
پرونده ایران در معادلات ترامپ، پوتین و شی
دیدار روسای جمهور آمریکا، چین و روسیه در حاشیه نشست همکاریهای اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) در شنژن، در شرایطی برگزار میشود که رقابت قدرتهای بزرگ بر سر نظم امنیتی جهان، کنترل تسلیحات هستهای و بحرانهای منطقهای وارد مرحله حساسی شده است. پرونده هستهای ایران و جنگ تهران و واشنگتن نیز از جمله موضوعاتی است که احتمال طرح آن در این نشست وجود دارد.
به گزارش نماد اقتصاد، پنجشنبه -۲۸ آبان- شهر شنژن چین میزبان رویدادی خواهد بود که از منظر نمادین و ژئوپلیتیک، در شمار مهمترین دیدارهای دیپلماتیک سال قرار میگیرد. دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، ولادیمیر پوتین، رئیسجمهوری روسیه و شی جینپینگ، رئیسجمهوری چین، قرار است در حاشیه سیوسومین نشست سران مجمع همکاریهای اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) با یکدیگر دیدار کنند.
این دیدار در شرایطی برگزار میشود که روابط بینالملل با مجموعهای از بحرانهای همزمان روبهروست: جنگ اوکراین همچنان ادامه دارد، جنگ ایران و آمریکا معادلات امنیتی خاورمیانه و بازار انرژی را تحت تأثیر قرار داده، رقابت راهبردی واشنگتن و پکن وارد مرحله تازهای شده و با پایان اعتبار پیمان «استارت جدید» میان آمریکا و روسیه، جهان برای نخستین بار در بیش از نیمقرن گذشته با فقدان یک چارچوب الزامآور برای محدود کردن زرادخانههای راهبردی دو قدرت اصلی هستهای مواجه شده است.
بر اساس گزارشی در واشنگتنپست، کاخ سفید برگزاری این نشست را تأیید کرد و انتظار میرود موضوع جنگ ایران و امکان دستیابی به تفاهمی سهجانبه درباره تسلیحات هستهای در دستور کار قرار گیرد. با این حال، مقامهای آمریکایی تأکید کردهاند که نباید انتظار توافق مشخصی از این دیدار داشت و هدف اولیه، آغاز گفتوگو درباره کنترل تسلیحات است.
در همین حال، گزارش رویترز نشان میدهد که هنوز درباره قالب و دستور کار نهایی نشست توافق کاملی وجود ندارد. از نگاه این رسانه، هر یک از سه رهبر با اهداف متفاوتی وارد این دیدار میشوند: ترامپ به دنبال نمایش نقش رهبری آمریکا و پیشبرد موضوع کنترل تسلیحات است، پوتین میخواهد جایگاه روسیه را در معادلات قدرت تثبیت کند و شی جینپینگ نیز در پی حفظ موازنه میان روابط راهبردی با مسکو و مدیریت رقابت با واشنگتن است.
آمریکا، روسیه و چین سه بازیگر اصلی در ساختار قدرت نظامی و هستهای جهان هستند و تصمیمهای آنها میتواند بر امنیت بینالمللی، موازنه بازدارندگی، نظام کنترل تسلیحات و سرنوشت بحرانهای منطقهای اثر بگذارد.
با این حال، باید توجه داشت که این نشست نخستین دیدار سهجانبه رهبران سه قدرت هستهای در تاریخ نیست به معنای مطلق حضور هر سه کشور در همه قالبهای دیپلماتیک؛ بلکه اهمیت آن در گردهمایی مستقیم رهبران کنونی آمریکا، روسیه و چین با محوریت موضوعات هستهای و بحرانهای بینالمللی است. این سه کشور در شورای امنیت سازمان ملل متحد نیز از اعضای دائم و صاحبان حق وتو هستند و هر سه در شکلدهی به تصمیمهای کلان امنیتی جهان نقش تعیینکننده دارند.
از این منظر، نشست شنژن را میتوان تلاشی برای ایجاد یک کانال مستقیم میان سه مرکز اصلی قدرت در جهان دانست؛ کانالی که در صورت تداوم، ممکن است در کنار سازوکارهای چندجانبه موجود، به ابزاری برای مدیریت بحرانها و جلوگیری از تشدید رقابتهای نظامی تبدیل شود.
