مراکز داده هوش مصنوعی اهدافی راهبردی در قرن بیست‌ویکم

به گزارش نماد اقتصاد، بررسی گزارش جدید اندیشکده نظامی وست‌پوینت آمریکا نشان می‌دهد که جهان در حال ورود به دوره‌ای است که در آن مراکز داده دیگر صرفا تاسیسات فناوری اطلاعات محسوب نمی‌شوند، بلکه به دارایی‌های راهبردی ملی و حتی اهداف بالقوه نظامی تبدیل شده‌اند. به اعتقاد تحلیلگران این گزارش، همان‌گونه که پالایشگاه‌های نفت و نیروگاه‌های برق در قرن بیستم به اهداف مهم جنگی تبدیل شدند، در دهه‌های آینده نیز مراکز داده هوش مصنوعی ممکن است در کانون رقابت‌های ژئوپلیتیکی و درگیری‌های نظامی قرار گیرند.

ظهور اقتصاد مبتنی بر توان پردازشی

در سال‌های اخیر هوش مصنوعی از یک فناوری نرم‌افزاری به صنعتی زیرساخت‌محور تبدیل شده است. مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی برای آموزش و پردازش به حجم عظیمی از توان محاسباتی نیاز دارند؛ موضوعی که ساخت مراکز داده غول‌پیکر را به یکی از مهم‌ترین اولویت‌های شرکت‌های فناوری و دولت‌ها تبدیل کرده است.

برخلاف مراکز داده سنتی که عمدتا برای ذخیره‌سازی اطلاعات یا ارائه خدمات ابری طراحی می‌شدند، نسل جدید مراکز داده هوش مصنوعی به هزاران پردازنده گرافیکی پیشرفته مجهز هستند. این تاسیسات به انرژی، آب، سیستم‌های خنک‌کننده و شبکه‌های انتقال داده در مقیاسی گسترده نیاز دارند. برآوردها نشان می‌دهد برخی از مراکز داده جدید روزانه میلیون‌ها گالن آب مصرف می‌کنند و میزان برق مورد نیاز آن‌ها با مصرف انرژی یک شهر با جمعیت متوسط برابری می‌کند.

همین ویژگی‌ها باعث شده است که زیرساخت هوش مصنوعی از یک صنعت فناورمحور به بخشی از زیرساخت حیاتی کشورها تبدیل شود؛ زیرساختی که اختلال در آن می‌تواند فعالیت بانک‌ها، بازارهای مالی، شبکه‌های ارتباطی، صنایع دفاعی و حتی خدمات عمومی را تحت تاثیر قرار دهد.

ابرکمپ‌های دیجیتال؛ کارخانه‌های جدید ثروت

رقابت جهانی برای توسعه هوش مصنوعی موجب شکل‌گیری نسل جدیدی از پروژه‌های زیرساختی شده است که از آن‌ها با عنوان ابرکمپ‌های دیجیتال یاد می‌شود. شرکت‌های فعال در حوزه فناوری میلیاردها دلار برای ساخت مجموعه‌هایی سرمایه‌گذاری می‌کنند که ظرفیت پردازشی آن‌ها از بسیاری از مراکز داده کنونی فراتر است.

در آمریکا پروژه‌هایی با ظرفیت چندین گیگاوات در ایالت‌هایی مانند تگزاس، مونتانا، میشیگان و یوتا در حال توسعه هستند. برخی از این پروژه‌ها حتی دارای نیروگاه اختصاصی، خطوط انتقال برق ویژه و شبکه‌های مخابراتی مستقل خواهند بود. در اروپا کشورهایی نظیر سوئد، نروژ و فنلاند به دلیل دسترسی به انرژی ارزان و شرایط آب‌وهوایی مناسب به قطب‌های جدید صنعت مراکز داده تبدیل شده‌اند. در خاورمیانه نیز عربستان سعودی و عمان روند سرمایه‌گذاری‌های چند میلیارد دلاری را برای توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی و مراکز داده آغاز کرده‌اند.

این تحولات نشان می‌دهد که قدرت اقتصادی در آینده بیش از گذشته به دسترسی به ظرفیت پردازشی وابسته خواهد بود. در واقع همان‌گونه که نفت موتور اقتصاد صنعتی قرن بیستم بود، توان پردازشی و زیرساخت هوش مصنوعی در حال تبدیل شدن به موتور اقتصاد دیجیتال قرن بیست‌ویکم است.

از جنگ سایبری تا جنگ فیزیکی علیه مراکز داده‌ها

یکی از مهم‌ترین هشدارهای مطرح‌شده در گزارش اندیشکده وست‌پوینت به تغییر ماهیت تهدیدها علیه زیرساخت‌های دیجیتال مربوط می‌شود. در گذشته عمده نگرانی‌ها درباره مراکز داده به حملات سایبری محدود بود، اما اکنون احتمال حملات فیزیکی به این تاسیسات نیز به طور جدی مورد توجه قرار گرفته است.

