انرژی خورشیدی گوی سبقت را از گاز در تولید برق ربود

به گزارش نماد اقتصاد، تازه‌ترین داده‌های بین‌المللی نشان می‌دهد انرژی خورشیدی با سرعتی بی‌سابقه در حال تصاحب سهم بیشتری از تولید برق جهان است و برای نخستین بار توانسته بخش عمده رشد تقاضای برق را به خود اختصاص دهد؛ روندی که می‌تواند معادلات سرمایه‌گذاری در صنعت انرژی را دگرگون کند. در حالی که گاز طبیعی طی سال‌های گذشته به عنوان پل گذار از اقتصاد مبتنی بر سوخت‌های فسیلی به اقتصاد کم‌کربن شناخته می‌شد، اکنون نشانه‌های فزاینده‌ای از کاهش نقش آن در بخش تولید برق مشاهده می‌شود.

بررسی‌های اندیشکده «Ember» نشان می‌دهد سهم گاز طبیعی از تولید برق جهان در سال ۲۰۲۵ برای پنجمین سال متوالی کاهش یافته است. سهم گاز از سبد برق جهانی از ۲۳.۹ درصد در سال ۲۰۲۰ به ۲۱.۸ درصد در سال ۲۰۲۵ رسیده است. هرچند میزان تولید برق نیروگاه‌های گازی همچنان رشد محدودی داشته، اما سرعت افزایش آن در مقایسه با انرژی‌های تجدیدپذیر به شدت کاهش یافته است.

ظهور یک رهبر جدید در بازار برق

مهم‌ترین تحول سال ۲۰۲۵ به رشد خیره‌کننده انرژی خورشیدی مربوط می‌شود. داده‌های ارزیابی شده نشان می‌دهد تولید برق از انرژی خورشیدی در سال ۲۰۲۵ حدود ۶۳۶ تراوات‌ساعت افزایش یافته؛ رقمی که حدود ۱۷ برابر بیشتر از رشد تولید برق نیروگاه‌های گازی بوده است. به بیان دیگر، بخش عمده افزایش مصرف برق جهان نه از طریق گاز طبیعی، بلکه از طریق نیروگاه‌های خورشیدی تامین شده است.

بر اساس این گزارش، انرژی خورشیدی به تنهایی حدود ۷۵ درصد رشد تقاضای برق جهان در سال ۲۰۲۵ را پوشش داده، در حالی که سهم گاز طبیعی از این رشد کمتر از ۵ درصد بوده است. این ارقام بیانگر تغییری بنیادین در ساختار بازار انرژی جهانی است؛ تغییری که تا چند سال پیش برای بسیاری از تحلیلگران دور از انتظار به نظر می‌رسید.

در واقع آنچه امروز در حال وقوع است تنها افزایش ظرفیت تولید برق خورشیدی نیست، بلکه انتقال تدریجی مرکز ثقل سرمایه‌گذاری‌های انرژی از سوخت‌های فسیلی به سمت فناوری‌های تجدیدپذیر است. این روند اکنون در بسیاری از اقتصادهای بزرگ جهان قابل مشاهده است.

اقتصاد انرژی و تغییر منطق سرمایه‌گذاری

یکی از مهم‌ترین عوامل این تحول، تغییر محاسبات اقتصادی پروژه‌های انرژی است. در گذشته نیروگاه‌های گازی به دلیل هزینه سرمایه‌گذاری پایین‌تر و قابلیت تولید پایدار برق، گزینه مطلوب بسیاری از کشورها محسوب می‌شدند، اما کاهش شدید هزینه تجهیزات خورشیدی، رشد فناوری سیستم‌های ذخیره‌ انرژی و افزایش نگرانی‌ها درباره امنیت عرضه سوخت، شرایط را تغییر داده است.

تحلیلگران معتقدند امروز مزیت انرژی خورشیدی تنها به کاهش انتشار کربن محدود نمی‌شود. کشورها به طور فزاینده‌ای به این نتیجه رسیده‌اند که توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر می‌تواند وابستگی آن‌ها به بازارهای جهانی سوخت را کاهش دهد و آسیب‌پذیری آنها را در برابر شوک‌های ژئوپلیتیکی محدود کند.

بحران‌های انرژی سال‌های اخیر، از جنگ روسیه و اوکراین گرفته تا تنش‌های خاورمیانه و اختلال در بازار گاز طبیعی مایع (LNG)، اهمیت امنیت انرژی را بیش از گذشته آشکار کرده است. همین موضوع موجب شده بسیاری از دولت‌ها توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و بادی را نه تنها یک سیاست زیست‌محیطی، بلکه یک راهبرد اقتصادی و امنیتی تلقی کنند.

ثبت اوج مصرف گاز در بخش برق در برخی مناطق

یکی از نکات قابل‌توجه گزارش اندیشکده «Ember»، عبور تعداد زیادی از کشورهای جهان از اوج مصرف گاز در بخش برق است. بر اساس این گزارش، از میان ۱۲۴ کشوری که از نیروگاه‌های گازی برای تولید برق استفاده می‌کنند، ۶۱ کشور تا سال ۲۰۲۵ از نقطه اوج تولید برق گازی خود عبور کرده‌اند. این کشورها حدود یک‌پنجم تولید برق گازی جهان را در اختیار دارند.

