آیا بارش‌های اخیر ایران با پدیده ال‌نینو ارتباطی دارد؟
خروش آب در رودخانه‌های خشک

آیا بارش‌های اخیر ایران با پدیده ال‌نینو ارتباطی دارد؟

۱۸ آبان ۱۴۰۵

بارش‌های قابل‌توجه روزهای اخیر در بخش‌هایی از ایران، از زاگرس و غرب کشور تا تهران و سواحل جنوبی، بار دیگر امیدها به بهبود وضعیت منابع آبی را زنده کرده است. جاری شدن آب در رودخانه‌هایی که طی سال‌های گذشته با خشکسالی و کاهش شدید دبی مواجه بودند، این پرسش‌ را مطرح کرده که آیا ایران وارد دوره‌ای پربارش شده است و این مسئله چقدر با پدیده ال‌نینو مرتبط است؟

به گزارش نماد اقتصاد، پس از چند سال خشکسالی متوالی و کاهش محسوس منابع آبی، بارندگی‌های روزهای اخیر در نقاط مختلف ایران، تصویری متفاوت از وضعیت جوی کشور ترسیم کرده است. در برخی مناطق، رودخانه‌هایی که مدت‌ها جریان قابل‌توجهی نداشتند، دوباره شاهد عبور حجم زیادی از آب هستند و ارتفاعات زاگرس و البرز نیز با بارش باران و برف مواجه شده‌اند.

این تغییرات در شرایطی رخ داده که ایران طی سال‌های گذشته با یکی از دوره‌های دشوار خشکسالی و تنش آبی روبه‌رو بوده است. کاهش بارندگی، افزایش دما، تبخیر بیشتر منابع سطحی و برداشت گسترده از آب‌های زیرزمینی، فشار قابل‌توجهی بر منابع آبی کشور وارد کرده‌اند. به همین دلیل، هر موج بارشی گسترده‌ای به‌سرعت با این امید همراه می‌شود که شاید شرایط آبی کشور در حال تغییر باشد.

اما هم‌زمانی بارندگی‌های اخیر با تقویت ال‌نینو در اقیانوس آرام، موضوع را وارد مرحله تازه‌ای کرده است. آیا واقعا این پدیده اقلیمی در افزایش بارندگی‌های ایران نقش داشته است و آیا می‌توان انتظار داشت طی ماه‌های آینده نیز شاهد بارش‌های مناسب باشیم؟

بارندگی‌های اخیر چقدر قابل‌توجه بوده‌اند؟

براساس گزارش‌های منتشرشده از وضعیت جوی کشور، سامانه بارشی اخیر بخش‌های وسیعی از ایران را تحت تاثیر قرار داده است. در روزهای ۱۶ و ۱۷ آبان، بارش‌های قابل‌توجهی در استان‌های غربی، جنوب‌غربی، دامنه‌های زاگرس و بخش‌هایی از مرکز کشور به ثبت رسید.

طبق اعلام سازمان هواشناسی، در برخی ایستگاه‌ها میزان بارندگی طی یک شبانه‌روز به بیش از ۱۰۰ میلی‌متر رسید. ایستگاه سپیددشت در لرستان حدود ۱۴۰ میلی‌متر بارندگی ثبت کرد و در کوهرنگ، لاله‌زار خوزستان و مریوان نیز بارش‌های قابل‌توجهی گزارش شد. در گزارش‌های روز بعد نیز میزان بارش کوهرنگ به حدود ۱۶۴ میلی‌متر رسید.

این بارندگی‌ها علاوه بر افزایش جریان آب در رودخانه‌ها، در برخی مناطق به جاری شدن سیلاب، آب‌گرفتگی معابر و قطع ارتباط روستاها منجر شد. براساس گزارش‌های منتشرشده در روز هشتم نوامبر، دسترسی به ۱۹۰ روستا در لرستان تحت تاثیر سیلاب مختل شده بود و در برخی مناطق نیز خساراتی به زیرساخت‌ها وارد شد.

