هالووین چگونه به خیابان‌های ایران رسید؟

به گزارش نماد اقتصاد، یک صورت زخمی، چشمانی که زیر لنزهای رنگی دیگر شباهتی به چشم انسان ندارند، رد خون روی لباس و ماسکی که گاهی قیمتش از حقوق چند روز کار یک کارگر بیشتر است. تصویرها یکی پس از دیگری روی صفحه تلفن همراه ظاهر می‌شوند؛ دختری با گریم عروس مرده، جوانی شبیه شخصیت یک فیلم ترسناک و جمعی که برای ثبت یک عکس متفاوت، ساعت‌ها وقت و میلیون‌ها تومان هزینه کرده‌اند.

این تصاویر برای بسیاری از کاربران ایرانی، به یکی از جلوه‌های متفاوت شبکه‌های اجتماعی در روزهای منتهی به هالووین تبدیل شده است. تصاویری که دیگر به کدوهای نارنجی، دندان‌های مصنوعی خون‌آشام و کلاه جادوگری محدود نمی‌شوند. گریم‌ها حرفه‌ای‌تر، لباس‌ها پیچیده‌تر و مهمانی‌ها پرزرق‌وبرق‌تر شده‌اند.

اما پشت این چهره‌های ترسناک، واقعیتی اقتصادی و فرهنگی پنهان است. هالووین در ایران فقط یک جشن وارداتی نیست؛ به بازاری برای فروش کالا، خدمات زیبایی، سرگرمی، تولید محتوا و حتی نمایش سبک زندگی تبدیل شده است.

برای گروهی از جوانان، این جشن فرصتی است برای، پوشیدن لباس‌هایی که در زندگی روزمره جایی ندارند و تجربه چند ساعت متفاوت در کنار دوستان. آن‌ها لزوماً در پی شناخت تاریخ اروپا یا پیروی از آیینی غربی نیستند؛ بیشتر به دنبال بهانه‌ای برای خوش‌گذرانی‌اند.

در مقابل، منتقدان گسترش هالووین را نشانه‌ای از نفوذ الگوهای فرهنگی خارجی می‌دانند؛ روندی که در آن یک مناسبت بیگانه، با کمک شبکه‌های اجتماعی، تبلیغات و جذابیت‌های تجاری، آرام‌آرام وارد سبد تفریح و مصرف خانواده‌های ایرانی می‌شود.

در میانه این دو نگاه، پرسشی اقتصادی نیز وجود دارد؛هالووین ۱۴۰۵ چقدر خرج روی دست شرکت‌کنندگان گذاشت و چرا امسال تا این اندازه دیده شد؟

قیمت ترس در بازار ایران

جست‌وجو در فروشگاه‌های اینترنتی نشان می‌دهد وسایل هالووین دیگر محدود به اسباب‌بازی‌های ارزان‌قیمت نیستند. ماسک‌های لاتکسی، تجهیزات گریم، پوشش شخصیت‌های سینمایی و وسایل تزئینی، بازاری با سطوح قیمتی متفاوت ایجاد کرده‌اند.

برای مثال، در یکی از فروشگاه‌های لوازم جشن، خون مصنوعی با قیمت ۲۵۰ هزار تومان عرضه شده است. در فروشگاهی دیگر، ماسک خارجی لاتکسی پیرزن ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان، ماسک زامبی صورت‌زخمی ۳ میلیون و ۹۸۰ هزار تومان و ماسک جوکر ۲ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان قیمت‌گذاری شده‌اند. نمونه‌ای از ماسک شخصیت Death Note نیز در یک فروشگاه با قیمت ۷ میلیون و ۳۰۰ هزار تومان فهرست شده است.

در نتیجه، جوانی که قصد دارد با ظاهری متفاوت در یک مهمانی شرکت کند، ممکن است تنها برای پوشاندن صورت خود چند میلیون تومان بپردازد؛ پیش از آنکه هزینه لباس، آرایش و ورود به جشن محاسبه شود.

قیمت‌های قابل مشاهده در بازار لوازم هالووین

پارتی‌های میلیونی هالووین

اما شاید پرهزینه‌ترین بخش هالووین، نه خرید ماسک و گریم، بلکه حضور در مهمانی‌هایی باشد که به مناسبت این جشن برگزار می‌شوند.