اما مسئله اصلی این است که آیا سه رهبر میتوانند اختلافات عمیق خود را به حاشیه برانند و درباره موضوعاتی مانند کنترل تسلیحات هستهای، جنگ ایران و آمریکا و بحرانهای منطقهای به تفاهم برسند؟
از کنفرانس تهران تا یالتا؛ میراث نشستهای سهجانبه قدرتهای بزرگ
برای درک اهمیت تاریخی نشست شنژن، بازگشت به دو کنفرانس مهم جنگ جهانی دوم، یعنی تهران و یالتا، ضروری است. این دو نشست نمونههایی از نقش تعیینکننده گفتوگوهای مستقیم میان قدرتهای بزرگ در شکلدهی به نظم بینالمللی بودهاند؛ هرچند شرایط و زمینه تاریخی آنها با وضعیت امروز جهان تفاوتهای اساسی دارد.
کنفرانس تهران از ۲۸ نوامبر تا اول دسامبر ۱۹۴۳ با حضور فرانکلین روزولت، رئیسجمهوری آمریکا، وینستون چرچیل، نخستوزیر بریتانیا و ژوزف استالین، رهبر اتحاد جماهیر شوروی، در تهران برگزار شد. این نخستین دیدار حضوری رهبران سه قدرت اصلی متفقین در جریان جنگ جهانی دوم بود. هدف اصلی نشست، هماهنگی راهبرد نظامی علیه آلمان نازی و تعیین مسیر ادامه جنگ در جبهه اروپا و آسیا بود.
یکی از مهمترین نتایج کنفرانس تهران، توافق درباره گشایش جبهه دوم در غرب اروپا و اجرای عملیات نرماندی بود. در مقابل، استالین نیز تعهد داد با اجرای عملیات گسترده در جبهه شرقی، فشار نظامی بر ارتش آلمان را افزایش دهد. در این نشست همچنین درباره آینده نظم بینالمللی پس از جنگ و ضرورت ایجاد سازمانی برای حفظ صلح و امنیت جهانی گفتوگو شد؛ ایدهای که بعدها در شکلگیری سازمان ملل متحد اهمیت یافت.
با این حال، اهمیت کنفرانس تهران را نباید به معنای شکلگیری فوری نظم پساجنگ دانست. بسیاری از توافقهای آن نشست در کنفرانسهای بعدی تکمیل شد و اختلافات میان متفقین نیز بهتدریج آشکارتر شد.
در فوریه ۱۹۴۵، زمانی که شکست آلمان نازی تقریباً قطعی شده بود، روزولت، چرچیل و استالین بار دیگر در یالتا، واقع در شبهجزیره کریمه، گرد هم آمدند. برخلاف کنفرانس تهران که محور اصلی آن هماهنگی نظامی برای شکست آلمان بود، در یالتا تمرکز بیشتری بر چگونگی اداره جهان پس از جنگ، وضعیت آلمان، آینده اروپای شرقی و ساختار سازمان ملل متحد قرار داشت.
در این کنفرانس، رهبران سه قدرت درباره تقسیم مناطق اشغالی آلمان، شرایط مشارکت شوروی در جنگ علیه ژاپن، آینده لهستان و سازوکار تشکیل سازمان ملل به توافقهایی دست یافتند. یکی از نتایج مهم یالتا، توافق بر سر ساختار شورای امنیت و جایگاه اعضای دائم و حق وتوی آنها بود؛ ساختاری که تا امروز یکی از ارکان اصلی نظام بینالمللی محسوب میشود.
با این حال، یالتا همواره با انتقادهایی درباره توافق قدرتهای بزرگ بر سر حوزههای نفوذ و نادیده گرفتن منافع کشورهای کوچکتر همراه بوده است. بهویژه در اروپای شرقی، توافقهای این نشست زمینهساز اختلافات بعدی میان غرب و شوروی شد و در نهایت به یکی از زمینههای شکلگیری جنگ سرد تبدیل شد.
از همین رو، یالتا در ادبیات سیاسی امروز صرفاً نام یک کنفرانس تاریخی نیست؛ بلکه به نمادی از توافق قدرتهای بزرگ بر سر سرنوشت مناطق و کشورهایی تبدیل شده است که خود در میز مذاکره حضور ندارند.