با این حال، نکته مهم در ارزیابی وضعیت بارش کشور، تفاوت میان میزان بارندگی در چند روز و مجموع بارش‌های ثبت‌شده از ابتدای سال آبی است.

براساس آمار سازمان هواشناسی تا ۱۴ آبان ۱۴۰۵، میانگین بارندگی کشور به حدود ۱۱.۴ میلی‌متر رسیده که همچنان ۱۹ درصد کمتر از میانگین بلندمدت است. در عین حال، میزان بارش نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد بیشتر گزارش شده است.

این تفاوت آماری اهمیت زیادی دارد زیرا افزایش بارندگی نسبت به سال گذشته الزاماً به معنای قرار گرفتن کشور در شرایط ترسالی نیست. ممکن است بارش‌ها نسبت به یک سال بسیار خشک افزایش پیدا کنند، اما همچنان از متوسط بلندمدت فاصله داشته باشند.

ال‌نینو در ایران

ال‌نینو چیست و چگونه می‌تواند بر بارش ایران اثر بگذارد؟

ال‌نینو یکی از فازهای پدیده‌ای اقلیمی به نام نوسان جنوبی ال‌نینو یا (ENSO) است که با افزایش غیرمعمول دمای سطح آب در بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی همراه می‌شود.

در شرایط عادی، بادهای تجاری در نواحی استوایی آب‌های گرم سطحی را به سمت غرب اقیانوس آرام هدایت می‌کنند اما هنگام وقوع ال‌نینو، این الگوی گردش تغییر می‌کند و آب‌های گرم در بخش‌های مرکزی و شرقی اقیانوس آرام گسترش می‌یابند. این تغییر دمایی بر فشار هوا، الگوی تشکیل ابرها و گردش جو در مقیاس جهانی اثر می‌گذارد.

نکته مهم این است که تاثیر ال‌نینو به محدوده اقیانوس آرام محدود نمی‌شود. تغییرات ایجادشده در گردش جو می‌توانند از طریق امواج جوی و جابه‌جایی جریان‌های بزرگ هوا، الگوی بارش را در مناطق دوردست نیز تغییر دهند.

در ایران نیز این پدیده می‌تواند از طریق تغییر موقعیت و شدت جریان جت جنب‌حاره‌ای و تاثیر بر مسیر سامانه‌های بارشی مدیترانه‌ای و غربی، بر میزان بارندگی فصل سرد اثر بگذارد.

به زبان ساده، ال‌نینو می‌تواند شرایط جوی را به شکلی تغییر دهد که ورود سامانه‌های بارشی به بخش‌هایی از خاورمیانه و ایران مساعدتر شود؛ البته این اثر در همه مناطق یکسان نیست و به همراهی سایر عوامل جوی و اقیانوسی بستگی دارد.

آیا ال‌نینوی امسال از سال‌های گذشته قوی‌تر است؟

براساس گزارش سازمان جهانی هواشناسی در ماه سپتامبر ۲۰۲۶، ال‌نینو در اقیانوس آرام به‌طور کامل شکل گرفته است و انتظار می‌رود در ماه‌های پایانی سال و زمستان نیمکره شمالی تقویت شود.

سازمان جهانی هواشناسی احتمال تداوم این پدیده تا زمستان ۲۰۲۷ را بسیار بالا ارزیابی کرده است. همچنین، پیش‌بینی‌های موسسه بین‌المللی پژوهش‌های اقلیمی دانشگاه کلمبیا نشان می‌دهد ال‌نینوی فعلی می‌تواند به یکی از قوی‌ترین رخدادهای ثبت‌شده در تاریخ مشاهدات اقلیمی تبدیل شود.

براساس برآورد مدل‌های این موسسه در اکتبر ۲۰۲۶، شاخص دمای سطح آب در منطقه نینو ۳.۴ ممکن است در فصل پاییز و اوایل زمستان به حدود ۳.۵ درجه سانتی‌گراد بالاتر از میانگین برسد. این میزان نشان‌دهنده شدت بسیار بالای این رخداد اقلیمی است.

