چین؛ تهدید تازه برای فولاد ایران از مسیر صادرات

به گزارش نماد اقتصاد، براساس گزارش چشم‌انداز فولاد ۲۰۲۶ سازمان توسعه و همکاری اقتصادی، صادرات فولاد چین در سال ۲۰۲۵ به ۱۳۱.۲ میلیون تن رسید؛ رقمی که نسبت به سال قبل از آن ۱۳.۸ درصد افزایش داشت و سهم چین از صادرات جهانی فولاد را به حدود ۴۱ درصد رساند؛ این در حالی است که مجموع تجارت جهانی فولاد در همان سال ۶.۲ درصد کاهش یافت. به بیان دیگر، در شرایطی که بازار جهانی کوچک‌تر شده، چین توانسته است سهم بیشتری از همین بازار محدودشده را در اختیار بگیرد.

این تفاوت، مهم‌ترین بخش ماجرا برای تولیدکنندگان ایرانی است؛ چراکه رقابت آینده احتمالا نه صرفا بر سر افزایش ظرفیت تولید بلکه بر سر قیمت تمام‌شده، دسترسی به بازار و توان حفظ مشتری صادراتی شکل خواهد گرفت.

مازاد تولید چین، مسئله‌ای فراتر از بازار داخلی

یکی از مشکلات ساختاری صنعت فولاد چین، فاصله میان ظرفیت تولید و تقاضای داخلی است. ضعف نسبی تقاضای داخلی، به‌ویژه در بخش‌هایی مانند ساخت‌وساز باعث شده است فولادسازان چینی انگیزه بیشتری برای حضور در بازارهای خارجی داشته باشند.

سازمان توسعه و همکاری اقتصادی نیز تاکید کرده است که ضعف تقاضای داخلی چین به افزایش فشار صادراتی منجر شده و تولیدکنندگان این کشور در سال ۲۰۲۵ رکورد جدیدی را در صادرات به ثبت رسانده‌اند. صادرات چین طی فاصله سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۵ بیش از دو برابر شده است.

اهمیت این مسئله در آن است که صادرات بیشتر چین الزاما به معنای رشد متناسب تقاضای جهانی نیست. اگر عرضه جدید وارد بازاری شود که تقاضای آن محدود است، نتیجه طبیعی آن افزایش رقابت قیمتی و فشار بر حاشیه سود تولیدکنندگان خواهد بود.

برای فولاد ایران، این موضوع از آن جهت مهم‌تر است که صادرکنندگان ایرانی معمولا با هزینه‌های جانبی بالاتری برای ورود به بازارهای جهانی مواجه‌اند؛ از محدودیت‌های بانکی و تحریمی گرفته تا هزینه حمل، بیمه، تسویه مالی و ریسک‌های مرتبط با دسترسی پایدار به مشتری.

بازار منطقه؛ زمین اصلی رقابت

تهدید چین برای فولاد ایران بیش از آنکه در بازارهای دوردست احساس شود، در بازارهای منطقه‌ای و نزدیک اهمیت دارد. فولاد ایران به دلیل محدودیت‌های تجاری و لجستیکی، نمی‌تواند در تمام بازارهای جهان به شکل یکسان حضور داشته باشد. بنابراین بازارهایی مانند خاورمیانه، شمال آفریقا، آسیای مرکزی و برخی کشورهای آسیایی برای صادرکنندگان ایرانی اهمیت بیشتری دارند.

از سوی دیگر، چین نیز به دنبال حفظ و توسعه حضور خود در بازارهای مختلف است. داده‌های ۲۰۲۵ نشان می‌دهد صادرات چین در حالی افزایش یافته که صادرات بسیاری از مناطق تولیدکننده فولاد کاهش پیدا کرده است. صادرات فولاد اروپا نسبت به سال ۲۰۱۹ بیش از ۵۰ درصد کاهش یافته و صادرات آمریکای شمالی نیز افت قابل‌توجهی داشته است؛ در چنین شرایطی، چین توانسته است جایگاه خود را در تجارت جهانی تقویت کند.

