خاموشی چگونه اقتصاد دیجیتال را مختل می‌کند؟

به گزارش نماد اقتصاد، تصویر رایج از اقتصاد دیجیتال معمولا بر نرم‌افزار، پلتفرم، اینترنت و خدمات آنلاین متمرکز است، اما پشت این خدمات شبکه‌ای از زیرساخت‌های فیزیکی قرار دارد.

اقتصاد دیجیتال به چه میزان به برق وابسته است؟

شبکه‌های ارتباطی، تجهیزات پردازش و ذخیره‌سازی، مراکز داده، تجهیزات شبکه و پایانه‌های پرداخت همگی برای فعالیت خود به انرژی نیاز دارند.

اتحادیه بین‌المللی مخابرات اعلام کرده است که برق شبکه یکی از اجزای مهم ارائه خدمات ارتباطی است و قطعی برق می‌تواند عملکرد شبکه و دسترسی به اینترنت و سایر خدمات ارتباطی را مختل کند. به این ترتیب، اثر خاموشی‌ها می‌تواند از زیرساخت انرژی آغاز شود و به اینترنت، خدمات آنلاین، پرداخت، فروش و بهره‌وری کسب‌وکار برسد. در نتیجه، سنجش هزینه قطعی برق فقط بر اساس میزان برق تامین‌نشده، تصویر کاملی از خسارت اقتصادی ارائه نمی‌کند.

مراکز داده؛ گلوگاه پنهان اقتصاد دیجیتال

مراکز داده یکی از حساس‌ترین اجزای زیرساخت اقتصاد دیجیتال است. بسیاری از خدمات آنلاین برای فعالیت مستمر به مراکز داده وابسته‌اند و این مراکز برای حفظ سرویس به برق پایدار و تجهیزات پشتیبان نیاز دارند.

آژانس بین‌المللی انرژی اعلام کرده است تجهیزات فناوری اطلاعات و پردازش حدود ۶۰ درصد مصرف برق مراکز داده را تشکیل می‌دهند و سامانه‌های سرمایش، شبکه و سایر تجهیزات نیز سهم قابل‌توجهی از مصرف را به خود اختصاص می‌دهند. این آژانس همچنین بر اهمیت منبع تغذیه اضطراری (UPS) و مولدهای اضطراری برای حفظ قابلیت اطمینان مراکز داده تاکید کرده است.

در نتیجه، خاموشی حتی اگر به توقف فوری یک مرکز داده منجر نشود، می‌تواند هزینه ایجاد کند. اپراتور باید برای استمرار سرویس در زمان قطع برق، زیرساخت پشتیبان در اختیار داشته باشد؛ زیرساختی که خود به سرمایه‌گذاری، نگهداری و سوخت نیاز دارد. به این ترتیب، بخشی از هزینه ناترازی برق می‌تواند از شبکه انرژی به هزینه عملیاتی مراکز داده منتقل شود.

یک ساعت خاموشی الزاما برابر با یک ساعت زیان نیست

یکی از مهم‌ترین نکات در محاسبه هزینه قطعی برق برای اقتصاد دیجیتال، تفاوت میان مدت خاموشی و مدت واقعی اختلال است. اگر یک سامانه در اثر قطع برق از مدار خارج شود، بازگشت آن به وضعیت عادی ممکن است به راه‌اندازی تجهیزات، بازیابی سرویس‌ها و بررسی عملکرد سیستم نیاز داشته باشد. بنابراین، مدت اختلال لزوما با مدت خاموشی برابر نیست.

گزارش‌های موسسه «Uptime Institute» درباره مراکز داده نیز نشان می‌دهد قطعی زیرساخت می‌تواند هزینه‌هایی بسیار فراتر از هزینه مستقیم انرژی ایجاد کند. در گزارش این موسسه، بیش از نیمی از پاسخ‌دهندگان در نظرسنجی مربوط به قطعی‌های مهم اعلام کرده‌اند آخرین قطعی آن‌ها بیش از ۱۰۰ هزار دلار هزینه داشته و یک‌پنجم نیز هزینه‌ای بیش از یک میلیون دلار گزارش کرده‌اند.

