آیا شتاب در توسعه هوش مصنوعی گذار به تجدیدپذیرها را به حاشیه می‌راند؟

به گزارش نماد اقتصاد، کشورهای عربی حوزه خلیج فارس طی سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند خود را همزمان به عنوان پیشگامان گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر و بازیگران اصلی رقابت جهانی در حوزه هوش مصنوعی معرفی کنند اما اکنون این دو مسیر راهبردی در نقطه‌ای حساس به یکدیگر رسیده‌اند؛ جایی که توسعه سریع زیرساخت‌های دیجیتال، فشار بی‌سابقه‌ای را بر شبکه‌های انرژی وارد کرده و ضرورت بازنگری در سیاست‌های انرژی را افزایش داده است.

کربن‌زدایی و توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی

در سال‌های گذشته دولت‌های منطقه اهداف بلندپروازانه‌ای برای کاهش انتشار کربن و توسعه انرژی‌های پاک تعریف کردند. در همین رابطه  عربستان سعودی در نظر دارد تا سال ۲۰۳۰ نیمی از برق خود را از منابع تجدیدپذیر تامین کند. امارات نیز هدف‌گذاری کرده سهم انرژی پاک را تا سال ۲۰۵۰ به ۴۴ درصد از سبد انرژی خود برساند و عمان هم دستیابی به سهم ۲۰ درصدی انرژی‌های تجدیدپذیر در تولید برق تا پایان دهه جاری میلادی را دنبال می‌کند.

در همین راستا، دولت‌ها ابزارهایی همچون بازار اعتبارات کربن، مشوق‌های مالیاتی زیست‌محیطی و محدودیت‌های نظارتی برای کاهش انتشار آلاینده‌ها را به کار گرفتند و شرکت‌های تولیدکننده برق نیز سرمایه‌گذاری در پروژه‌های خورشیدی و بادی را افزایش دادند. با این حال، رشد انفجاری صنعت هوش مصنوعی و نیاز آن به زیرساخت‌های پردازشی عظیم، معادلات انرژی منطقه را دستخوش تغییر کرده است.

مراکز داده؛ مصرف‌کنندگان جدید انرژی در اقتصاد دیجیتال

اگرچه ظرفیت انرژی خورشیدی در منطقه با سرعت در حال افزایش است، اما سوخت‌های فسیلی همچنان ستون اصلی تولید برق در کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس محسوب می‌شوند و سهم انرژی پاک از کل تولید برق منطقه هنوز در حدود ۱۵ درصد برآورد می‌شود. این موضوع نشان می‌دهد اقتصادهای نفتی خلیج فارس همچنان وابستگی بالایی به هیدروکربن‌ها دارند؛ حتی در شرایطی که سیاست‌های گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر را دنبال می‌کنند.

در چنین شرایطی، افزایش سریع مصرف برق مراکز داده به یکی از مهم‌ترین چالش‌های آینده تبدیل شده است. در همین راستا پیش‌بینی می‌شود ظرفیت مراکز داده در خاورمیانه از حدود یک گیگاوات در سال ۲۰۲۵ به بیش از ۳.۳ گیگاوات تا سال ۲۰۳۰ افزایش یابد. در امارات متحده عربی نیز ظرفیت مراکز داده تا سال ۲۰۲۸ رشدی معادل ۱۶۵ درصد را تجربه خواهد کرد.

کارشناسان معتقدند که ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر در وضعیت فعلی هنوز به تنهایی پاسخگوی این جهش در مصرف برق نیست و همین مسئله، شکاف میان اهداف اقلیمی و نیازهای انرژی اقتصاد دیجیتال را آشکارتر کرده است.

امنیت انرژی در کنار پایداری قرار می‌گیرد

فادی الشهابی، مدیر راهکارهای پایداری در بخش خاورمیانه شرکت «KPMG»، معتقد است رشد سریع هوش مصنوعی و زیرساخت‌های دیجیتال بدون تردید مصرف انرژی در منطقه را افزایش خواهد داد؛ به ویژه آنکه بسیاری از دولت‌ها به دلایل امنیت سایبری، حاکمیت داده و الزامات اقتصادی در حال توسعه مراکز داده داخلی هستند. با این حال، وی تاکید کرد که این روند لزوما به معنای عقب‌نشینی از اهداف پایداری نیست، بلکه نشان‌دهنده نیاز به راهبردی انعطاف‌پذیرتر در حوزه انرژی است.

به گفته وی، سیاست‌گذاری کشورهای خلیج فارس در حوزه انرژی از مدل سنتی گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر به سمت رویکردی در حال حرکت است که بر افزایش ظرفیت کلی تولید انرژی در کنار توسعه منابع پاک تمرکز دارد. در واقع، پایداری زیست‌محیطی اکنون در کنار دو مولفه مهم دیگر یعنی تاب‌آوری شبکه‌های انرژی و امنیت بلندمدت عرضه برق قرار گرفته است.