حتی در سال ۲۰۲۶ نیز فشار صادراتی چین ادامه داشته است. براساس داده‌های منتشرشده از بازار، صادرات محصولات فولادی و بیلت چین طی هفت ماهه ۲۰۲۶ حدود ۷۷.۱۵ میلیون تن بوده که نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۲۵ رشد داشته است. نکته مهم این است که رشد صادرات بیلت در این دوره قابل‌ توجه بوده و بخشی از تقاضای ایجادشده در بازارهای آسیایی با عرضه چین پوشش داده شده است.

بنابراین، مسئله فقط ورق گرم یا محصولات نهایی نیست بلکه بیلت و محصولات نیمه‌نهایی نیز می‌توانند به ابزار چین برای نفوذ در زنجیره فولاد بازارهای منطقه تبدیل شوند.

فشار اصلی بر حاشیه سود فولاد ایران

در چنین شرایطی، نخستین اثر افزایش صادرات چین الزاما کاهش شدید حجم صادرات ایران نیست بلکه می‌تواند کاهش قدرت قیمت‌گذاری فولادسازان ایرانی باشد.

وقتی یک مشتری خارجی میان عرضه فولاد ایران و عرضه ارزان‌تر چین حق انتخاب داشته باشد، قیمت پیشنهادی به مهم‌ترین متغیر تصمیم‌گیری تبدیل می‌شود. فولادساز ایرانی برای حفظ مشتری ممکن است مجبور شود تخفیف بیشتری ارائه دهد یا هزینه‌های حمل و شرایط پرداخت را به شکل جذاب‌تری مدیریت کند. این مسئله مستقیما حاشیه سود شرکت‌های فولادی را تحت فشار قرار می‌دهد.

اهمیت موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم صنعت فولاد ایران طی سال‌های اخیر با افزایش هزینه‌های تولید نیز مواجه بوده است. محدودیت برق و گاز، هزینه مواد اولیه، حمل‌ونقل و چالش‌های صادراتی، همگی باعث شده‌اند کاهش قیمت فروش اثر بیشتری بر سودآوری شرکت‌ها داشته باشد. به عبارت دیگر، چین می‌تواند از سمت درآمد صادراتی به فولاد ایران فشار وارد کند؛ در حالی که هزینه‌های تولید داخل همچنان در حال افزایش است.

چرا ایران نمی‌تواند صرفا با کاهش قیمت رقابت کند؟

در نگاه نخست ممکن است راهکار مقابله با چین، کاهش قیمت صادراتی باشد اما چنین رویکردی در بلندمدت پایدار نیست.

چین دارای مزیت‌هایی در مقیاس تولید، زنجیره تامین، زیرساخت‌های بندری، دسترسی به بازارهای متعدد و توان مالی است که امکان قیمت‌گذاری تهاجمی‌تر را برای آن فراهم می‌کند.

سازمان توسعه و همکاری اقتصادی نیز به نقش حمایت‌های دولتی و سیاست‌های صنعتی در ساختار صنعت فولاد چین اشاره کرده است. در سال ۲۰۲۴، نسبت یارانه به دارایی شرکت‌های فولادی چینی در میانه توزیع، حدود ۱۵ برابر شرکت‌های فولادی میانه در سایر کشورها گزارش شده است.

بنابراین اگر فولاد ایران بخواهد صرفا با کاهش قیمت با چین رقابت کند، احتمالا بخشی از حاشیه سود خود را از دست خواهد داد؛ بدون اینکه لزوما بتواند مزیت پایداری ایجاد کند. راهکار موثرتر، حرکت به سمت رقابت غیرقیمتی و افزایش ارزش صادرات است.

فولاد ایران باید از خام‌فروشی فاصله بگیرد

یکی از مسیرهای مهم مقابله با فشار صادراتی چین، تغییر ترکیب صادرات فولاد ایران است. هرچه سهم محصولات میانی و نهایی با ارزش افزوده بالاتر افزایش پیدا کند، رقابت مستقیم با محصولات انبوه چینی کاهش خواهد یافت.

تولید فولادهای آلیاژی، محصولات کیفی، ورق‌های تخصصی و محصولات مورد استفاده در صنایع پایین‌دستی می‌تواند بخشی از این مسیر باشد. چنین محصولاتی بازار تخصصی‌تری دارند و مشتری در انتخاب آن‌ها تنها قیمت را معیار قرار نمی‌دهد.