این ارقام مربوط به مراکز داده مورد بررسی در سطح جهانی است و نمی‌توان آنها را به اقتصاد دیجیتال ایران تعمیم داد؛ اما نشان می‌دهد هزینه اختلال دیجیتال فقط هزینه تعمیر تجهیزات یا برق مصرف‌شده نیست.

کسب‌وکارهای آنلاین؛ مصرف برق کم، خسارت احتمالی بالا

میزان مصرف برق یک کسب‌وکار اینترنتی الزاما نشان‌دهنده میزان خسارت اقتصادی آن در زمان خاموشی نیست. یک فروشگاه آنلاین، دفتر خدماتی، فریلنسر یا استارتاپ ممکن است مصرف برق محدودی داشته باشد، اما فعالیت آن به رایانه، تلفن، مودم و اینترنت وابسته باشد. در چنین شرایطی، قطع برق می‌تواند فعالیت اقتصادی را متوقف کند، در حالی که مصرف انرژی آن کسب‌وکار در مقیاس شبکه ناچیز است. این تفاوت، یکی از دلایلی است که باعث می‌شود هزینه خاموشی برای اقتصاد دیجیتال با هزینه خاموشی برای صنایع پرمصرف قابل مقایسه مستقیم نباشد.

مطالعه اتاق بازرگانی هلند درباره اثر قطعی برق و اختلال اینترنت بر کسب‌وکارها نیز نشان می‌دهد بنگاه‌ها برای ادامه فعالیت در برابر اختلال زیرساختی با چالش مواجه هستند. این مطالعه البته مربوط به ایران نیست و نمی‌توان نتایج آن را به‌عنوان برآورد خسارت کسب‌وکارهای آنلاین ایران به کار برد.

پرداخت الکترونیکی؛ جایی که خاموشی‌ها به فاز معامله می‌رسد

یکی از مسیرهای مهم انتقال شوک برق به فعالیت اقتصادی، پرداخت الکترونیکی است. پایانه‌های فروش و سایر ابزارهای پرداخت برای انجام تراکنش به برق، تجهیزات ارتباطی و دسترسی به شبکه نیاز دارند. بنابراین، اختلال در برق یا ارتباطات می‌تواند از زیرساخت فنی به فرایند خرید و فروش منتقل شود.

ارزیابی مطالعه انجام شده توسط انجمن پرداخت هلند در سال ۲۰۲۶ نشان داد که ۶۲ درصد از کسب‌وکارهای خرده‌فروشی مورد بررسی اعلام کرده‌اند طی یک سال گذشته دست‌کم یک بار تحت تاثیر اختلال پرداخت کارتی قرار گرفته‌اند.

تقریبا نیمی از کسب‌وکارهای آسیب‌دیده، اختلال محلی مخابرات یا اینترنت را علت اصلی عنوان کردند و ۱۲ درصد نیز قطعی برق محلی را علت دانستند.

این ارقام مربوط به بازار هلند است، اما یک نکته مهم را نشان می‌دهد و آن این‌که اختلال در پرداخت الکترونیکی الزاما از شبکه پرداخت آغاز نمی‌شود و ممکن است از مسیر برق یا ارتباطات به معامله اقتصادی منتقل شود.

البته اندازه‌گیری این اثر برای اقتصاد دیجیتال ایران نیازمند مقایسه داده‌های تراکنش‌های الکترونیکی با زمان و محدوده جغرافیایی خاموشی‌هاست.

هزینه خاموشی در بهره‌وری پنهان می‌شود

بخش دیگری از هزینه خاموشی برای اقتصاد دیجیتال ممکن است در آمار فروش یا تراکنش دیده نشود و خود را در قالب کاهش بهره‌وری نشان دهد.