در برخی آگهی‌های منتشرشده برای هالووین ۱۴۰۵، بلیت ورود به مهمانی‌ها و کافه ها از ۳ میلیون تومان تا بیش از ۱۰ میلیون تومان قیمت‌گذاری شده است. برای نمونه، یک برنامه در کافه محدوده تهران و کرج با ورودی ۵۰۰ هزار تومان برای زنان و یک میلیون تومان برای مردان تبلیغ شده بود. در آگهی دیگری برای برنامه‌ای در غرب تهران، ورودی زنان یک میلیون و مردان یک میلیون و ۶۰۰ هزار تومان اعلام شده و هزینه گریم حرفه‌ای نیز جداگانه در نظر گرفته شده بود.

نکته مهم آن است که برای برگزارکنندگان، فروش بلیت تنها یک بخش از درآمد احتمالی است. خدمات عکاسی، فیلم‌برداری، طراحی صحنه، نورپردازی، پذیرایی و گریم نیز می‌توانند بخشی از اقتصاد این مراسم باشند.

برای درک بهتر هزینه‌ها، کافی است یک سناریوی فرضی را در نظر بگیریم: فردی با بلیت دو میلیون تومانی، ماسک سه‌میلیونی، لباس دو‌میلیونی و گریم حرفه‌ای سه‌میلیونی، برای یک شب حدود ۱۰ میلیون تومان پرداخت می‌کند. اگر بلیت یک مهمانی واقعاً ۱۵ میلیون تومان باشد، همین سبد هزینه به ۲۳ میلیون تومان می‌رسد.

این محاسبات، نمونه‌های فرضی‌اند و به معنای هزینه معمول همه شرکت‌کنندگان نیستند.

چرا هالووین ۱۴۰۵ این‌قدر پررنگ شد؟

امسال تفاوت فقط در تعداد عکس‌های منتشرشده نبود. ویدئوهایی از جوانان با گریم‌های هالووینی در خیابان‌های تهران و همچنین گزارش‌هایی از شیراز، مشهد و بوشهر منتشر شد. حتی خودروهایی با تزئینات مرتبط با هالووین نیز در تصاویر دیده می‌شدند. شماری از این برنامه‌ها از پنجشنبه ۷ آبان، دو روز پیش از تاریخ اصلی هالووین، آغاز شده بودند.

هم‌زمان، اتاق اصناف ایران در ۷ آبان ۱۴۰۵ برگزاری، تبلیغ و فروش اقلام مرتبط با هالووین را در اماکن عمومی و صنفی ممنوع اعلام کرد و درباره برخورد با واحدهای متخلف هشدار داد.

چند عامل می‌تواند این وضعیت را توضیح دهد. نخست، نقش شبکه‌های اجتماعی است. یک گریم حرفه‌ای شاید فقط در یک مهمانی دیده شود، اما فیلم همان چهره می‌تواند هزاران بار در اینستاگرام و دیگر شبکه‌ها بازنشر شود. در چنین شرایطی، هالووین بیش از آنکه یک مراسم باشد، به فرصتی برای تولید محتوای تصویری تبدیل می‌شود.

عامل دوم، میل به تجربه متفاوت است. جوانی که بخش بزرگی از زندگی روزانه‌اش میان کار، تحصیل، رفت‌وآمد و فشارهای اقتصادی می‌گذرد، ممکن است در چنین جشنی فرصتی برای فاصله گرفتن از روزمرگی پیدا کند. پوشیدن لباس شخصیت محبوب سینمایی یا تبدیل شدن به یک موجود خیالی، برای او شکل متفاوتی از سرگرمی است.

عامل سوم، رقابت بصری میان شرکت‌کنندگان است. هرچه گریم‌ها حرفه‌ای‌تر و لباس‌ها غیرمعمول‌تر می‌شوند، انگیزه برای متفاوت ظاهر شدن نیز افزایش می‌یابد. این رقابت، تقاضا برای کالاهای خاص و خدمات گران‌تر را تقویت می‌کند.

هجوم فرهنگی یا جهانی‌شدن سبک زندگی؟

داستان هالووین در ایران فقط درباره هزینه کردن نیست. آنچه امروز در شبکه‌های اجتماعی دیده می‌شود، بخشی از جریان بزرگ‌تر جابه‌جایی نمادها و مناسبت‌های فرهنگی میان کشورهاست.