از سوی دیگر، توسعه زنجیره پایین‌دستی نیز اهمیت دارد. اگر فولاد ایران به جای صادرات صرفا شمش و محصولات نیمه‌نهایی، بخشی از ظرفیت خود را به تولید محصولات نهایی اختصاص دهد، وابستگی شرکت‌ها به بازارهای کامودیتی کاهش پیدا می‌کند.

این تغییر البته نیازمند سرمایه‌گذاری، فناوری و دسترسی به بازار است اما در شرایطی که رقابت قیمتی در بازار فولاد تشدید شده، می‌تواند یک ضرورت راهبردی باشد.

مزیت ایران؛ نزدیکی به بازارهای منطقه

با وجود تمام این تهدیدها، ایران همچنان مزیت‌هایی دارد که چین به‌سادگی نمی‌تواند آن‌ها را حذف کند. موقعیت جغرافیایی ایران، دسترسی به بازارهای منطقه، ظرفیت تولید فولاد، منابع انرژی و امکان توسعه زنجیره ارزش ازجمله این مزیت‌ها هستند.

در واقع، مسئله اصلی برای فولاد ایران این نیست که بتواند در همه بازارهای دنیا با چین رقابت کند بلکه باید بتواند مزیت جغرافیایی خود را به مزیت تجاری تبدیل کند.

این موضوع به معنای توسعه قراردادهای بلندمدت با مشتریان منطقه‌ای، ایجاد شبکه توزیع، تقویت لجستیک ریلی و دریایی، کاهش هزینه‌های مبادله و ارائه محصولات متناسب با نیاز بازار است.

در این میان، تحولات تجارت جهانی نیز نشان می‌دهد که مسیرهای حمل‌ونقل و ریسک‌های ژئوپلیتیک اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند. در ماه‌های اخیر، اختلال در مسیرهای دریایی منطقه باعث افزایش هزینه و زمان حمل برخی محموله‌های فولادی شده و حتی بر جریان صادرات چین به برخی بازارهای خاورمیانه اثر گذاشته است. این شرایط اگرچه ریسک ایجاد می‌کند اما هم‌زمان می‌تواند برای صادرکنندگانی که به بازار نزدیک‌تر هستند، یک مزیت نسبی ایجاد کند.

تهدید چین، زنگ هشدار برای سیاست صنعتی ایران

افزایش صادرات فولاد چین را نباید یک نوسان مقطعی در بازار جهانی تلقی کرد. داده‌های چند سال اخیر نشان می‌دهد این کشور به‌تدریج سهم خود را در تجارت جهانی فولاد افزایش داده و در شرایط ضعف تقاضای داخلی، صادرات به یکی از ابزارهای مهم مدیریت مازاد تولید تبدیل شده است.

برای ایران، این روند یک هشدار جدی است. در شرایطی که صنعت فولاد کشور برای حفظ تولید و صادرات به بازارهای خارجی وابسته است، ورود عرضه عظیم چین می‌تواند قیمت‌های جهانی را تحت فشار قرار دهد و رقابت را دشوارتر کند.

بنابراین سیاست فولاد ایران باید از افزایش صرف ظرفیت تولید، به سمت افزایش بهره‌وری، توسعه محصولات با ارزش افزوده، کاهش هزینه لجستیک، تنوع بازارهای صادراتی و ایجاد مزیت رقابتی پایدار حرکت کند.

در پایان، تهدید چین را نمی‌توان با بستن بازار داخلی یا کاهش دستوری قیمت‌ها مدیریت کرد. رقابت با بزرگ‌ترین صادرکننده فولاد جهان، نیازمند بازطراحی مدل صادراتی ایران است.

اگر فولاد ایران همچنان عمدتا به‌عنوان یک کالای پایه در بازارهای جهانی عرضه شود، فشار چین می‌تواند حاشیه سود را فرسوده کند اما اگر زنجیره فولاد به سمت محصولات تخصصی، بازارهای هدف مشخص و قراردادهای پایدار حرکت کند، حتی در شرایط افزایش عرضه چین نیز امکان حفظ جایگاه صادراتی ایران وجود خواهد داشت.

مسئله امروز فولاد ایران، فقط تولید بیشتر نیست بلکه مسئله اصلی پیدا کردن بازار و مزیت برای این تولید است.