چین زیر فشار آمریکا چه تصمیمی درباره نفت ایران می‌گیرد؟

به گزارش نماد اقتصاد،  آمریکا فشار بر خریداران نفت ایران را وارد مرحله تازه‌ای کرده و پالایشگاه‌ها، شرکت‌های کشتیرانی و شبکه‌های واسطه‌ای مرتبط با چین را هدف گرفته است. با این حال، شواهد نشان می‌دهد پکن احتمالا واردات نفت ایران را به‌طور کامل متوقف نمی‌کند؛ بلکه با کاهش مقطعی خرید، استفاده از پالایشگاه‌های مستقل و مطالبه تخفیف بیشتر، هزینه رویارویی مستقیم با واشنگتن را مدیریت خواهد کرد.

فشار نفتی آمریکا بر چین وارد مرحله تازه شد

فروش نفت ایران در سال‌های اخیر بیش از هر زمان دیگری به بازار چین وابسته شده است. بر اساس داده‌های شرکت کپلر، بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران در سال ۲۰۲۵ راهی چین شده و متوسط خرید روزانه این کشور از ایران حدود ۱.۳۸ میلیون بشکه بوده است.

این میزان حدود ۱۳.۴ درصد از کل نفت وارداتی چین از مسیر دریا را تشکیل می‌داد؛ سهمی قابل‌توجه، اما نه آن‌قدر بزرگ که پکن نتواند برای آن جایگزین پیدا کند.

اکنون دولت آمریکا تلاش می‌کند همین مسیر را مسدود کند. وزارت خزانه‌داری آمریکا علاوه بر تحریم شرکت‌های کشتیرانی و ناوگان انتقال نفت، برخی پالایشگاه‌های مستقل چینی را نیز هدف قرار داده است.

آمریکا در آوریل ۲۰۲۶ شبکه‌ای متشکل از حدود ۴۰ شرکت و شناور مرتبط با تجارت نفت ایران را تحریم کرد و هم‌زمان درباره ریسک همکاری مؤسسات مالی با پالایشگاه‌های مستقل چین هشدار داد.

هدف واشنگتن روشن است: اگر پالایشگاه‌های چینی به این نتیجه برسند که سود خرید نفت ارزان ایران کمتر از هزینه تحریم، قطع دسترسی بانکی و محرومیت از بازار آمریکا است، واردات خود را کاهش خواهند داد.

واکنش رسمی پکن؛ مخالفت با تحریم‌های یک‌جانبه

چین تاکنون در سطح سیاسی از همراهی با سیاست تحریمی آمریکا خودداری کرده است. سخنگوی وزارت امور خارجه چین در واکنش به فشارهای تازه اعلام کرده که تحریم و فشار، راه‌حل بحران نیست و اختلافات باید از مسیر سیاسی و دیپلماتیک حل شود.

این موضع با سیاست سنتی پکن هماهنگ است. چین تحریم‌هایی را که خارج از چارچوب شورای امنیت سازمان ملل اعمال می‌شوند، «یک‌جانبه» می‌داند و الزام حقوقی برای اجرای آنها قائل نیست.

اما میان موضع سیاسی دولت چین و تصمیم تجاری پالایشگاه‌های چینی تفاوت مهمی وجود دارد. پکن ممکن است در سطح دیپلماتیک تحریم‌های آمریکا را رد کند، اما شرکت‌های بزرگ چینی همچنان هزینه حضور در بازار جهانی، دسترسی به دلار، بیمه، فناوری و شبکه بانکی بین‌المللی را محاسبه می‌کنند.

به همین دلیل، مخالفت سیاسی چین با آمریکا لزوماً به معنای تضمین خرید نامحدود نفت ایران نیست.

چرا چین همچنان به نفت ایران نیاز دارد؟

نخستین انگیزه چین برای ادامه خرید، قیمت است. نفت تحریم‌شده ایران معمولاً با تخفیف نسبت به شاخص‌های جهانی عرضه می‌شود و این تخفیف برای پالایشگاه‌های مستقل چین جذابیت زیادی دارد.