نسلی که فیلم‌های هالیوودی می‌بیند، بازی‌های ویدئویی انجام می‌دهد، موسیقی بین‌المللی گوش می‌کند و سبک پوشش شخصیت‌های مشهور را دنبال می‌کند، با نمادهای هالووین نیز ناآشنا نیست. برای این نسل، مرزهای فرهنگی در جهان دیجیتال به‌مراتب کم‌رنگ‌تر از گذشته شده‌اند.

از نگاه منتقدان، مسئله زمانی جدی می‌شود که مناسبت‌های وارداتی، بدون شناخت پیشینه تاریخی و فرهنگی‌شان، به الگوهای تازه مصرف تبدیل شوند؛ به‌خصوص وقتی جشن گرفتن با هزینه‌های میلیونی و نمایش تجمل در شبکه‌های اجتماعی گره می‌خورد.

در مقابل، طرفداران این جشن معتقدند تجربه یک مناسبت خارجی لزوماً به معنای کنار گذاشتن سنت‌های بومی نیست. همان جوانی که در هالووین لباس خون‌آشام می‌پوشد، ممکن است در شب یلدا نیز دور سفره خانوادگی بنشیند و نوروز را جشن بگیرد.

هالووین چگونه متولد شد؟

برای شناخت این جشن باید بیش از دو هزار سال به عقب بازگشت؛ زمانی که اقوام سلت در بخش‌هایی از ایرلند، بریتانیا و شمال فرانسه، پایان فصل برداشت محصول و آغاز زمستان را با آیینی به نام «سامهین» جشن می‌گرفتند.

در باورهای آن زمان، شب پایانی اکتبر مرز میان جهان زندگان و مردگان کم‌رنگ می‌شد. مردم با روشن کردن آتش‌های بزرگ و پوشیدن لباس‌های عجیب تلاش می‌کردند خود را از ارواح و نیروهای ناشناخته محافظت کنند.

با گسترش مسیحیت، برخی سنت‌های این آیین با مناسبت «روز همه قدیسان» پیوند خورد و شب پیش از آن به نام All Hallows’ Eve شناخته شد؛ عبارتی که به‌تدریج به Halloween تبدیل شد.

در قرن نوزدهم، مهاجران ایرلندی و اسکاتلندی این سنت‌ها را به آمریکا بردند. طی دهه‌های بعد، هالووین به مناسبتی اجتماعی و سپس تجاری تبدیل شد؛ از پوشیدن لباس‌های مبدل و جمع‌آوری شکلات توسط کودکان تا فروش گسترده لباس، دکوراسیون و برگزاری مهمانی‌های بزرگ.

به این ترتیب، آیینی که زمانی با ترس از بازگشت ارواح ارتباط داشت، در جهان امروز به صنعتی تبدیل شده که ترس را در قالب سرگرمی می‌فروشد.

اقتصاد پنهان هالووین؛ چه کسانی سود می‌برند؟

برای فروشنده ماسک، هالووین یک فرصت فصلی فروش است. برای گریمور، زمانی برای جذب مشتریان تازه. برای طراح لباس، فرصتی برای تولید پوشش‌هایی که شاید در دیگر روزهای سال تقاضای چندانی نداشته باشند.

در این زنجیره حتی فعالان حوزه غذا، شیرینی‌پزی، عکاسی و تولید محتوای دیجیتال نیز سهمی دارند. بر اساس گزارش ها برخی سالن‌های زیبایی در روزهای منتهی به جشن، سفارش‌های ویژه گریم و طراحی ناخن دریافت کرده بودند و فروشندگان لوازم تزئینی نیز از بازار فصلی این مناسبت بهره می‌بردند.

اما اندازه واقعی اقتصاد هالووین در ایران همچنان نامشخص است. آمار رسمی از تعداد شرکت‌کنندگان، گردش مالی فروشگاه‌ها یا مجموع مبالغ پرداخت‌شده برای مهمانی‌ها وجود ندارد. سال گذشته نیز خبرگزاری فارس مدعی هزینه‌کرد دست‌کم ۳۰ میلیارد تومان در تهران شده بود، اما این رقم را نمی‌توان بدون بررسی روش محاسبه، مبنای برآورد بازار امسال قرار داد.