کارکنانی که برای انجام وظایف خود به رایانه، سامانه‌های سازمانی و اینترنت وابسته‌اند، هنگام قطع برق ممکن است امکان ادامه فعالیت نداشته باشند. پس از وصل برق نیز بازگشت کامل سیستم‌ها به شرایط عادی می‌تواند نیازمند راه‌اندازی مجدد تجهیزات و سامانه‌ها باشد.

این مسئله برای فعالیت‌های مبتنی بر دورکاری و خدمات آنلاین اهمیت بیشتری دارد، زیرا زیرساخت دیجیتال در این مدل‌ها بخشی از محیط اصلی کار است. اتحادیه بین‌المللی مخابرات نیز با اشاره به وابستگی فزاینده فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی به زیرساخت‌های دیجیتال، بر اهمیت تاب‌آوری این زیرساخت‌ها در برابر اختلال تاکید کرده است. در نتیجه، هزینه قطعی برق برای اقتصاد دیجیتال می‌تواند در چند بخش فروش ازدست‌رفته، تراکنش‌های انجام‌نشده، زمان کاری ازدست‌رفته، هزینه برق اضطراری و هزینه حفظ زیرساخت پشتیبان ظاهر شود، اما برای تعیین سهم هر یک از این مولفه‌ها در ایران، داده دقیق‌تری مورد نیاز است.

ناترازی برق چگونه به هزینه کسب‌وکار منتقل می‌شود؟

در شرایط ناترازی برق، استفاده از تجهیزات پشتیبان یکی از راه‌های حفظ تداوم فعالیت است. منبع تغذیه اضطراری و مولد اضطراری می‌توانند در زمان قطع شبکه برق، بخشی از بار را تامین کنند؛ اما استفاده از این تجهیزات بدون هزینه نیست.

برای یک دیتاسنتر، این هزینه شامل سرمایه‌گذاری، نگهداری و بهره‌برداری از زیرساخت پشتیبان است. برای کسب‌وکار کوچک نیز خرید تجهیزات اضطراری می‌تواند هزینه‌ای قابل توجه در مقایسه با اندازه بنگاه ایجاد کند. در نتیجه، بخشی از هزینه‌ای که در ابتدا در شبکه برق ایجاد شده است، می‌تواند به هزینه عملیاتی بنگاه منتقل شود. هرچه خاموشی تکرارشونده‌تر باشد، مدیریت این اختلال نیز به فعالیت دائمی‌تری برای کسب‌وکار تبدیل می‌شود.

سه سطح ریسک برای اقتصاد دیجیتال

اثر قطعی برق بر اقتصاد دیجیتال را می‌توان در سه سطح بررسی کرد.

خاموشی کوتاه و قابل پیش‌بینی

در این وضعیت، کسب‌وکار می‌تواند بخشی از فعالیت خود را به زمان دیگری منتقل کند یا از تجهیزات پشتیبان استفاده کند.

خاموشی‌های مکرر

در این شرایط، مسئله فقط یک حادثه منفرد نیست. تکرار استفاده از برق اضطراری، مدیریت اختلال و زمان ازدست‌رفته می‌تواند فشار عملیاتی بیشتری ایجاد کند.

خاموشی هم‌زمان با اختلال ارتباطی

این وضعیت پیچیده‌تر است. وجود برق پشتیبان در محل کسب‌وکار لزوما به معنای تداوم کامل فعالیت نیست، زیرا بسیاری از خدمات دیجیتال علاوه بر برق به شبکه ارتباطی نیز وابسته‌اند. اتحادیه بین‌المللی مخابرات نیز بر ارتباط میان برق، عملکرد شبکه و کیفیت خدمات ارتباطی تاکید کرده است.