البته شدت ال‌نینو را نباید به طور مستقیم معادل میزان افزایش بارندگی در ایران دانست. ممکن است یک رخداد بسیار قوی در اقیانوس آرام، در یک منطقه به افزایش بارش و در منطقه‌ای دیگر به خشکسالی منجر شود. حتی در یک کشور نیز اثرات آن می‌تواند میان استان‌ها متفاوت باشد.

یافته‌های علمی چه می‌گویند؟

ارتباط ال‌نینو با بارندگی در ایران موضوعی نیست که صرفا براساس هم‌زمانی دو اتفاق مطرح شده باشد. مطالعات اقلیمی متعددی به بررسی اثر این پدیده بر بارش‌های خاورمیانه پرداخته‌اند.

در یک پژوهش علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۶ در نشریه «Weather and Climate Dynamics»، تاثیر نوسان جنوبی ال‌نینو بر تغییرپذیری بارش فصل سرد در مناطق خشک خاورمیانه بررسی شده است.

نتایج این پژوهش نشان می‌دهد در دوره‌های وقوع ال‌نینو، بارش فصل سرد در بخش‌هایی از خاورمیانه به‌طور متوسط افزایش پیدا می‌کند؛ در حالی که در دوره‌های لانینا احتمال کاهش بارندگی بیشتر است.

پژوهشگران سه سازوکار اصلی را برای این ارتباط شناسایی کرده‌اند. تغییر موقعیت شمالی و جنوبی جریان جت جنب‌حاره‌ای، شکل‌گیری امواج راسبی در عرض‌های جغرافیایی بالاتر و تغییر در گردش جو منطقه‌ای.

اهمیت این یافته برای ایران در آن است که بخشی از مناطق کشور، به‌ویژه نواحی غربی و زاگرس می‌توانند تحت تاثیر تغییر مسیر سامانه‌های بارشی غربی قرار بگیرند؛ البته این پژوهش تاکید می‌کند که اثر ال‌نینو از نظر جغرافیایی یکسان نیست و در بخش‌هایی از خاورمیانه سیگنال آماری بارش قوی‌تر از مناطق دیگر است.

از سوی دیگر، گزارش اقلیمی مرکز اقلیم صلیب سرخ نیز اشاره می‌کند که سال‌های ال‌نینو گاهی با افزایش بارندگی در فصل بارش ایران همراه هستند. با این حال، عواملی مانند نوسان اطلس شمالی و سایر شاخص‌های اقلیمی نیز در تعیین وضعیت بارندگی نقش دارند.

بنابراین، می‌توان گفت ال‌نینو یکی از عوامل موثر بر بارش ایران است اما تنها عامل تعیین‌کننده نیست.

ال‌نینو در ایران 3

آیا بارندگی‌های اخیر به معنای پایان خشکسالی است؟

این پرسش احتمالا مهم‌ترین بخش ماجرا برای اقتصاد ایران و به‌ویژه بخش کشاورزی و مدیریت منابع آب است. واقعیت این است که افزایش بارندگی در چند روز یا حتی چند هفته نمی‌تواند به‌تنهایی آثار چند سال خشکسالی را جبران کند. برای ارزیابی وضعیت منابع آبی باید به شاخص‌هایی فراتر از میزان بارندگی توجه کرد؛ از جمله حجم آب ورودی به سدها، وضعیت ذخایر برفی، رطوبت خاک، میزان تغذیه آبخوان‌ها و روند تغییر سطح آب‌های زیرزمینی.

یکی از تفاوت‌های مهم میان بارندگی موثر و بارندگی سیلابی، نحوه نفوذ آب در خاک است. زمانی که بارندگی با شدت بسیار زیاد و در مدت کوتاه رخ می‌دهد، بخش قابل‌توجهی از آب ممکن است به‌جای نفوذ در زمین، به‌صورت رواناب روی سطح حرکت کند و وارد رودخانه‌ها شود.

