باتری گران، بازیافت نامشخص؛ چالش خودروهای برقی در ایران

به گزارش نماد اقتصاد، بازار خودرو ایران طی سال‌های اخیر شاهد افزایش عرضه خودروهای برقی و هیبریدی بوده است؛ محصولاتی که با هدف کاهش مصرف سوخت، کاهش آلایندگی و تنوع‌بخشی به سبد خودروهای موجود وارد بازار شده‌اند.

با این حال، هزینه مالکیت این خودروها تنها به قیمت خرید محدود نمی‌شود و موضوعاتی مانند تعمیرات تخصصی، تامین قطعات، تجهیزات تشخیصی و به‌ویژه باتری نقش مهمی در اقتصاد استفاده از آن‌ها دارد.

باتری، یکی از گران‌ترین و پیچیده‌ترین اجزای خودروهای برقی است. این قطعه برخلاف بسیاری از اجزای مصرفی خودرو، معمولا در کوتاه‌مدت نیاز به تعویض ندارد اما کاهش ظرفیت آن در طول زمان می‌تواند بر مسافت قابل پیمایش، عملکرد خودرو و ارزش فروش آن تاثیر بگذارد.

در چنین شرایطی، حتی اگر یک خودرو از نظر مصرف انرژی برای مالک صرفه اقتصادی داشته باشد، هزینه احتمالی تعویض باتری می‌تواند محاسبات اقتصادی وی را تغییر دهد. قیمت نهایی باتری نیز به عواملی مانند ظرفیت، نوع سلول‌ها، فناوری به‌کاررفته، برند خودرو، هزینه واردات، نرخ ارز و دسترسی به خدمات تخصصی وابسته است.

باتری فرسوده؛ قطعه مستهلک یا دارایی قابل بازیابی؟

باتری خودروهای برقی پس از کاهش ظرفیت، لزوما به معنای پایان کامل عمر خود نیست. ممکن است باتری دیگر برای تامین توان مورد نیاز خودرو مناسب نباشد اما همچنان برای کاربردهای کم‌مصرف‌تر قابل استفاده باشد.

این موضوع در ادبیات صنعت خودروهای برقی با عنوان «عمر دوم باتری» شناخته می‌شود. باتری‌های مستعمل می‌توانند پس از ارزیابی فنی، در سامانه‌های ذخیره‌سازی انرژی، تجهیزات پشتیبان برق یا برخی کاربردهای صنعتی مورد استفاده قرار گیرند؛ البته مشروط به آنکه سلامت سلول‌ها، ایمنی حرارتی و وضعیت فنی آن‌ها به‌طور دقیق بررسی شود.

در ایران، توسعه چنین بازاری نیازمند شکل‌گیری زنجیره‌ای از خدمات است؛ از جمع‌آوری و انتقال ایمن باتری گرفته تا آزمایش ظرفیت، تفکیک سلول‌ها، بازسازی، استفاده مجدد و در نهایت بازیافت مواد اولیه. نبود این زنجیره می‌تواند موجب شود باتری‌های فرسوده یا در انبارها باقی بمانند یا به مسیرهای غیررسمی و فاقد استاندارد هدایت شوند.

بازیافت باتری‌های لیتیومی با باتری‌های معمولی متفاوت است

یکی از نکات مهم درباره خودروهای برقی، تفاوت فناوری باتری آن‌ها با باتری‌های سرب‌اسیدی رایج در خودروهای بنزینی است. بازیافت باتری‌های لیتیوم‌یونی به تجهیزات، دانش فنی و فرآیندهای تخصصی نیاز دارد و نمی‌توان آن‌ها را با روش‌های متداول بازیافت باتری‌های معمولی مدیریت کرد.

باتری‌های لیتیومی حاوی موادی مانند لیتیوم، نیکل، کبالت، منگنز، مس و آلومینیوم هستند. بازیابی این مواد می‌تواند از نظر اقتصادی ارزشمند باشد اما فرآیند جداسازی آن‌ها به دلیل ساختار پیچیده باتری، خطر آتش‌سوزی و حساسیت مواد شیمیایی، نیازمند فناوری و استانداردهای مشخص است.

پژوهش‌های جدید در حوزه بازیافت باتری خودروهای برقی بر موضوعاتی مانند توسعه فناوری‌های هیدرومتالورژی، افزایش نرخ بازیابی مواد، استفاده از ربات‌ها و ایجاد سامانه‌های ردیابی چرخه عمر باتری تمرکز دارند. این روند نشان می‌دهد که بازیافت باتری تنها یک موضوع زیست‌محیطی نیست بلکه بخشی از اقتصاد چرخشی و زنجیره تامین مواد معدنی آینده به شمار می‌رود.

قانون چه تکلیفی برای بازیافت خودروها تعیین کرده است؟

در ایران، آیین‌نامه اجرایی ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو، تولیدکنندگان و واردکنندگان را مکلف کرده است دفترچه راهنمای اسقاط و بازیافت محصولات خود را در اختیار مراکز مربوط قرار دهند. همچنین در این آیین‌نامه، بر ضرورت توجه به ملاحظات اسقاط در فرآیند طراحی خودرو و ارائه روش‌های بازیافت با بهره‌وری بالا تاکید شده است.

براساس همین چارچوب، مراکز اسقاط و بازیافت باید به سمت ایجاد تجهیزات و سازوکارهای نوین برای استفاده مجدد و بازیافت حداکثری قطعات حرکت کنند. در دستورالعمل‌های مرتبط با مراکز اسقاط نیز برای باتری‌ها، انبارهای مجهز و الزامات ایمنی جداگانه در نظر گرفته شده است.