شکاف آماری در اقتصاد دیجیتال ایران

مهم‌ترین مشکل برای پاسخ به این پرسش که «خاموشی چقدر به اقتصاد دیجیتال خسارت می‌زند؟» کمبود داده‌های قابل اتصال به یکدیگر است. از یک سو، داده‌های صنعت برق درباره تولید، مصرف، پیک بار و مدیریت شبکه منتشر می‌شود. از سوی دیگر، اطلاعات پرداخت، ارتباطات، فروش آنلاین و فعالیت مراکز داده در حوزه‌های جداگانه قرار دارند. برای محاسبه هزینه واقعی قطعی برق، این داده‌ها باید از نظر زمانی و مکانی با یکدیگر منطبق شوند.

برای مثال، می‌توان ساعات خاموشی را با ارزش تراکنش‌های الکترونیکی در همان ساعت و محدوده مقایسه کرد. همچنین می‌توان تغییرات ترافیک اینترنت، فعالیت سامانه‌های آنلاین و عملکرد مراکز داده را در دوره‌های خاموشی بررسی کرد. در عین حال بدون چنین داده‌ای، ارائه یک رقم مشخص برای خسارت هر ساعت خاموشی فاقد پشتوانه کافی خواهد بود.

رشد مراکز داده وابستگی به برق را بیشتر می‌کند

رابطه میان انرژی و اقتصاد دیجیتال در جهان در حال عمیق‌تر شدن است. آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی کرده است مصرف برق مراکز داده جهان از حدود ۴۶۰ تراوات‌ساعت در سال ۲۰۲۴ به بیش از هزار تراوات‌ساعت در سال ۲۰۳۰ برسد. این روند با توسعه هوش مصنوعی و افزایش نیاز به ظرفیت پردازشی، اهمیت دسترسی به برق پایدار را بیشتر می‌کند.

در چنین وضعیتی، توسعه اقتصاد دیجیتال ایران نیز فقط به افزایش تعداد کاربران، توسعه پلتفرم‌ها یا سرمایه‌گذاری فناوری وابسته نیست؛ زیرساخت انرژی نیز بخشی از ظرفیت رشد این اقتصاد است. هرچه وابستگی کسب‌وکارها به خدمات دیجیتال افزایش یابد، اختلال در برق نیز می‌تواند هزینه اقتصادی بیشتری ایجاد کند.

هزینه واقعی خاموشی کجاست؟

هزینه خاموشی برای یک کارخانه ممکن است در توقف خط تولید قابل مشاهده باشد، اما برای اقتصاد دیجیتال مسیر پیچیده‌تری دارد.

اختلال می‌تواند از برق به شبکه ارتباطی منتقل شود، از شبکه به خدمات آنلاین برسد، از خدمات آنلاین به پرداخت الکترونیکی و فروش سرایت کند و در نهایت در قالب کاهش بهره‌وری یا افزایش هزینه عملیاتی ظاهر شود. به همین دلیل، هزینه واقعی قطعی برق لزوما در قبض برق یا میزان برق تامین‌نشده دیده نمی‌شود.

برای اقتصاد دیجیتال ایران هنوز نمی‌توان بر اساس داده‌های عمومی موجود، رقم معتبری برای خسارت هر ساعت خاموشی ارائه کرد. چنین محاسبه‌ای نیازمند اتصال داده‌های شبکه برق با اطلاعات پرداخت، ارتباطات، فروش آنلاین و عملکرد مراکز داده است.

در نتیجه، مسئله اصلی اکنون فقط میزان برق ازدست‌رفته نیست؛ مسئله مهم‌تر این است که ناترازی برق چه مقدار از فعالیت اقتصادی دیجیتال را مختل می‌کند و چه میزان از هزینه این اختلال در نهایت به کسب‌وکارها منتقل می‌شود.

برای پاسخ دقیق به این پرسش، اقتصاد دیجیتال به یک شاخص مستقل برای اندازه‌گیری هزینه اختلال برق نیاز دارد؛ شاخصی که بتواند فاصله میان یک ساعت خاموشی و یک ساعت فعالیت اقتصادی ازدست‌رفته را اندازه‌گیری کند.