به گفته پژوهشگران، مراکز داده ویژگی‌هایی دارند که آن‌ها را به اهداف جذاب برای بازیگران دولتی و غیردولتی تبدیل می‌کند. این مراکز تاسیساتی ثابت، پرهزینه و وابسته به زیرساخت‌های انرژی و ارتباطات هستند. حمله به یک مرکز داده می‌تواند به طور همزمان ده‌ها شرکت، بانک، سازمان دولتی و سامانه دیجیتال را مختل کند و هزینه‌های اقتصادی گسترده‌ای ایجاد کند.

از منظر نظامی نیز اهمیت این مراکز به سرعت در حال افزایش است. بسیاری از سامانه‌های فرماندهی و کنترل، تحلیل اطلاعات، پردازش تصاویر ماهواره‌ای و کاربردهای نظامی هوش مصنوعی به این زیرساخت‌ها وابسته هستند. به همین دلیل برخی تحلیلگران از مراکز داده به عنوان پایگاه‌های راهبردی عصر هوش مصنوعی یاد می‌کنند.

چالش جدید امنیت ملی

گسترش سریع مراکز داده پرسش‌های تازه‌ای را پیش روی سیاستگذاران و نهادهای امنیتی قرار داده است. اگر بخش بزرگی از اقتصاد دیجیتال و فعالیت‌های مبتنی بر هوش مصنوعی در چند ده مرکز داده عظیم متمرکز شود، حفاظت از این تاسیسات به یکی از اولویت‌های اصلی امنیت ملی تبدیل خواهد شد.

در آمریکا و چین بخش عمده این زیرساخت‌ها در داخل مرزهای سرزمینی این کشورها قرار دارند؛ اما در مناطق دیگری مانند اروپا، خاورمیانه و آسیا، پراکندگی جغرافیایی مراکز داده می‌تواند آسیب‌پذیری‌های جدیدی ایجاد کند. این موضوع به ویژه در منطقه هند اقیانوسیه، مراکز داده، کابل‌های زیردریایی و مراکز‌ ارتباطی در حال تبدیل شدن به عناصر مهم رقابت ژئوپلیتیکی میان قدرت‌های بزرگ هستند.

حاکمیت دیجیتال؛ مفهوم جدید قدرت

در کنار ملاحظات امنیتی، توسعه مراکز داده ابعاد اقتصادی و ژئوپلیتیکی گسترده‌ای نیز دارد. بسیاری از دولت‌ها اکنون معتقدند که کنترل زیرساخت هوش مصنوعی به اندازه کنترل منابع انرژی یا صنایع راهبردی اهمیت دارد.

بر همین اساس مفهومی تحت عنوان حاکمیت زیرساخت هوش مصنوعی در حال شکل‌گیری است؛ مفهومی که بر توانایی کشورها در کنترل مراکز داده، شبکه‌های انتقال اطلاعات و منابع انرژی مورد نیاز هوش مصنوعی تاکید دارد. در چنین چارچوبی، رقابت میان کشورها دیگر تنها بر سر توسعه الگوریتم‌ها یا مدل‌های هوش مصنوعی نخواهد بود، بلکه بر سر مالکیت و کنترل زیرساخت فیزیکی این فناوری نیز جریان خواهد داشت.

آینده‌ای که از هم‌اکنون آغاز شده است

شاید تا چند سال پیش تصور حمله نظامی به یک مرکز داده چندان واقع‌بینانه به نظر نمی‌رسید، اما افزایش وابستگی اقتصاد جهانی به هوش مصنوعی و خدمات ابری، این معادله را تغییر داده است. امروزه مراکز داده نه تنها قلب اقتصاد دیجیتال جهان هستند، بلکه به تدریج به بخشی از معادلات بازدارندگی، امنیت ملی و رقابت قدرت‌های بزرگ تبدیل می‌شوند.

از این منظر، رقابت جهانی بر سر هوش مصنوعی صرفا رقابتی میان شرکت‌های فناوری نیست. آنچه در حال شکل‌گیری است، رقابتی بر سر کنترل زیرساختی است که می‌تواند مسیر اقتصاد جهانی، برتری فناورانه و موازنه قدرت در دهه‌های آینده را تعیین کند. همان‌گونه که نفت و انرژی ستون فقرات اقتصاد صنعتی بودند، مراکز داده و توان پردازشی نیز در حال تبدیل شدن به ستون فقرات اقتصاد دیجیتال جهان هستند؛ زیرساختی که حفاظت از آن ممکن است به یکی از مهم‌ترین ماموریت‌های دولت‌ها در عصر هوش مصنوعی تبدیل شود.