پایان جنگ، رفع محاصره دریایی و آغاز مسیر جدید مذاکرات

به گزارش نماد اقتصاد، در بامداد گذشته توافق تاریخی ایران و آمریکا امضا شد، در سیاست بین‌الملل، گاهی آنچه روی کاغذ نوشته می‌شود اهمیت کمتری از این دارد که چرا نوشته شده است. توافقی که امروز میان ایران و آمریکا در حال شکل‌گیری است، صرفاً مجموعه‌ای از بندهای حقوقی درباره آتش‌بس، تنگه هرمز یا تحریم‌ها نیست؛ بلکه اعترافی عملی به واقعیت‌های جدید قدرت ایران در منطقه است.

اگر روایت‌های منتشرشده از مفاد تفاهم را کنار هم قرار دهیم، یک نکته بیش از هر چیز دیگری به چشم می‌آید: این توافق بیش از آنکه درباره آینده باشد، درباره پذیرش نتایج میدانی و سیاسی ماه‌های گذشته است.

در تحول مهمی که می‌تواند معادلات منطقه را وارد مرحله‌ای جدید کند، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، از نهایی شدن توافق میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی ایران خبر داد. ترامپ در پیامی اعلام کرد که به طور کامل اجازه بازگشایی تنگه هرمز و رفع فوری محاصره دریایی علیه ایران را صادر کرده است.

وی با اشاره به توافق حاصل شده گفت: «این توافق بزرگ، صلح و امنیت را برای کل منطقه به ارمغان خواهد آورد» و از بازگشت جریان نفت به بازارهای جهانی پس از امضای رسمی توافق خبر داد.

همزمان رسانه‌های ایرانی نیز این توافق را نتیجه ایستادگی جمهوری اسلامی ایران در برابر فشارهای آمریکا توصیف کردند. صداوسیما اعلام کرد که آمریکا در نتیجه مقاومت نیروهای مسلح و مردم ایران، ناچار به پذیرش پایان جنگ شده است.

 امضای رسمی در سوئیس

کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه، با تأیید نهایی شدن متن یادداشت تفاهم اعلام کرد که امضای رسمی آن روز جمعه در سوئیس انجام خواهد شد. به گفته وی، پس از امضا، گفت‌وگوهایی میان رؤسای هیئت‌های دو کشور برای تعیین چارچوب مذاکرات آینده برگزار خواهد شد.

غریب‌آبادی همچنین تأکید کرد که مذاکرات ۶۰ روزه بعدی تنها پس از راستی‌آزمایی اجرای تعهدات آمریکا آغاز خواهد شد و تا پیش از آن، تهران اجرای تعهدات واشنگتن درباره پایان جنگ، رفع محاصره دریایی و آزادسازی دارایی‌های ایران را بررسی خواهد کرد.

 پایان جنگ و عملیات‌های نظامی

بر اساس اظهارات معاون وزیر خارجه ایران، توقف فوری و دائمی جنگ و عملیات‌های نظامی در جبهه‌های مختلف از جمله لبنان از همان شب اعلام توافق آغاز شده است.

وی همچنین اظهار داشت که جمهوری اسلامی ایران توانسته تمامی مواضع مهم خود را در متن تفاهم بگنجاند و پس از امضای رسمی، جزئیات کامل توافق در اختیار افکار عمومی قرار خواهد گرفت.

جزئیات تفاهم ۱۴ ماده‌ای

بر اساس اطلاعات منتشر شده از پیش‌نویس تفاهمنامه، مهم‌ترین محورهای توافق شامل موارد زیر است:

* توقف دائمی و فوری جنگ در تمامی جبهه‌ها از جمله لبنان
* تعهد آمریکا به عدم مداخله در امور داخلی ایران و احترام به حاکمیت جمهوری اسلامی
* رفع کامل محاصره دریایی
* تعهد آمریکا به خروج نیروهای خود از پیرامون ایران
* بازگشایی تنگه هرمز با ترتیبات مورد توافق ایران
* تعلیق تحریم‌های نفتی، پتروشیمی و مشتقات آن
* دسترسی ایران به منابع مالی و دارایی‌های مسدود شده
* آغاز مذاکرات ۶۰ روزه درباره پرونده هسته‌ای و رفع تحریم‌ها
* تکرار تعهد ایران به عدم تولید سلاح هسته‌ای در چارچوب پیمان NPT
* عدم اعمال تحریم جدید یا افزایش نیروهای آمریکایی در منطقه طی دوره مذاکرات
* آزادسازی ۲۴ میلیارد دلار از دارایی‌های بلوکه شده ایران
* ایجاد سازوکار نظارتی برای اجرای توافق
* تأیید توافق نهایی در قالب قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل
* محدود شدن مذاکرات نهایی به موضوعات هسته‌ای، تحریم‌ها و بازسازی اقتصادی ایران

