اروپا با انرژی خورشیدی از گاز فاصله گرفت

به گزارش نماد اقتصاد، انرژی خورشیدی در اروپا اکنون بخشی از تغییر ساختاری بازار برق این قاره است. رویترز گزارش داده است که تولید برق مبتنی بر انرژی خورشیدی و بادی اروپا در سال ۲۰۲۶ به‌طور مستمر از تولید برق گازی فراتر رفته و ظرفیت تجدیدپذیرهای اروپا از کمتر از ۲۰ گیگاوات در حدود دو دهه قبل به نزدیک ۷۵۰ گیگاوات رسیده است.

این تحول از نگاه بازار انرژی اهمیت مستقیمی دارد، زیرا افزایش تولید برق تجدیدپذیر موجب کوتاه‌تر شدن دوره مصرف گاز نیروگاه‌ها شده است و در ماه‌های آوریل تا اکتبر، سهم بیشتری از تقاضای برق اروپا از طریق منابع تجدیدپذیر تامین می‌شود.

آژانس بین‌المللی انرژی نیز در گزارش «Global Energy Review 2026» اعلام کرده است که سهم تولید برق مبتنی بر انرژِ خورشیدی و بادی در اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۵ به ۳۰ درصد رسید و برای نخستین‌بار از تولید برق مبتنی بر سوخت‌های فسیلی فراتر رفت.

رشد ظرفیت نیز همچنان ادامه دارد؛ اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۸۵ گیگاوات ظرفیت جدید انرژی تجدیدپذیر اضافه کرد که حدود ۷۰ گیگاوات آن مربوط به انرژی خورشیدی بود. آلمان نزدیک به ۱۷ گیگاوات و اسپانیا حدود ۱۴ گیگاوات ظرفیت خورشیدی جدید به شبکه خود افزودند.

آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی کرده است که در فاصله ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰، سهم منابع تجدیدپذیر متغیر شامل انرژی خورشیدی و بادی در تولید برق اتحادیه اروپا از ۳۰ درصد در سال ۲۰۲۵ به ۴۶ درصد در سال ۲۰۳۰ برسد. این نهاد همچنین انتظار دارد سهم کل تجدیدپذیرها از ۴۸ درصد به ۶۳ درصد افزایش یابد.

کاهش مصرف گاز؛ پیام اقتصادی تحول برق اروپا

رشد انرژی خورشیدی برای اروپا فقط به معنای افزایش ظرفیت تولید برق پاک نیست؛ بلکه رابطه این قاره با بازار گاز را نیز تغییر می‌دهد. رویترز ارزیابی کرده است که افزایش تولید تجدیدپذیرها موجب کاهش سوخت گاز نیروگاه‌ها، کاهش نیاز به واردات گاز و کاهش نیاز به ذخیره‌سازی این سوخت می‌شود.

این تغییر در شرایطی رخ می‌دهد که امنیت انرژی اروپا طی سال‌های گذشته تحت تاثیر اختلالات ژئوپلیتیکی قرار گرفته است و تجربه شوک‌های انرژی، انگیزه کشورها برای افزایش منابع تولید داخلی را تقویت کرده است.

با این حال، تجربه اروپا نشان می‌دهد که توسعه انرژی خورشیدی و بادی به‌تنهایی برای تضمین امنیت شبکه کافی است. موج گرمای اخیر در اروپا نشان داد که کاهش تولید انرژی بادی، افزایش تقاضای سرمایشی و محدودیت تولید نیروگاه‌های هسته‌ای می‌تواند قیمت برق را به سرعت افزایش دهد.

در آلمان، برای نمونه، در جریان موج گرمای اخیر کاهش تولید برق از انرژی بادی موجب افزایش وابستگی کوتاه‌مدت به نیروگاه‌های حرارتی شد، در حالی که در فرانسه محدودیت تولید نیروگاه‌های هسته‌ای نیز فشار مضاعفی بر بازار برق وارد کرد.

این مسئله یک نکته کلیدی برای سیاست‌گذاری برق ایران دارد و آن این‌که توسعه انرژی خورشیدی باید همراه با سیستم ذخیره‌سازی انرژی، شبکه انعطاف‌پذیر و ظرفیت پشتیبان طراحی شود، زیرا تولید برق از انرژی خورشیدی ذاتا در تمام ساعات شبانه‌روز ثابت نیست. تجربه اروپا و حتی بازارهای پیشرفته دیگر نشان می‌دهد که افزایش ظرفیت تجدیدپذیر بدون توسعه شبکه می‌تواند خود به مسئله‌ای جدید برای مدیریت برق تبدیل شود.