در چنین شرایطی، ممکن است رودخانه‌ای که ماه‌ها خشک بوده دوباره پرآب شود اما این موضوع الزاما به معنای احیای آبخوان‌های زیرزمینی یا افزایش پایدار منابع آبی منطقه نیست.

برای تغذیه مناسب سفره‌های زیرزمینی، علاوه بر میزان بارندگی، ویژگی‌های خاک، نفوذپذیری زمین، پوشش گیاهی، شیب منطقه و مدت‌زمان بارش اهمیت دارند.

از سوی دیگر، افزایش دمای هوا و تبخیر نیز می‌تواند بخشی از اثر مثبت بارندگی را خنثی کند. به همین دلیل، حتی اگر مجموع بارش‌ها در یک دوره افزایش پیدا کند، ممکن است منابع آبی کشور همچنان تحت فشار باقی بمانند.

آیا می‌توان به زمستان پربارش امیدوار بود؟

با توجه به وضعیت فعلی ال‌نینو و ارتباط آماری آن با افزایش بارش فصل سرد در بخش‌هایی از خاورمیانه، احتمال تداوم شرایط مساعد بارشی در برخی مناطق ایران قابل‌بررسی است.

با این حال، پیش‌بینی فصلی بارندگی به عوامل متعددی وابسته است. موقعیت سامانه‌های کم‌فشار مدیترانه‌ای، وضعیت دریای مدیترانه و دریای سرخ، نوسان اطلس شمالی، شرایط رطوبتی منطقه و مسیر حرکت سامانه‌های جوی همگی می‌توانند بر میزان و توزیع بارش اثر بگذارند.

به همین دلیل، حتی اگر ال‌نینو در ماه‌های آینده تقویت شود، نمی‌توان نتیجه گرفت که تمام استان‌های ایران زمستانی پربارش خواهند داشت.

در واقع، آنچه باید مورد توجه قرار بگیرد، پیش‌بینی منطقه‌ای بارندگی است، نه صرفا وضعیت یک شاخص اقلیمی در اقیانوس آرام.

ال‌نینو در ایران 2

رودخانه‌ها زنده شدند اما بحران آب تمام نشده است

بارندگی‌های اخیر ایران را می‌توان نشانه‌ای امیدوارکننده از تغییر شرایط جوی پس از یک دوره خشک دانست. تقویت ال‌نینو نیز با توجه به یافته‌های علمی، می‌تواند یکی از عوامل موثر در افزایش احتمال بارش در بخش‌هایی از ایران طی فصل سرد باشد.

با این حال، میان افزایش بارندگی و پایان بحران آب فاصله زیادی وجود دارد. جبران کسری منابع زیرزمینی، افزایش پایدار ذخایر سدها و بازگشت تعادل به حوضه‌های آبریز، به بارش‌های مستمر و مدیریت صحیح منابع نیاز دارد.

از سوی دیگر، بارندگی‌های شدید و کوتاه‌مدت می‌توانند به‌جای تغذیه منابع آب، به سیلاب و خسارات زیرساختی منجر شوند.

بنابراین، ال‌نینو را باید فرصتی اقلیمی برای بهبود احتمالی وضعیت بارش کشور دانست، نه راه‌حلی برای بحران ساختاری آب ایران. حتی اگر زمستان پیش‌رو پربارش‌تر از سال‌های گذشته باشد، بدون اصلاح الگوی مصرف آب، مدیریت برداشت از آب‌های زیرزمینی، حفاظت از پوشش گیاهی و بازنگری در الگوی کشت، نمی‌توان انتظار داشت بحران آب کشور با چند موج بارشی به پایان برسد.

رودخانه‌های ایران شاید دوباره جان گرفته باشند اما زنده ماندن آن‌ها به چیزی فراتر از باران وابسته است؛ به شیوه‌ای که با آب باقی‌مانده و آب تازه‌رسیده رفتار می‌کنیم.

لینک کوتاه مطلب:
https://namadeghtesad.ir/?p=78220
لینک با موفقیت کپی شد!

اخبار مرتبط

۰ دیدگاه