آیا شنژن میتواند به یالتای جدید تبدیل شود؟
مقایسه نشست شنژن با کنفرانس یالتا در روزهای اخیر در رسانههای بینالمللی مطرح شده است. رویترز در گزارشی با عنوان «یک یالتای جدید؟ ترامپ و پوتین برای دیداری فشار میآورند که شی نسبت به میزبانی آن محتاط است»، به نگرانی برخی دولتها از احتمال توافق پشتپرده سه قدرت بزرگ درباره بحرانهای بینالمللی اشاره کرده است.
این نگرانی بهویژه در اوکراین جدی است. کییف نگران است که آمریکا و روسیه بدون حضور نمایندگان اوکراین درباره آینده جنگ و ترتیبات امنیتی این کشور به تفاهم برسند. ژاپن و برخی دیگر از دولتهای منطقه نیز نسبت به احتمال شکلگیری توافقهایی که توازن قدرت در آسیا را تحت تأثیر قرار دهد، حساس هستند.
با این حال، تفاوت مهمی میان یالتای ۱۹۴۵ و نشست احتمالی شنژن وجود دارد. در یالتا، سه قدرت پیروز جنگ جهانی دوم درباره ساختار سیاسی و امنیتی جهانی که در حال شکلگیری بود تصمیمگیری میکردند؛ اما امروز نظام بینالملل با بازیگران متعدد، وابستگیهای اقتصادی گسترده، نهادهای بینالمللی و موازنههای پیچیده منطقهای مواجه است. بنابراین، حتی اگر سه قدرت بزرگ به تفاهمی دست پیدا کنند، اجرای آن بدون در نظر گرفتن منافع سایر بازیگران دشوار خواهد بود.
از سوی دیگر، چین در شرایط کنونی نمیخواهد بهعنوان قدرتی معرفی شود که در کنار آمریکا و روسیه درباره سرنوشت سایر کشورها تصمیم میگیرد. پکن همواره بر چندجانبهگرایی و احترام به حاکمیت کشورها تأکید کرده و تلاش دارد خود را حامی نظم بینالمللی مبتنی بر مشارکت گسترده کشورها معرفی کند. به همین دلیل، میزبانی نشستی که ممکن است با تصویر یک توافق سهجانبه بر سر حوزههای نفوذ همراه شود، برای شی جینپینگ ملاحظات سیاسی خاصی دارد.
پرونده هستهای؛ نقطه اشتراک و اختلاف سه قدرت
یکی از مهمترین محورهای نشست شنژن، موضوع تسلیحات هستهای و آینده نظام کنترل تسلیحات است. اهمیت این موضوع پس از انقضای پیمان «استارت جدید» میان آمریکا و روسیه در پنجم فوریه ۲۰۲۶ افزایش یافته است.
این پیمان که آخرین توافق الزامآور میان دو کشور برای محدود کردن تسلیحات راهبردی هستهای محسوب میشد، سقفهایی برای تعداد کلاهکهای هستهای مستقر و سامانههای پرتاب تعیین کرده بود. با پایان اعتبار آن، دو کشور دیگر تحت محدودیتهای حقوقی این توافق قرار ندارند؛ هرچند مسکو اعلام کرده بود در صورت پایبندی واشنگتن، همچنان محدودیتهای اصلی پیمان را رعایت خواهد کرد.
ترامپ پیشتر با تمدید ساده پیمان موافقت نکرده و خواستار توافقی جدید، بهروز و گستردهتر شده بود؛ توافقی که چین را نیز در بر بگیرد. این خواسته از منظر راهبردی قابل درک است، زیرا زرادخانه هستهای چین در حال توسعه است و واشنگتن نمیخواهد در آینده صرفاً با محدودیتهای دوجانبه با روسیه مواجه باشد، در حالی که توان هستهای پکن نیز بهسرعت افزایش پیدا میکند.
با این حال، مسئله اصلی آن است که چین خود را در موقعیتی برابر با آمریکا و روسیه نمیبیند. برآوردهای پنتاگون که در گزارش آسوشیتدپرس و واشنگتنپست بازتاب یافته، از وجود بیش از ۶۰۰ کلاهک هستهای در زرادخانه چین حکایت دارد؛ در حالی که تعداد کلاهکهای هستهای آمریکا و روسیه هر یک بیش از پنج هزار برآورد میشود. همین اختلاف ظرفیت باعث شده پکن تمایل چندانی به ورود به توافقی که محدودیتهای مشابهی بر زرادخانه آن اعمال کند، نشان ندهد.