این پالایشگاه‌ها که بیشتر در استان شاندونگ فعالیت می‌کنند و به «قوری‌ها» یا Teapot Refineries معروف‌اند، حاشیه سود محدودی دارند. خرید نفت ارزان ایران می‌تواند هزینه خوراک آنها را کاهش دهد و فعالیتشان را اقتصادی نگه دارد.

عامل دوم، امنیت انرژی است. چین بزرگ‌ترین واردکننده نفت خام جهان محسوب می‌شود و تلاش می‌کند منابع خرید خود را میان کشورهای مختلف تقسیم کند. ایران در کنار روسیه و ونزوئلا، نفت تخفیف‌داری در اختیار پکن قرار می‌دهد که می‌تواند وابستگی چین به تولیدکنندگان عرب خلیج فارس یا شرکت‌های غربی را کاهش دهد.

عامل سوم، رقابت راهبردی چین و آمریکاست. پذیرش کامل خواسته واشنگتن درباره توقف خرید نفت ایران می‌تواند از نگاه پکن به معنای به رسمیت شناختن قدرت آمریکا برای تعیین شرکای تجاری چین باشد؛ موضوعی که با سیاست استقلال اقتصادی و ژئوپلیتیکی این کشور سازگار نیست.

چرا چین ممکن است خرید نفت ایران را کاهش دهد؟

در مقابل، چند عامل می‌تواند چین را به کاهش واردات وادار کند.

مهم‌ترین عامل، شدت تحریم‌های ثانویه آمریکاست. تحریم یک پالایشگاه فقط خرید نفت آن را مختل نمی‌کند؛ بلکه بانک‌ها، شرکت‌های بیمه، مالکان کشتی و تأمین‌کنندگان تجهیزات را نیز از همکاری با آن منصرف می‌سازد.

وزارت خزانه‌داری آمریکا در هشدار خود تأکید کرده که مؤسسات مالی در صورت همکاری با پالایشگاه‌های مستقل واردکننده نفت ایران با خطر تحریم مواجه‌اند.

نشانه‌هایی از اثرگذاری این فشار نیز دیده می‌شود. برخی پالایشگاه‌های چینی پس از قرارگرفتن در فهرست تحریم‌ها، به جست‌وجوی نفت جایگزین از غرب آفریقا، خاورمیانه و روسیه روی آورده‌اند.

از طرف دیگر، شرکت‌های بزرگ دولتی چین مانند «سینوپک» و «پتروچاینا» معمولاً محتاط‌تر از پالایشگاه‌های مستقل عمل می‌کنند. این شرکت‌ها منافع گسترده‌ای در بازارها و نظام مالی بین‌المللی دارند و حاضر نیستند به‌آسانی آنها را برای خرید نفت ارزان ایران به خطر بیندازند.

کاهش واردات؛ تصمیم سیاسی یا مشکل عرضه؟

تازه‌ترین اطلاعات بازار نشان می‌دهد عرضه نفت ایران به خریداران چینی کاهش یافته است. با این حال، این کاهش را نمی‌توان صرفاً نتیجه تمکین چین از فشار آمریکا دانست.

افزایش خطر حمل‌ونقل، دشواری بیمه کشتی‌ها، تحریم ناوگان انتقال نفت، محدودیت فعالیت پایانه‌های صادراتی و اختلال در مسیرهای دریایی همگی می‌توانند عرضه محموله‌های ایرانی را پایین بیاورند.

رویترز گزارش داده است که با تشدید فشارهای آمریکا، میزان نفت پیشنهادی ایران به خریداران چینی کاهش یافته؛ اما برخی پالایشگاه‌هایی که پیش‌تر تحریم شده‌اند، همچنان به فرآوری نفت ایران ادامه می‌دهند.

برخی برآوردهای بازار نشان می‌دهد واردات نفت ایران توسط چین که پیش‌تر نزدیک به ۱.۵ میلیون بشکه در روز بود، در ماه ژوئن به حدود ۷۵۰ هزار بشکه، در ژوئیه به حدود ۸۰۰ هزار بشکه و در برآوردهای اولیه اوت به نزدیک ۶۰۰ هزار بشکه در روز رسیده است.