با این حال، وجود تکلیف قانونی به‌تنهایی به معنای شکل‌گیری یک صنعت کامل برای بازیافت باتری خودروهای برقی نیست. این حوزه به دستورالعمل‌های فنی جزئی‌تر، مراکز تخصصی، سرمایه‌گذاری، آموزش نیروی انسانی و سازوکار مشخص برای تعیین مسئولیت واردکننده، تولیدکننده، تعمیرکار و مالک خودرو نیاز دارد.

خدمات پس از فروش؛ حلقه حساس زنجیره برقی‌ها

یکی از چالش‌های اصلی خودروهای برقی در ایران، نحوه ارائه خدمات پس از فروش است. باتری خودروهای برقی یک قطعه ساده و قابل تعویض در هر تعمیرگاه نیست. تشخیص خرابی، بررسی افت ظرفیت، تعمیر ماژول‌ها و مدیریت سامانه کنترل باتری به تجهیزات تخصصی و نیروی آموزش‌دیده نیاز دارد.

اگر شبکه خدمات پس از فروش نتواند باتری را تعمیر یا ماژول‌های معیوب آن را جایگزین کند، ممکن است مالک با پیشنهاد تعویض کامل مجموعه باتری مواجه شود؛ راهکاری که می‌تواند هزینه زیادی به وی تحمیل کند.

از سوی دیگر، نبود اطلاعات شفاف درباره مدت ضمانت باتری، شرایط ابطال ضمانت، میزان افت ظرفیت قابل قبول و نحوه محاسبه ارزش باتری مستعمل می‌تواند بازار دست‌دوم خودروهای برقی را با ابهام مواجه کند. خریدار خودروی کارکرده باید بداند که چه میزان از ظرفیت باتری باقی مانده است و هزینه احتمالی تعمیر یا تعویض آن در آینده چقدر خواهد بود.

مسئولیت واردکنندگان در برابر پایان عمر محصول

گسترش خودروهای برقی بدون تعیین مسئولیت واردکنندگان و عرضه‌کنندگان در دوره پس از فروش، می‌تواند مشکلاتی را در آینده ایجاد کند. شرکت‌هایی که خودروهای برقی را وارد بازار می‌کنند، علاوه بر تامین خودرو، باید برای آموزش تعمیرکاران، تامین قطعات، مدیریت باتری‌های معیوب و جمع‌آوری باتری‌های پایان‌عمر نیز برنامه داشته باشند.

یکی از راهکارهای قابل بررسی، ایجاد نظام مسئولیت توسعه‌یافته تولیدکننده است؛ به این معنا که واردکننده یا تولیدکننده در قبال بخشی از چرخه عمر محصول، از زمان عرضه تا جمع‌آوری و بازیافت، مسئولیت مشخصی بر عهده داشته باشد.

در چنین مدلی، باتری فرسوده به‌عنوان پسماندی بدون صاحب رها نمی‌شود و مسیر آن از زمان خروج از خودرو تا بازیافت یا استفاده مجدد قابل ردیابی خواهد بود. اجرای این رویکرد البته نیازمند مقررات روشن، سامانه ثبت اطلاعات و نظارت بر مراکز تخصصی است.

فرصت تازه برای صنایع معدنی و بازیافت

باتری خودروهای برقی فقط یک چالش زیست‌محیطی نیست بلکه می‌تواند به فرصتی برای توسعه صنایع بازیافت و بازیابی فلزات تبدیل شود. در صورت ایجاد زیرساخت مناسب، بازیابی لیتیوم، نیکل، کبالت، مس و آلومینیوم از باتری‌های فرسوده می‌تواند بخشی از نیاز صنایع به مواد اولیه را تامین کند.

این موضوع برای اقتصادی مانند ایران که در حوزه معدن و صنایع فلزی از ظرفیت‌های قابل‌توجهی برخوردار است، اهمیت ویژه‌ای دارد؛ البته توسعه این صنعت نیازمند سرمایه‌گذاری در فناوری، ایجاد آزمایشگاه‌های تخصصی، تدوین استانداردهای ایمنی و تضمین دسترسی به حجم کافی از باتری‌های مستعمل است.

در کوتاه‌مدت، ممکن است تعداد باتری‌های پایان‌عمر خودروهای برقی در ایران محدود باشد اما تصمیم‌گیری درباره زیرساخت بازیافت باید پیش از انباشت این پسماندها انجام شود. ایجاد ظرفیت پس از شکل‌گیری بحران، معمولا هزینه بیشتری نسبت به برنامه‌ریزی پیشگیرانه دارد.

خودرو برقی بدون زنجیره بازیافت کامل نمی‌شود

ورود خودروهای برقی به بازار، صرفا به معنای واردات یا تولید خودرو و ایجاد ایستگاه‌های شارژ نیست. این خودروها به یک زنجیره کامل از خدمات، قطعات، تعمیرات، آموزش، ضمانت، جمع‌آوری و بازیافت نیاز دارند.

باتری، مهم‌ترین حلقه این زنجیره است زیرا هم بیشترین ارزش اقتصادی را در میان بسیاری از اجزای خودرو دارد و هم در صورت مدیریت نادرست می‌تواند به یک مسئله ایمنی و زیست‌محیطی تبدیل شود.

بنابراین توسعه خودروهای برقی در ایران باید هم‌زمان با تدوین نقشه راه باتری دنبال شود؛ نقشه‌ای که در آن، هزینه مالکیت، تعمیرپذیری، استفاده دوم، بازیافت، مسئولیت واردکنندگان و استانداردهای حمل‌ونقل و نگهداری باتری به‌صورت یکپارچه دیده شود.

در غیر این صورت، ممکن است بخشی از هزینه‌های واقعی این فناوری نه هنگام خرید خودرو بلکه سال‌ها بعد و در زمان تعمیر، فروش یا اسقاط آن آشکار شود.