بر اساس این پیش‌نویس، موضوع برنامه موشکی ایران و حمایت از گروه‌های مقاومت از دستور کار مذاکرات آتی خارج شده است.

 تنگه هرمز و تغییرات لحظه آخری

یکی از مهم‌ترین محورهای مذاکرات مربوط به نحوه بازگشایی تنگه هرمز بود. بر اساس گزارش‌های منتشر شده، در ساعات پایانی مذاکرات تغییراتی در متن تفاهم ایجاد شد و مقرر شد مدیریت تردد دریایی، ارائه خدمات و دریافت هزینه‌های مربوط به تنگه هرمز بر عهده ایران و عمان به عنوان کشورهای ساحلی این آبراه قرار گیرد.

همچنین منابع آگاه اعلام کردند که در پی مذاکرات فشرده، بند مربوط به رفع محاصره دریایی نیز دستخوش تغییر شد و روند رفع محدودیت‌ها زودتر از زمان‌بندی اولیه آغاز گردید.

 واکنش‌های بین‌المللی چه بود؟

در پی انتشار خبر توافق، جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، اعلام کرد که برای شرکت در مراسم امضای توافق راهی ژنو خواهد شد. برخی گزارش‌ها نیز از احتمال حضور همزمان ترامپ و ونس در مراسم رسمی امضا خبر می‌دهند.

نخست‌وزیر بریتانیا نیز با استقبال از توافق، از نقش میانجیگران از جمله پاکستان و قطر در دستیابی به تفاهم میان تهران و واشنگتن تقدیر کرد.

اسحاق دار، وزیر امور خارجه پاکستان، این توافق را نشانه پیروزی دیپلماسی و گفت‌وگو دانست و ابراز امیدواری کرد که این روند به افزایش ثبات منطقه‌ای و جهانی منجر شود.

 واکنش رسانه‌های اسرائیلی چه بود؟

اعلام تفاهم میان ایران و آمریکا با واکنش منفی رسانه‌های اسرائیلی همراه شد. شبکه‌های عبری از جمله کانال ۱۴ و آی۲۴ نیوز با انتقاد از توافق، مدعی شدند که آمریکا امتیازات گسترده‌ای به ایران داده است. برخی تحلیلگران اسرائیلی نیز از احتمال تغییر معادلات منطقه‌ای و تأثیر توافق بر پرونده لبنان ابراز نگرانی کردند.

همزمان با انتشار خبر توافق و اعلام بازگشایی تنگه هرمز، بازارهای جهانی انرژی نیز واکنش نشان دادند و قیمت نفت کاهش یافت. گزارش‌ها حاکی است بهای نفت پس از اعلام توافق به حدود ۸۷ دلار در هر بشکه رسید؛ موضوعی که نشان‌دهنده امید بازارها به کاهش تنش‌ها و بازگشت جریان عادی صادرات انرژی در منطقه است.

با امضای رسمی یادداشت تفاهم در روز جمعه، مرحله جدیدی از روابط ایران و آمریکا آغاز خواهد شد؛ مرحله‌ای که با اجرای تعهدات اولیه و آغاز مذاکرات ۶۰ روزه برای دستیابی به توافق نهایی دنبال می‌شود.

آمریکا چه چیزی را پذیرفت؟

در آغاز بحران، هدف واشنگتن افزایش فشار حداکثری بر ایران بود. محاصره دریایی، حضور نظامی گسترده در منطقه، تهدید زیرساخت‌های اقتصادی و تلاش برای قرار دادن ایران در موقعیت دفاعی، بخشی از این راهبرد بود.

