جام جهانی چگونه باعث جذب میلیاردها دلار سرمایه می‌شود؟

به گزارش نماد اقتصاد، جام جهانی تنها یک تورنمنت ورزشی نیست، بلکه یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های اقتصادی جهان به شمار می‌رود که دولت‌ها، شرکت‌های بین‌المللی، سرمایه‌گذاران، صنایع گردشگری و رسانه‌های جهانی را به طور مستقیم تحت تاثیر قرار می‌دهد.

تجربه دهه‌های گذشته نشان می‌دهد کشورها برای میزبانی جام جهانی حاضرند میلیاردها دلار هزینه کنند؛ هزینه‌هایی که از ساخت و بازسازی ورزشگاه‌ها گرفته تا توسعه شبکه‌های حمل‌ونقل، هتل‌ها، فرودگاه‌ها و زیرساخت‌های شهری را در بر می‌گیرد. با این حال پرسش اصلی همواره این بوده است که آیا میزبانی جام جهانی واقعا یک سرمایه‌گذاری سودآور محسوب می‌شود یا صرفا پروژه‌ای پرهزینه برای کسب اعتبار بین‌المللی است؟

رقابت برای میزبانی جام‌ جهانی

در نگاه نخست، رقابت کشورها برای کسب میزبانی جام جهانی ممکن است صرفا ناشی از علاقه به فوتبال به نظر برسد؛ اما واقعیت این است که دولت‌ها این رویداد را فرصتی برای تقویت جایگاه بین‌المللی، جذب سرمایه خارجی و ارتقا تصویر ملی خود در عرصه بین‌الملل می‌دانند.

میزبانی جام جهانی به معنای قرار گرفتن نام یک کشور در مرکز توجه رسانه‌های جهانی برای چندین هفته است. میلیون‌ها گردشگر وارد کشور میزبان می‌شوند و میلیاردها نفر از طریق تلویزیون و رسانه‌های دیجیتال با زیرساخت‌ها، جاذبه‌های گردشگری و ظرفیت‌های اقتصادی آن کشور آشنا می‌شوند. از همین رو بسیاری از دولت‌ها هزینه‌های هنگفت این رویداد را نوعی سرمایه‌گذاری بلندمدت برای توسعه برند ملی خود تلقی می‌کنند.

این رویکرد به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه پررنگ‌تر بوده است. کشورهایی مانند آفریقای‌جنوبی، برزیل و قطر امیدوار بودند از طریق جام جهانی، تصویر جدیدی از توان اقتصادی و توسعه زیرساختی خود به جهان ارائه دهند و در بلندمدت به مقصدی جذاب‌تر برای سرمایه‌گذاران و گردشگران تبدیل شوند.

موج سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی

یکی از مهم‌ترین آثار اقتصادی جام جهانی، افزایش سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها است. دولت‌های میزبان معمولا سال‌ها پیش از آغاز مسابقات، پروژه‌های گسترده‌ای را در حوزه حمل‌ونقل، گردشگری و خدمات شهری آغاز می‌کنند.

ساخت ورزشگاه‌های جدید، توسعه خطوط مترو، نوسازی فرودگاه‌ها، احداث بزرگراه‌ها و افزایش ظرفیت اقامتی شهرها بخشی از هزینه‌هایی است که کشور میزبان برای برگزاری مسابقات متحمل می‌شود. این سرمایه‌گذاری‌ها در کوتاه‌مدت موجب افزایش فعالیت‌های عمرانی و رشد اشتغال می‌شوند و به همین دلیل بسیاری از سیاستگذاران از جام جهانی به عنوان محرکی برای تسریع پروژه‌های توسعه‌ای یاد می‌کنند.

در آستانه هر جام جهانی هزاران فرصت شغلی مستقیم و غیرمستقیم در بخش‌های ساخت‌وساز، حمل‌ونقل، هتلداری، خدمات شهری و گردشگری ایجاد می‌شود. همین مسئله سبب شده است برخی دولت‌ها جام جهانی را ابزاری برای تحریک رشد اقتصادی و افزایش تقاضا در اقتصاد داخلی بدانند.