ژاپن بزرگ‌ترین کاهش را نسبت به اوج تاریخی خود تجربه کرده است. پس از آن بریتانیا، هند، اسپانیا و ایتالیا قرار دارند. وجه مشترک بسیاری از این کشورها وابستگی بالا به واردات گاز و آسیب‌پذیری در برابر نوسانات قیمت جهانی انرژی است. افزایش هزینه واردات سوخت در سال‌های اخیر موجب شده دولت‌ها سرمایه‌گذاری در منابع بومی انرژی را با سرعت بیشتری دنبال کنند.

در هند، سهم گاز طبیعی از تولید برق از ۱۲.۶ درصد در سال ۲۰۱۰ به تنها ۲.۳ درصد در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است. برزیل نیز کاهش قابل‌توجهی در وابستگی به برق گازی تجربه کرده و چین با وجود رشد سریع مصرف برق، سهم گاز به حدود ۳ درصد از سبد برق این کشور رسیده است. این سه اقتصاد در مجموع بیش از ۴۰ درصد رشد تقاضای برق جهان را به خود اختصاص می‌دهند.

تحول بزرگ در اقتصادهای صنعتی

حتی در کشورهای عضو گروه هفت نیز روند مشابهی در حال شکل‌گیری است. تولید برق نیروگاه‌های گازی در این کشورها طی سال ۲۰۲۵ کاهش یافته و سهم گاز در سبد برق آن‌ها از ۳۴.۳ درصد به ۳۲.۹ درصد رسیده است. در مقابل، تولید برق از منابع تجدیدپذیر به حدود سطح تولید نیروگاه‌های گازی نزدیک شده و انرژی‌های پاک توانسته از سوخت‌های فسیلی در ترکیب برق این کشورها پیشی بگیرد.

این تحول از آن جهت اهمیت دارد که کشورهای صنعتی طی دهه‌های گذشته بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان گاز طبیعی جهان بوده‌اند. اکنون نشانه‌هایی از تغییر الگوی مصرف در همین اقتصادها مشاهده می‌شود؛ موضوعی که می‌تواند بر آینده سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های گاز تاثیر عمیقی بگذارد.

صنعت آلومینیوم؛ یکی از برندگان تحول انرژی خورشیدی

گسترش انرژی خورشیدی تنها بازار برق را دگرگون نکرده، بلکه پیامدهای مهمی برای صنایع فلزی نیز به همراه داشته است. صنعت آلومینیوم یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان برق در جهان محسوب می‌شود و هزینه انرژی سهم قابل‌توجهی از هزینه تولید آن را به خود اختصاص داده است.

در سال‌های اخیر بسیاری از واحدهای ذوب آلومینیوم در آسیا، اروپا و خاورمیانه به سمت استفاده از برق خورشیدی و بادی سوق پیدا کرده‌اند. این روند علاوه بر کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، هزینه‌های انرژی را نیز در بلندمدت کاهش می‌دهد. از سوی دیگر، توسعه نیروگاه‌های خورشیدی خود به افزایش تقاضا برای آلومینیوم منجر می‌شود؛ زیرا پنل‌های خورشیدی، سازه‌های نصب و شبکه‌های انتقال برق همگی از مصرف‌کنندگان این فلز هستند.

آیا دوران گاز به پایان رسیده است؟

با وجود این تحولات، کارشناسان معتقدند هنوز نمی‌توان از پایان نقش گاز طبیعی سخن گفت. ایالات متحده همچنان بزرگ‌ترین موتور رشد مصرف گاز در جهان است و طی یک دهه گذشته بیشترین افزایش تولید برق گازی را به نام خود ثبت کرده است. سهم گاز در سبد برق آمریکا از ۳۳ درصد به حدود ۴۰ درصد افزایش یافته و این کشور همچنان مهم‌ترین بازار گاز جهان محسوب می‌شود.

با این حال، نقش آینده گاز احتمالا با گذشته متفاوت خواهد بود. بسیاری از تحلیلگران بر این باورند گاز به تدریج از یک منبع اصلی رشد تولید برق به یک منبع پشتیبان برای شبکه‌های مبتنی بر انرژی‌های تجدیدپذیر تبدیل خواهد شد. در چنین الگویی، نیروگاه‌های گازی زمانی وارد مدار می‌شوند که تولید برق خورشیدی و بادی کاهش یابد یا تقاضای برق به طور ناگهانی افزایش پیدا کند.

آینده بازار برق در عصر انرژی خورشیدی

آنچه امروز در بازار جهانی برق مشاهده می‌شود، تنها یک تغییر مقطعی نیست. رشد بی‌سابقه انرژی خورشیدی، توسعه سریع سیستم‌های ذخیره انرژی باتری‌ و افزایش سرمایه‌گذاری در شبکه‌های انتقال برق نشان می‌دهد جهان وارد مرحله جدیدی از گذار انرژی شده است. در این مرحله، مزیت رقابتی کشورها بیش از گذشته به توانایی آن‌ها در توسعه زیرساخت‌های انرژی پاک وابسته خواهد بود.

از این منظر، کاهش سهم گاز طبیعی صرفا یک تحول در بازار انرژی نیست؛ بلکه نشانه‌ای از تغییر الگوی سرمایه‌گذاری، امنیت انرژی و توسعه صنعتی در اقتصاد جهانی است. همان‌گونه که زغال‌سنگ در دهه‌های گذشته جایگاه مسلط خود را از دست داد، اکنون گاز نیز با رقیبی مواجه شده که نه تنها ارزان‌تر و پاک‌تر، بلکه از نظر ژئوپلیتیکی نیز برای بسیاری از کشورها جذاب‌تر است. در این رقابت، انرژی خورشیدی به تدریج در حال تبدیل شدن به مهم‌ترین منبع رشد برق جهان است.