اما آنچه در عمل رخ داد، متفاوت از محاسبات اولیه بود. هزینه‌های امنیتی برای آمریکا افزایش یافت، بازار جهانی انرژی دچار بی‌ثباتی شد، متحدان منطقه‌ای واشنگتن نسبت به گسترش جنگ ابراز نگرانی کردند و مهم‌تر از همه، خطر ورود منطقه به یک درگیری گسترده‌تر از کنترل همه بازیگران خارج شد.

به همین دلیل اکنون در متن تفاهم، نشانه‌هایی دیده می‌شود که حاکی از عقب‌نشینی آمریکا از برخی اهداف اولیه است. وقتی بحث تغییر رفتار منطقه‌ای ایران، برنامه موشکی یا محدودسازی نفوذ راهبردی تهران از دستور کار خارج می‌شود، در واقع واشنگتن پذیرفته است که نمی‌تواند همه اهداف خود را از طریق فشار نظامی محقق کند. این دقیقاً همان نقطه‌ای است که توافق از یک تفاهم عادی فراتر می‌رود و به یک تحول ژئوپلیتیکی تبدیل می‌شود.

چرا ایران برنده روایت سیاسی توافق است؟

در هر جنگ یا بحران، یک نبرد دیگر نیز وجود دارد؛ نبرد روایت‌ها.از نگاه ایران، مهم‌ترین دستاورد توافق نه آزادسازی میلیاردها دلار منابع مالی و نه تعلیق برخی تحریم‌هاست. مهم‌ترین دستاورد این است که ایران توانسته بدون عبور از خطوط قرمز اعلامی خود وارد فرآیند توافق شود.

اگر واقعاً موضوع برنامه موشکی، نفوذ منطقه‌ای و حمایت از متحدان ایران از مذاکرات کنار گذاشته شده باشد، جمهوری اسلامی می‌تواند این توافق را به عنوان اثبات ناکامی سیاست فشار حداکثری معرفی کند.

به همین دلیل است که تقریباً تمام روایت رسمی ایران بر یک جمله استوار است: «دشمن برای تحمیل خواسته‌های خود وارد میدان شد اما ناچار شد با شرایط جدید کنار بیاید.»

راز اصلی توافق در تنگه هرمز نهفته است

بسیاری تصور می‌کنند مهم‌ترین بخش توافق مربوط به تحریم‌ها یا دارایی‌های بلوکه‌شده است؛ اما در واقع قلب توافق در تنگه هرمز قرار دارد. تنگه هرمز فقط یک مسیر کشتیرانی نیست؛ نماد قدرت ژئوپلیتیکی ایران است.

در طول دهه‌های گذشته، هر زمان تنش میان ایران و غرب افزایش یافته، هرمز به مهم‌ترین ابزار بازدارندگی تهران تبدیل شده است. اکنون اگر بازگشایی این آبراه در قالب ترتیباتی انجام شود که نقش ایران در مدیریت آن حفظ شود، در عمل یکی از مهم‌ترین اهرم‌های ژئوپلیتیکی کشور به رسمیت شناخته شده است. به زبان ساده‌تر، جهان به دنبال بازگشت جریان نفت است؛ اما ایران می‌خواهد این بازگشت با پذیرش نقش و جایگاه راهبردی‌اش همراه باشد.

اسرائیل چرا نگران است؟

خشم رسانه‌های اسرائیلی را باید فراتر از اختلافات سیاسی روزمره تحلیل کرد. اسرائیل طی سال‌های اخیر تلاش کرده بود پرونده ایران را به یک موضوع امنیتی دائمی برای غرب تبدیل کند. راهبرد تل‌آویو بر این فرض استوار بود که فشار اقتصادی، سیاسی و امنیتی باید تا زمان تغییر رفتار راهبردی ایران ادامه پیدا کند.

اما توافق جدید دقیقاً در جهت عکس این مسیر حرکت می‌کند. اگر تحریم‌ها کاهش یابد، منابع مالی آزاد شود و موضوعات منطقه‌ای از مذاکرات کنار گذاشته شود، ایران نه تنها تضعیف نمی‌شود بلکه فرصت بازسازی اقتصادی و تثبیت نفوذ منطقه‌ای خود را پیدا می‌کند. از این منظر نگرانی تل‌آویو صرفاً درباره یک توافق نیست؛ بلکه درباره نظم جدیدی است که ممکن است پس از توافق شکل بگیرد.