ایران؛ رشد تجدیدپذیرها در برابر شکاف برق

ایران نیز مسیر توسعه انرژی خورشیدی را آغاز کرده است، اما فاصله میان ظرفیت موجود و ابعاد مسئله ناترازی همچنان قابل توجه است. طبق آمار منتشرشده از سوی سازمان ساتبا، ظرفیت منصوبه نیروگاه‌های تجدیدپذیر ایران در هفته نخست خرداد ۱۴۰۵ به ۵,۱۸۵ مگاوات رسید که ۴,۶۵۱ مگاوات آن خورشیدی و ۳۷۱.۶ مگاوات آن بادی بود.

بر اساس همین داده‌ها، ظرفیت منصوبه تجدیدپذیرها امکان تولید سالانه حدود ۹,۸۶۰ گیگاوات‌ساعت برق را دارد و می‌تواند سالانه از مصرف حدود ۲.۵۶ میلیارد مترمکعب گاز برای تولید برق حرارتی جلوگیری کند.

در سطح سیاست‌گذاری نیز هدف‌گذاری برای افزایش ظرفیت تجدیدپذیرها مطرح شده است؛ وزیر وقت نیرو در تیر ۱۴۰۴ اعلام کرده بود ظرفیت برق تجدیدپذیر و خورشیدی کشور تا پایان دولت به ۳۰ هزار مگاوات خواهد رسید، در حالی که ظرفیت تجدیدپذیر اعلام‌شده در آن زمان حدود ۴,۰۰۰ مگاوات بود.

در عین حال رشد ظرفیت تجدیدپذیر تاکنون برای حذف ناترازی کافی نبوده است. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس درباره تابستان ۱۴۰۵، بر اساس سناریوی واقع‌بینانه، کسری توان شبکه را در اوج مصرف حدود ۱۳ هزار و ۶۰۰ مگاوات برآورد کرده است.

این کسری مستقیما بر صنعت نیز اثر می‌گذارد؛ گزارش‌های داخلی از اعمال محدودیت برای صنایع و نگرانی درباره پیامدهای اقتصادی قطع برق بر تولید حکایت داشته‌اند، در حالی که دولت در تیر ۱۴۰۵ برای مرداد و شهریور برنامه‌ای با هدف جلوگیری از توقف فعالیت صنعتی اعلام کرد.

هم‌زمان، بحران برق ایران با مسئله گاز نیز پیوند خورده است. رویترز در جولای ۲۰۲۶ گزارش داد اختلالات ایجادشده در بخش انرژی ایران حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب در روز از تولید گاز کشور کاسته و افزایش تقاضای برق در تابستان به کمبود برق و خاموشی‌های دوره‌ای برای خانوارها و کسب‌وکارها منجر شده است.

چرا تجربه اروپا برای صنایع ایران مهم است؟

درس اصلی اروپا برای ایران صرفا ساخت نیروگاه خورشیدی بیشتر نیست؛ بلکه تغییر معماری تامین برق است. اروپا در کنار توسعه انرژی خورشیدی، به توسعه شبکه، ذخیره‌سازی انرژی، ظرفیت پشتیبان و سازوکارهای مدیریت نوسان تولید توجه کرده است.

آژانس بین‌المللی انرژی تاکید کرده است که توسعه شبکه و فناوری‌های افزایش انعطاف‌پذیری می‌تواند ظرفیت قابل‌توجهی برای اتصال پروژه‌های جدید ایجاد کند و بخشی از محدودیت‌های ناشی از ازدحام شبکه را کاهش دهد. این نهاد بر استفاده از فناوری‌های تقویت شبکه، قراردادهای انعطاف‌پذیر اتصال و توسعه زیرساخت انتقال تاکید کرده است.

تجربه کالیفرنیا نیز نشان می‌دهد که اگر رشد ظرفیت انرژی خورشیدی و بادی از توسعه شبکه جلو بزند، بخشی از برق تولیدشده ممکن است امکان ورود به شبکه را پیدا نکند. رویترز گزارش داده است که در نیمه نخست ۲۰۲۶، حدود ۴.۵ میلیون مگاوات‌ساعت برق خورشیدی و بادی در کالیفرنیا به دلیل محدودیت شبکه و عدم تطابق عرضه و تقاضا کنار گذاشته شد.

از همین منظر، برای صنایع ایران احداث نیروگاه خورشیدی اختصاصی زمانی بیشترین اثر را خواهد داشت که با توسعه سیستم ذخیره‌ انرژی، مدیریت بار و اتصال مناسب به شبکه همراه شود. این ترکیب می‌تواند وابستگی واحد صنعتی به برق شبکه را در ساعات دارای تولید خورشیدی کاهش دهد.

تمرکز بر توسعه سیستم ذخیره‌سازی برق تولید شده از انرژی خورشیدی

رشد انرژی خورشیدی بدون توسعه سیستم ذخیره‌سازی برق، مسئله تولید در ساعات بدون تابش نور خوشید را به‌طور کامل حل نمی‌کند. تجربه اروپا در جریان رویدادهایی مانند خورشیدگرفتگی اخیر نشان داد که اپراتورهای شبکه برای افت موقت تولید برق از انرژی خورشیدی به ظرفیت‌های پشتیبان و سازوکارهای تعادل شبکه نیاز دارند.