گردشگری؛ بزرگ‌ترین امید میزبانان

بخش گردشگری مهم‌ترین حوزه‌ای است که کشورها برای توجیه اقتصادی میزبانی جام جهانی روی آن حساب می‌کنند. ورود صدها هزار هوادار خارجی در مدت برگزاری مسابقات می‌تواند درآمد قابل‌توجهی برای هتل‌ها، رستوران‌ها، شرکت‌های حمل‌ونقل و مراکز خرید ایجاد کند.

در بسیاری از شهرهای میزبان، نرخ اشغال هتل‌ها در زمان برگزاری مسابقات به بالاترین سطح خود می‌رسد و کسب‌وکارهای محلی از افزایش حجم تقاضا بهره‌مند می‌شوند. علاوه بر این، بسیاری از کشورها امیدوارند تجربه مثبت گردشگران در دوران مسابقات موجب افزایش سفرهای خارجی در سال‌های بعد نیز شود.

با این حال، مطالعات اقتصادی صورت گرفته نشان می‌دهد که آثار گردشگری جام جهانی همواره مطابق انتظارات اولیه نیست. در برخی موارد، ورود هواداران فوتبال تنها جایگزینی بخشی از حجم گردشگران عادی کشور میزبان را شامل می‌شود و در نتیجه درآمد خالص گردشگری آن کشور کمتر از برآوردهای اولیه خواهد بود. به عبارت دیگر، بخشی از گردشگران سنتی ممکن است به دلیل ازدحام، افزایش قیمت‌ها یا محدودیت‌های ناشی از برگزاری مسابقات، سفر خود را به زمان دیگری موکول کنند.

سودهای کلان فیفا؛ سهم محدود میزبانان

اگرچه کشور میزبان بخش عمده هزینه‌های برگزاری جام جهانی را متقبل می‌شود، اما بخش بزرگی از درآمدهای مستقیم مسابقات نصیب فدراسیون بین‌المللی فوتبال (فیفا) می‌شود.

درآمدهای حاصل از فروش حق پخش تلویزیونی، قراردادهای اسپانسری، تبلیغات جهانی و حقوق تجاری مسابقات عمدتا در اختیار فیفا قرار دارد. طی دهه‌های اخیر رشد چشمگیر مخاطبان جهانی فوتبال باعث شده ارزش تجاری جام جهانی به شکل قابل‌توجهی افزایش یابد و این رقابت به یکی از سودآورترین رویدادهای ورزشی جهان تبدیل شود.

به همین دلیل برخی اقتصاددانان معتقدند بخش قابل‌توجهی از منافع مالی جام جهانی به جای دولت‌های میزبان، به فیفا، شرکت‌های رسانه‌ای و برندهای بین‌المللی منتقل می‌شود؛ در حالی که هزینه‌های اصلی زیرساختی بر دوش دولت‌ها و مالیات‌دهندگان قرار می‌گیرد.

روی دیگر سکه؛ ورزشگاه‌های بلا استفاده

یکی از مهم‌ترین انتقادهای مطرح‌شده درباره اقتصاد جام جهانی، پدیده‌ای است که اقتصاددانان از آن با عنوان «دارایی‌های بی‌فایده» یاد می‌کنند؛ پروژه‌های عظیم و پرهزینه‌ای که پس از پایان مسابقات صرفه اقتصادی مناسبی نخواهند داشت.

بسیاری از ورزشگاه‌هایی که برای جام جهانی ساخته شده‌اند، پس از پایان مسابقات با کاهش شدید تعداد تماشاگران مواجه شده‌اند و هزینه نگهداری آن‌ها به بار مالی سنگینی برای دولت‌ها تبدیل شده است. در برخی کشورها، ورزشگاه‌هایی که با صدها میلیون دلار سرمایه‌گذاری ساخته شدند، تنها چند سال پس از مسابقات به مجموعه‌هایی کم‌استفاده یا زیان‌ده تبدیل شدند.