این کاهش چشمگیر است، اما هنوز به معنای قطع کامل خرید نیست. بخشی از افت واردات به کاهش دسترسی به محموله‌های ایرانی و افزایش خطر لجستیکی مربوط می‌شود؛ نه الزاماً تغییر کامل سیاست پکن.

تصمیم احتمالی چین چیست؟

برآیند عوامل سیاسی و اقتصادی نشان می‌دهد محتمل‌ترین تصمیم چین، نه قطع کامل واردات و نه ادامه خرید در سطح سابق، بلکه اجرای یک سیاست چندلایه خواهد بود:

۱. ادامه مخالفت سیاسی با تحریم‌های آمریکا

چین در مواضع رسمی خود احتمالاً همچنان تحریم‌های یک‌جانبه را رد می‌کند و از پیوستن علنی به کارزار نفتی آمریکا خودداری خواهد کرد. پکن نمی‌خواهد به واشنگتن اجازه دهد درباره منابع انرژی و شرکای تجاری آن تصمیم بگیرد.

۲. کاهش ریسک شرکت‌های بزرگ دولتی

شرکت‌های دولتی چین ممکن است از خرید مستقیم نفت ایران اجتناب کنند یا تنها در صورت وجود مجوز و معافیت رسمی وارد معامله شوند. این شرکت‌ها بیش از پالایشگاه‌های کوچک در معرض نظام بانکی و بازارهای جهانی قرار دارند.

۳. انتقال خرید به پالایشگاه‌های مستقل

بخش عمده خرید نفت ایران احتمالاً همچنان از طریق پالایشگاه‌های مستقل، واسطه‌های تجاری و سازوکارهای غیردلاری انجام می‌شود. این مجموعه‌ها ارتباط محدودتری با بازار آمریکا دارند و توان بیشتری برای پذیرش ریسک تحریم نشان می‌دهند.

۴. مطالبه تخفیف بیشتر از ایران

افزایش ریسک حمل‌ونقل و تحریم به احتمال زیاد قدرت چانه‌زنی چین را بیشتر می‌کند. هرچه تعداد خریداران نفت ایران محدودتر شود، پالایشگاه‌های چینی برای پذیرش محموله‌ها تخفیف بالاتری مطالبه خواهند کرد.

۵. افزایش خرید نفت جایگزین

چین هم‌زمان واردات از روسیه، عربستان، عراق، امارات، کشورهای غرب آفریقا و آمریکای لاتین را بررسی خواهد کرد. این اقدام به پکن امکان می‌دهد بدون قطع کامل رابطه نفتی با ایران، وابستگی خود به محموله‌های پرریسک را کاهش دهد.

سه سناریو پیش‌روی تجارت نفت ایران و چین

سناریوی نخست؛ ادامه خرید با حجم کمتر

این سناریو در شرایط فعلی محتمل‌تر است. چین از نظر سیاسی در برابر آمریکا عقب‌نشینی نمی‌کند، اما پالایشگاه‌ها به دلیل محدودیت عرضه، ریسک تحریم و هزینه حمل‌ونقل، نفت کمتری از ایران می‌خرند.

در این وضعیت، صادرات ایران ادامه پیدا می‌کند، اما با حجم کمتر، تخفیف بیشتر و هزینه بالاتر انتقال پول و محموله.

سناریوی دوم؛ بازگشت تدریجی به سطح قبلی

اگر تنش‌های نظامی کاهش یابد، مسیرهای دریایی امن‌تر شوند یا مذاکرات به معافیت نفتی منجر شود، پالایشگاه‌های چینی می‌توانند خرید را افزایش دهند.

نفت ارزان ایران همچنان مزیت اقتصادی دارد و زیرساخت تجاری لازم برای انتقال و پالایش آن نیز در چین شکل گرفته است. بنابراین، در صورت کاهش ریسک، بازگشت بخشی از تقاضا دور از انتظار نیست.