افزایش بی‌سابقه مصرف برق در مراکز داده

بررسی آمارها نشان می‌دهد مراکز داده در امارات در سال ۲۰۲۵ حدود سه تراوات‌ساعت برق مصرف کرده‌اند که معادل دو درصد از کل تقاضای برق این کشور بوده است. پیش‌بینی می‌شود سهم این مراکز از مصرف برق امارات طی سال‌های آینده از مرز ۶ درصد عبور کند. بر اساس گزارش بانک امارات «NBD» نیز مصرف برق مراکز داده این کشور تا سال ۲۰۲۸ از ۵.۶ تراوات‌ساعت به ۱۲.۶ تراوات‌ساعت افزایش خواهد یافت.

در عربستان سعودی نیز موسسه «S&P Global» پیش‌بینی کرده است بار مصرفی مراکز داده تا سال ۲۰۳۰ حدود ۲۹ درصد افزایش یابد. این رشد سریع، دولت‌ها را ناچار کرده است علاوه بر توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، همچنان بر نیروگاه‌های متعارف مبتنی بر سوخت‌های فسیلی برای پاسخگویی به نیازهای کوتاه‌مدت تکیه کنند.

بحران آب؛ چالش پنهان توسعه هوش مصنوعی

افزایش تعداد مراکز داده تنها مصرف برق را افزایش نمی‌دهد، بلکه فشار قابل‌توجهی نیز بر منابع آب وارد می‌کند. سیستم‌های خنک‌کننده این مراکز به حجم بالایی از آب نیاز دارند و این مسئله در منطقه‌ای که وابستگی زیادی به آب‌شیرین‌کن‌ها دارد، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. برآوردها نشان می‌دهد یک مرکز داده با ابعاد متوسط می‌تواند سالانه تا ۱۱۰ میلیون گالن آب برای خنک‌سازی مصرف کند؛ رقمی که با مصرف سالانه حدود هزار خانوار برابری می‌کند.

در همین راستا، کشورهای عرب خلیج فارس به دنبال افزایش بهره‌وری مصرف آب و توسعه فناوری‌های بازیافت هستند. در همین رابطه عربستان سعودی هدف‌گذاری کرده است تا سال ۲۰۳۰ حدود ۷۰ درصد از آب تصفیه‌شده را مجددا مورد استفاده قرار دهد و بیش از ۶ میلیارد دلار نیز در زیرساخت‌های مرتبط سرمایه‌گذاری کرده است. امارات نیز در چارچوب راهبرد امنیت آبی ۲۰۳۶ به دنبال کاهش ۲۱ درصدی مصرف آب و بازیافت ۹۵ درصد از پساب‌های تصفیه‌شده است.

هوش مصنوعی؛ هم تهدید و هم راه‌حل

در حالی که توسعه هوش مصنوعی به افزایش مصرف انرژی منجر شده، بسیاری از کارشناسان این فناوری را بخشی از راه‌حل نیز می‌دانند. آژانس بین‌المللی انرژی معتقد است استفاده هوشمندانه از فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی می‌تواند طی دهه آینده موجب کاهش هزینه‌ها، افزایش بهره‌وری و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای در بخش انرژی شود.

بهبود راندمان مدل‌های هوش مصنوعی و کاهش توان پردازشی مورد نیاز برای هر درخواست نیز باعث شده است مصرف انرژی به ازای هر واحد پردازش به تدریج کاهش یابد؛ موضوعی که می‌تواند بخشی از نگرانی‌های موجود را برطرف کند.

در همین راستا، وزارت انرژی و زیرساخت امارات به همراه ۲ شرکت اجرای پروژه‌ای آزمایشی را آغاز کرده‌اند که از فناوری شرکت آمریکایی «Phaidra» برای مدیریت هوشمند سیستم‌های سرمایشی مراکز داده استفاده می‌کند. بر اساس اعلام این شرکت، فناوری مذکور قادر است مصرف انرژی را تا ۴۰ درصد کاهش دهد. همچنین شرکت «Alkhaznah» که حدود ۷۰ درصد ظرفیت عملیاتی مراکز داده امارات را در اختیار دارد، استفاده از انرژی خورشیدی و سوخت‌های زیستی را برای کاهش کربن  تولیدی خود آغاز کرده است.

رویکردی عمل‌گرایانه برای آینده انرژی منطقه

تحلیلگران معتقدند کشورهای شورای همکاری خلیج فارس به تدریج در حال حرکت به سمت رویکردی واقع‌بینانه‌تر در حوزه انرژی هستند؛ رویکردی که به جای انتخاب میان امنیت انرژی و پایداری زیست‌محیطی، بر ایجاد توازن میان این دو هدف استوار است. بر همین اساس، انتظار می‌رود ظرفیت انرژی پاک امارات تا سال ۲۰۳۱ از ۲۲ گیگاوات فراتر رود و سهم قابل‌توجهی از بار پایه شبکه برق این کشور را به خود اختصاص دهد.

در نهایت به نظر می‌رسد آینده رقابت هوش مصنوعی در خلیج فارس نه صرفا به میزان سرمایه‌گذاری در مراکز داده، بلکه به توانایی دولت‌ها در توسعه همزمان زیرساخت‌های انرژی، تنوع‌بخشی به منابع تولید برق و حفظ تعادل میان رشد اقتصادی و الزامات اقلیمی وابسته خواهد بود؛ معادله‌ای که می‌تواند مسیر توسعه اقتصاد دیجیتال منطقه را در دهه پیش‌رو تعیین کند.

انتهای پیام//