این تجربه باعث شده بسیاری از کارشناسان تاکید کنند ارزیابی اقتصادی جام جهانی نباید صرفا بر درآمدهای کوتاه‌مدت متمرکز باشد، بلکه باید هزینه‌های بلندمدت نگهداری زیرساخت‌ها و بازده واقعی سرمایه‌گذاری‌ها نیز در محاسبات لحاظ شود.

جام جهانی ۲۰۲۶؛ مدل جدید اقتصاد فوتبالی

جام جهانی ۲۰۲۶ که به میزبانی مشترک آمریکا، کانادا و مکزیک برگزار می‌شود، از بسیاری جهات با دوره‌های گذشته متفاوت است. بخش عمده ورزشگاه‌های مورد نیاز این مسابقات از پیش ساخته شده‌اند و کشورهای میزبان نیاز چندانی به سرمایه‌گذاری‌های سنگین برای احداث استادیوم‌های جدید ندارند.

همین موضوع موجب شده هزینه‌های مستقیم زیرساختی نسبت به بسیاری از دوره‌های گذشته کمتر باشد. در مقابل، تمرکز اصلی برگزارکنندگان بر حداکثرسازی درآمدهای تجاری، فروش بلیت و بهره‌برداری از ظرفیت بازار بزرگ آمریکای شمالی قرار گرفته است. برآوردهای انجام شده در زمان انتخاب میزبان نشان می‌دهد برگزاری این مسابقات می‌تواند میلیاردها دلار درآمد برای فیفا ایجاد کند؛ رقمی که از بسیاری از دوره‌های پیشین بالاتر است.

افزایش تعداد تیم‌ها از ۳۲ به ۴۸ تیم و رشد تعداد مسابقات نیز ظرفیت درآمدزایی این رویداد را به شکل محسوسی افزایش داده است. استقبال بی‌سابقه از بلیت‌های جام جهانی ۲۰۲۶ نیز نشان می‌دهد تقاضای جهانی برای این رویداد همچنان در سطوح بسیار بالایی قرار دارد.

اقتصاد ورزشی در عصر رویدادهای چند میلیارد دلاری

تحولات سال‌های اخیر نشان می‌دهد ورزش حرفه‌ای بیش از هر زمان دیگری به صنعتی جهانی و چند میلیارد دلاری تبدیل شده است. در این میان جام جهانی فوتبال جایگاهی منحصربه‌فرد دارد؛ رویدادی که می‌تواند همزمان بر بازار گردشگری، صنعت رسانه، تبلیغات، حمل‌ونقل، هتلداری و حتی بازارهای مالی اثرگذار باشد.

با این حال تجربه تاریخی نشان داده است که میان هیجان عمومی و واقعیت اقتصادی فاصله قابل‌توجهی وجود دارد. در حالی که برخی کشورها از میزبانی جام جهانی برای توسعه زیرساخت‌ها و ارتقا جایگاه بین‌المللی خود بهره برده‌اند، برخی دیگر با بدهی‌های سنگین و پروژه‌های کم‌بازده مواجه شده‌اند.

در نهایت، موفقیت اقتصادی جام جهانی بیش از آنکه به تعداد تماشاگران یا میزان درآمدهای کوتاه‌مدت وابسته باشد، به نحوه مدیریت سرمایه‌گذاری‌ها و توانایی کشور میزبان در تبدیل این رویداد به فرصت‌های پایدار اقتصادی بستگی دارد. از این منظر، جام جهانی تنها یک رقابت فوتبالی نیست؛ بلکه آزمایشگاهی بزرگ برای سنجش کارآمدی سیاست‌های توسعه‌ای، مدیریت سرمایه‌گذاری و بهره‌برداری از قدرت اقتصاد ورزشی در مقیاس جهانی محسوب می‌شود.