آژانس بین‌المللی انرژی نیز گزارش داده است که ظرفیت افزوده‌شده سیستم ذخیره‌سازی انرژی باتری در جهان در سال ۲۰۲۵ حدود ۴۰ درصد افزایش یافت و به نزدیک ۱۱۰ گیگاوات رسید؛ این رشد نشان‌دهنده اهمیت فزاینده سیستم ذخیره‌سازی انرژی در کنار توسعه منابع متغیر تجدیدپذیر است.

برای ایران، اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که نیروگاه‌های خورشیدی صنایع با هدف تامین برق در ساعات کاری طراحی شوند و بخشی از برق تولیدشده برای ساعات اوج مصرف یا دوره‌های قطع شبکه ذخیره شود. با این حال، منابع بررسی‌شده اطلاعات کافی درباره هزینه تمام‌شده سیستم ذخیره‌سازی انرژی در ایران و مقایسه اقتصادی فناوری‌های مختلف باتری ارائه نمی‌کنند و بنابراین نمی‌توان درباره یک فناوری مشخص به‌عنوان گزینه قطعی اظهارنظر کرد.

بهترین گزینه برای صنایع ایران چیست؟

بر مبنای تجربه اروپا و داده‌های موجود درباره ایران، مسیر قابل اتکاتر برای برق صنایع نه اتکای کامل به شبکه و نه جایگزینی کامل نیروگاه‌های حرارتی با خورشید، بلکه حرکت به سمت سبد چندلایه تامین انرژی است. این سبد می‌تواند از نیروگاه خورشیدی اختصاصی، سیستم ذخیره‌سازی انرژی، مدیریت مصرف و در صورت نیاز ظرفیت پشتیبان شبکه تشکیل شود. این جمع‌بندی با جهت‌گیری آژانس بین‌المللی انرژی درباره ترکیب تجدیدپذیرها، شبکه و انعطاف‌پذیری سازگار است.

برای واحدهای صنعتی، توسعه نیروگاه خورشیدی در محل می‌تواند یک لایه از تامین برق را از شبکه جدا کند، اما برای تضمین برق شبانه و شرایط اضطراری، سیستم ذخیره‌سازی انرژی یا ظرفیت پشتیبان همچنان ضروری خواهد بود. تجربه بازارهای اروپایی و آمریکا نشان می‌دهد افزایش ظرفیت تجدیدپذیر بدون توجه هم‌زمان به شبکه و انعطاف‌پذیری می‌تواند محدودیت‌های جدیدی ایجاد کند.

از سوی دیگر، سیاست ایران نیز به سمت افزایش سهم تجدیدپذیرها حرکت کرده است و ظرفیت منصوبه خورشیدی تا خرداد ۱۴۰۵ به بیش از ۴.۶ گیگاوات رسیده است. بنابراین، مسئله اصلی برای صنایع در مرحله بعدی، فقط افزایش تعداد پروژه‌ها نیست؛ بلکه سرعت اتصال، کیفیت تجهیزات، امکان ذخیره برق و طراحی مدل تامین متناسب با الگوی مصرف هر صنعت اهمیت پیدا می‌کند.

در مجموع اروپا با توسعه انرژی خورشیدی و بادی توانسته است وابستگی بخشی از تولید برق خود به گاز را کاهش دهد و در سال ۲۰۲۶ تولید این منابع در مقاطع مستمر از تولید برق گازی فراتر رفته است.

در عین حال تجربه اروپا هم‌زمان یک هشدار مهم دارد و آن این‌که انرژی خورشیدی به‌تنهایی معادل امنیت برق نیست و توسعه آن باید با شبکه، سیستم ذخیره‌سازی انرژی و ظرفیت انعطاف‌پذیر همراه شود. موج گرمای اخیر اروپا و مشکلات ناشی از افت تولید برق از انرژی بادی و کاهش تولید هسته‌ای این محدودیت را آشکار کرده است.

در ایران نیز که هم با ناترازی برق و هم با فشار بر تامین گاز مواجه است، توسعه انرژی خورشیدی می‌تواند بخشی از راه‌حل ساختاری به‌ویژه برای صنایع دارای مصرف روزانه بالا باشد؛ اما تبدیل این ظرفیت به امنیت واقعی برق نیازمند ترکیب تولید خورشیدی، سیستم ذخیره‌سازی انرژی، مدیریت بار و زیرساخت شبکه است.

در چنین چارچوبی، مهم‌ترین درس اروپا برای ایران نه خورشیدی‌کردن صرف شبکه برق، بلکه حرکت از مدل وابسته به یک منبع یا یک شبکه مرکزی به سمت سبد متنوع، انعطاف‌پذیر و قابل مدیریت تامین انرژی است.