سناریوی سوم؛ سقوط شدید صادرات نفت ایران

اگر آمریکا تحریم پالایشگاه‌ها را با محدودیت بانکی، فشار بر بنادر چین و برخورد گسترده با ناوگان حمل‌ونقل همراه کند، صادرات ایران ممکن است با افت بیشتری روبه‌رو شود.

این سناریو زمانی جدی‌تر می‌شود که نفت جایگزین با قیمت مناسب در بازار موجود باشد. در چنین شرایطی، حتی پالایشگاه‌های مستقل نیز ممکن است ریسک خرید نفت ایران را نپذیرند.

آیا چین برای نفت ایران با آمریکا وارد تقابل می‌شود؟

چین احتمالاً از ایران در برابر فشار آمریکا حمایت سیاسی می‌کند، اما بعید است همه منافع اقتصادی خود را صرفاً برای حفظ صادرات نفت ایران به خطر بیندازد.

تجارت چین با آمریکا و دسترسی شرکت‌های چینی به بازارهای جهانی، بسیار بزرگ‌تر از ارزش واردات نفت از ایران است. بنابراین پکن تصمیم خود را نه بر مبنای اتحاد سیاسی دائمی، بلکه بر اساس ترکیبی از قیمت نفت، امنیت عرضه، هزینه تحریم و منافع راهبردی اتخاذ خواهد کرد.

به بیان دیگر، چین ممکن است در سطح سیاسی مقابل آمریکا بایستد، اما در سطح تجاری رفتاری کاملاً محاسبه‌گرانه داشته باشد.

فشار آمریکا چه پیامدی برای ایران دارد؟

حتی اگر چین خرید نفت ایران را متوقف نکند، کاهش تعداد خریداران به زیان تهران خواهد بود. وابستگی شدید به یک مشتری، قدرت قیمت‌گذاری صادرکننده را کاهش می‌دهد و قدرت چانه‌زنی خریدار را افزایش می‌دهد.

مهم‌ترین پیامدهای این وضعیت برای ایران عبارت‌اند از:

• کاهش حجم صادرات نفت؛
• افزایش تخفیف فروش به پالایشگاه‌های چینی؛
• بالارفتن هزینه حمل‌ونقل، بیمه و انتقال محموله؛
• طولانی‌شدن زمان وصول درآمد نفتی؛
• افزایش هزینه تبدیل ارز و انتقال منابع؛
• وابستگی بیشتر بودجه و تجارت خارجی به تصمیم پکن؛
• افزایش احتمال انباشت نفت روی دریا.

بنابراین مسئله ایران فقط فروش چند محموله نیست؛ بلکه میزان درآمد خالصی است که پس از کسر تخفیف‌ها و هزینه‌های دورزدن تحریم در اختیار کشور قرار می‌گیرد.

چین نفت ایران را کنار نمی‌گذارد، اما ارزان‌تر و محتاطانه‌تر می‌خرد

محتمل‌ترین ارزیابی این است که چین زیر فشار آمریکا، خرید نفت ایران را به صفر نمی‌رساند. پکن تحریم‌های یک‌جانبه واشنگتن را نمی‌پذیرد و همچنان به نفت تخفیف‌دار، تنوع منابع انرژی و حفظ استقلال راهبردی خود نیاز دارد.

با این حال، چین احتمالاً حاضر نیست برای حفظ سطح قبلی واردات، هزینه نامحدودی بپردازد. شرکت‌های بزرگ دولتی محتاط‌تر خواهند شد، پالایشگاه‌های مستقل نقش بیشتری می‌گیرند و خریداران چینی تخفیف و شرایط مالی مطلوب‌تری مطالبه می‌کنند.

در نتیجه، تصمیم احتمالی پکن را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد: ادامه خرید نفت ایران، اما با حجم منعطف، ریسک کنترل‌شده و تخفیف بیشتر.

این سیاست به چین اجازه می‌دهد هم در برابر فشار آمریکا استقلال خود را نشان دهد و هم از ورود به یک رویارویی اقتصادی پرهزینه جلوگیری کند. برای ایران نیز این وضعیت به معنای حفظ بازار اصلی صادرات، اما با درآمد کمتر و وابستگی بیشتر به تصمیم‌های خریدار چینی خواهد بود