از نگاه چین، پذیرش چنین مذاکراتی ممکن است به معنای پذیرفتن جایگاهی برابر با دو قدرتی باشد که زرادخانههای هستهای بسیار بزرگتری دارند؛ اما از منظر واشنگتن، گنجاندن چین در هر توافق جدید برای ایجاد یک نظام پایدار کنترل تسلیحات ضروری است.
به همین دلیل، انتظار نمیرود نشست شنژن به توافقی فوری درباره کاهش زرادخانههای هستهای منجر شود. محتملتر آن است که رهبران سه کشور درباره ضرورت آغاز گفتوگو، ایجاد سازوکارهای ارتباطی و مدیریت خطرهای ناشی از رقابت هستهای تبادل نظر کنند.
ایران؛ پروندهای که میتواند به میز سهجانبه قدرتها راه پیدا کند
در کنار کنترل تسلیحات راهبردی، پرونده ایران نیز یکی از موضوعات مهم مورد اشاره دونالد ترامپ برای نشست شنژن است. رئیسجمهوری آمریکا اعلام کرد که در دیدار احتمالی با پوتین و شی، درباره پایان دادن به جنگ ایران و موضوع خلع سلاح هستهای گفتوگو خواهد کرد.
ورود پرونده ایران به چنین نشستی از چند جهت اهمیت دارد. نخست آنکه روسیه و چین هر دو از بازیگران تأثیرگذار در معادلات هستهای و دیپلماتیک ایران هستند. مسکو و پکن در سالهای گذشته روابط سیاسی، اقتصادی و راهبردی خود با تهران را گسترش دادهاند و در پرونده هستهای ایران نیز نقش داشتهاند. دوم آنکه جنگ ایران و آمریکا، با توجه به تأثیر آن بر امنیت خلیج فارس و بازار جهانی انرژی، از یک بحران منطقهای فراتر رفته و به مسئلهای با پیامدهای بینالمللی تبدیل شده است.
با این حال، باید میان دو موضوع تمایز قائل شد: نخست، مذاکرات درباره زرادخانههای هستهای سه قدرت بزرگ و دوم، پرونده هستهای ایران و اختلافات تهران و واشنگتن. این دو موضوع از نظر حقوقی، فنی و سیاسی متفاوتاند. کنترل تسلیحات راهبردی به شمار و نوع کلاهکها، سامانههای پرتاب و سازوکارهای راستیآزمایی مربوط است؛ در حالی که پرونده ایران به موضوعاتی مانند سطح و نوع غنیسازی، ذخایر اورانیوم، نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی، تحریمها و تضمینهای امنیتی ارتباط دارد.
بنابراین، اگرچه ممکن است این دو پرونده در یک گفتوگوی سیاسی مطرح شوند، نمیتوان از آن انتظار داشت که یک توافق واحد و جامع درباره همه این مسائل حاصل شود.
سه سناریو درباره ایران در نشست شنژن
با توجه به مواضع اعلامشده و منافع متفاوت سه کشور، میتوان سه سناریوی اصلی را درباره نحوه طرح پرونده ایران در نشست شنژن در نظر گرفت: سناریوی نخست؛ توافق بر سر مهار بحران و بازگشت به مسیر دیپلماسی.
محتملترین سناریو از منظر مدیریت بحران آن است که سه رهبر درباره ضرورت جلوگیری از گسترش جنگ و بازگشت به یک مسیر دیپلماتیک به تفاهم اولیه برسند. در این چارچوب، روسیه و چین میتوانند از ظرفیت خود برای انتقال پیامها و تسهیل گفتوگو میان تهران و واشنگتن استفاده کنند.
چنین تفاهمی لزوماً به معنای توافق بر سر جزئیات برنامه هستهای ایران یا لغو تحریمها نخواهد بود؛ بلکه میتواند بر ایجاد آتشبس پایدار، کاهش تنشهای نظامی، بازگشت به مذاکرات هستهای و جلوگیری از گسترش بحران در خلیج فارس متمرکز شود.
