیص کالا تأثیر بگیرد. دانش‌آموزان هنرستانی و رشته‌های هنری بیش از دیگران فشار افزایش قیمت این اقلام را احساس می‌کنند.

کالای ایرانی هم از دلار در امان نیست

این تصور که تولید داخلی الزاماً به معنای استقلال کامل قیمت‌ها از ارز است، با واقعیت زنجیره تولید مطابقت ندارد. حتی محصولی که در داخل تولید می‌شود ممکن است برای تأمین جوهر، مواد شیمیایی، پلاستیک، فلز، کاغذ، مقوا یا قطعات ماشین‌آلات به واردات وابسته باشد.

به همین دلیل، جهش نرخ ارز می‌تواند با فاصله زمانی به قیمت محصولات داخلی نیز منتقل شود. هزینه دستمزد، انرژی، حمل‌ونقل، اجاره و نگهداری فروشگاه نیز پیش از رسیدن کالا به دست مصرف‌کننده به قیمت نهایی اضافه می‌شود.

از این منظر، تمرکز نظارت فقط بر خرده‌فروشان نمی‌تواند مسئله گرانی را حل کند. اگر هزینه تولید و تأمین بالا رفته باشد، برخورد با آخرین حلقه زنجیره ممکن است تخلف‌های موردی را کاهش دهد، اما علت اصلی افزایش قیمت را از بین نمی‌برد.

خطر اصلی؛ جهش مقطعی قیمت‌ها

ارزیابی منتشرشده، سطح ریسک بازار نوشت‌افزار را «متوسط رو به بالا» توصیف می‌کند. کمبود فراگیر کالاهای عمومی فعلاً سناریوی اصلی نیست، اما هم‌زمانی نوسان ارز، اختلال در تأمین کاغذ و مواد اولیه و افزایش تقاضای روزهای پایانی شهریور می‌تواند به کمبود مقطعی یا افزایش ناگهانی قیمت برخی اقلام منجر شود.

تمرکز خرید خانواده‌ها در چند هفته، فشار زیادی بر عمده‌فروشان، شبکه حمل‌ونقل و فروشگاه‌ها وارد می‌کند. چنانچه کالا پیش از اوج تقاضا توزیع نشده باشد، حتی بدون کمبود ساختاری نیز ممکن است بعضی کالاها برای مدتی نایاب یا گران‌تر شوند.

اتاق اصناف ایران طرح ویژه نظارت بر بازار نوشت‌افزار و ملزومات آموزشی را از ۱۰ شهریور تا ۱۰ مهر ۱۴۰۵ در نظر گرفته است. کنترل درج قیمت، رعایت سود مصوب، صدور فاکتور، جلوگیری از عرضه کالای قاچاق و تقلبی و مقابله با فروش اجباری کالاهای کم‌مصرف در کنار محصولات پرمصرف، از محورهای این طرح اعلام شده است. جزئیات طرح نظارتی اتاق اصناف

لوازم‌التحریر، کالای مصرفی یا ابزار عدالت آموزشی؟

نوشت‌افزار در ظاهر مجموعه‌ای از کالاهای مصرفی است، اما در عمل بخشی از زیرساخت آموزش به شمار می‌آید. دانش‌آموزی که دفتر کافی، ابزار طراحی یا کیف مناسب ندارد، سال تحصیلی را از نقطه‌ای نابرابر آغاز می‌کند.

به همین دلیل، سیاست حمایت از بازار نباید فقط به برگزاری نمایشگاه یا تشدید بازرسی محدود شود. عرضه بسته‌های اقتصادی در چند سطح قیمتی، تخفیف هدفمند برای دانش‌آموزان کم‌برخوردار، فروش اقساطی، پرداخت مرحله‌ای و اختصاص حمایت کالایی به دهک‌های پایین می‌تواند مستقیماً قدرت خرید خانواده‌ها را تقویت کند.

معاونت اقتصادی اتاق اصناف همچنین پیشنهاد کرده است اقلام پرمصرف نوشت‌افزار به‌عنوان کالاهای فرهنگی از مالیات بر ارزش افزوده معاف شوند و این موضوع در بودجه سال ۱۴۰۶ مورد توجه قرار گیرد. این پیشنهاد در صورت اجرای دقیق می‌تواند بخشی از قیمت نهایی را کاهش دهد، هرچند بدون کنترل هزینه کاغذ، مواد اولیه و شبکه توزیع، به‌تنهایی کافی نخواهد بود.

مهر ۱۴۰۵؛ بازار پرمشتری اما کم‌رمق

بازار لوازم‌التحریر امسال نه کاملاً راکد است و نه واقعاً پررونق. خانواده‌ها به فروشگاه می‌روند چون راه دیگری ندارند، اما تعداد بیشتری از آنان با فهرستی کوتاه‌تر بازمی‌گردند. دفترهای ساده جای نمونه‌های فانتزی را گرفته‌اند، کیف سال گذشته دوباره استفاده می‌شود و خرید بعضی اقلام به دریافت حقوق ماه بعد موکول شده است.

پرسش اصلی دیگر این نیست که بازار در آستانه مهر شلوغ می‌شود یا نه؛ پرسش این است که خانواده‌ها چه مقدار از نیاز واقعی فرزندان خود را می‌توانند تهیه کنند.

اگر سیاست‌گذار تنها به موجود بودن کالا در قفسه‌ها اکتفا کند، بخش مهم مسئله دیده نخواهد شد. کالایی که وجود دارد اما خانواده توان خرید آن را ندارد، از منظر دانش‌آموز تفاوت چندانی با کالای نایاب ندارد. بحران واقعی مهر امسال، خالی بودن انبارها نیست؛ کوچک‌تر شدن سبد خرید خانواده‌ها و عمیق‌تر شدن فاصله آموزشی میان دانش‌آموزان است.