مزیت این سناریو برای ترامپ آن است که میتواند از طریق یک ابتکار دیپلماتیک، خود را بهعنوان بازیگری معرفی کند که قادر به پایان دادن به جنگ است. برای شی جینپینگ نیز کاهش تنش در خاورمیانه به معنای حفاظت از منافع اقتصادی و امنیت انرژی چین خواهد بود. پوتین هم میتواند از طریق ایفای نقش میانجی، جایگاه بینالمللی روسیه را تقویت کند.
سناریوی دوم؛ تفاهم محدود سه قدرت درباره فشار بر ایران. سناریوی دوم آن است که سه کشور، بدون دستیابی به توافقی جامع، درباره ضرورت محدود کردن تنشها و تعیین چارچوبی برای مدیریت پرونده هستهای ایران به تفاهمی محدود برسند. در این وضعیت، ممکن است آمریکا خواستار همکاری بیشتر مسکو و پکن در زمینه فشار دیپلماتیک و اقتصادی بر تهران شود؛ در مقابل، روسیه و چین نیز بر ضرورت جلوگیری از حمله نظامی و حلوفصل اختلافات از مسیر مذاکره تأکید کنند.
این سناریو میتواند برای ایران پیچیده باشد؛ زیرا در صورت همسویی نسبی سه قدرت بزرگ درباره ضرورت اعمال محدودیتهای بیشتر، فضای مانور دیپلماتیک تهران کاهش مییابد. با این حال، اختلاف منافع روسیه، چین و آمریکا و نبود توافق درباره ماهیت و حدود فشارها، مانع از آن خواهد بود که چنین تفاهمی بهسرعت به یک ائتلاف عملیاتی تبدیل شود.
سناریوی سوم؛ شکست تلاش برای تفاهم و تداوم تقابل. سناریوی سوم، ناکامی سه رهبر در دستیابی به حتی یک چارچوب مشترک برای مدیریت بحران ایران است. در این حالت، اختلافات آمریکا با روسیه و چین درباره تحریمها، امنیت منطقه و نحوه مواجهه با برنامه هستهای ایران همچنان پابرجا میماند و نشست شنژن بیشتر به محلی برای بیان مواضع و نمایش قدرت تبدیل خواهد شد.
در چنین شرایطی، احتمال تداوم جنگ یا فشار اقتصادی علیه ایران از بین نمیرود. آمریکا ممکن است مسیر فشارهای یکجانبه را ادامه دهد و روسیه و چین نیز بدون ورود مستقیم به تقابل با واشنگتن، به حمایت سیاسی و دیپلماتیک از مواضع تهران ادامه دهند. این سناریو از آن جهت
اهمیت دارد که نشان میدهد حتی حضور همزمان سه قدرت بزرگ در یک نشست نیز الزاماً به معنای توانایی آنها برای حل بحرانهای بینالمللی نیست.
شنژن؛ آغاز نظم جدید یا نمایش قدرتهای بزرگ؟
نشست سهجانبه ترامپ، پوتین و شی را میتوان نشانهای از بازگشت دیپلماسی رهبران به مرکز مدیریت بحرانهای جهانی دانست؛ الگویی که در آن، قدرتهای بزرگ تلاش میکنند از طریق گفتوگوهای مستقیم، درباره مهمترین مسائل امنیتی و سیاسی جهان به تفاهم برسند.
با این حال، جهان امروز با سال ۱۹۴۵ تفاوت دارد. در دوران جنگ جهانی دوم، سه قدرت پیروز جنگ میتوانستند درباره بخش بزرگی از ترتیبات امنیتی و سیاسی جهان تصمیمگیری کنند؛ اما امروز قدرتهای منطقهای، بازیگران غیردولتی، نهادهای بینالمللی و وابستگیهای اقتصادی متقابل، امکان توافقهای فراگیر و یکجانبه را محدود کردهاند.
در مورد ایران نیز هیچ توافقی میان واشنگتن، مسکو و پکن بدون در نظر گرفتن مواضع تهران نمیتواند به راهحلی پایدار منجر شود. پرونده هستهای ایران، امنیت منطقه و آینده مناسبات تهران و واشنگتن مستقیماً با منافع ملی ایران گره خورده است و تصمیمگیری درباره آن نمیتواند صرفاً به توافق سه قدرت بزرگ وابسته باشد.
 copy.webp)

۰ دیدگاه