کنتور گاز تفاوت فقر و تجمل را نمی‌فهمد

به گزارش نماد اقتصاد، تصمیم شرکت ملی گاز برای اصلاح قبض برخی مشترکان و اعمال محدودیت بر پرمصرف‌ها و نظارت بر کنتور گاز ، بار دیگر مرز میان مصرف تجملی و اتلاف ناخواسته انرژی را به یکی از مسائل مهم اقتصاد خانوار تبدیل کرده است.

یک خانه با استخر آب گرم، جکوزی و امکانات رفاهی متعدد، روزانه حجم قابل‌توجهی گاز مصرف می‌کند. چند خیابان آن‌طرف‌تر، خانواده‌ای در ساختمانی قدیمی زندگی می‌کند که پنجره‌های آن به‌درستی بسته نمی‌شوند، دیوارهایش عایق مناسبی ندارند و موتورخانه فرسوده آن برای گرم نگه داشتن اتاق‌ها ساعت‌ها کار می‌کند. قبض گاز هر دو ساختمان می‌تواند از محدوده مصرف متعارف عبور کند، اما داستان این دو قبض یکسان نیست.

در خانه نخست، بخشی از انرژی صرف امکاناتی می‌شود که فراتر از نیازهای ضروری زندگی قرار دارند. در ساختمان دوم، گاز از مسیر پنجره‌ها، دیوارها و تجهیزات ناکارآمد هدر می‌رود. ساکنان هر دو ساختمان هزینه مصرف بالا را می‌پردازند اما توانایی و اختیار آنان برای کاهش مصرف تفاوت اساسی دارد.

اکنون شرکت ملی گاز ایران تصمیم گرفته برخورد با مشترکان پرمصرف را جدی‌تر دنبال کند. این تصمیم در شرایطی مطرح شده که ناترازی گاز همچنان یکی از چالش‌های تامین انرژی کشور است و افزایش مصرف در فصل سرد، فشار مضاعفی بر شبکه گازرسانی، نیروگاه‌ها و صنایع وارد می‌کند.

بااین‌حال، اجرای سیاست بازدارنده برای مشترکان پرمصرف، تنها به تعیین تعرفه بالاتر محدود نمی‌شود. عدالت در دریافت هزینه انرژی زمانی معنا پیدا می‌کند که میان مصرف انتخابی و مصرف ناشی از فرسودگی ساختمان نیز تفاوت وجود داشته باشد.

اصلاح قبض چیلردارها پذیرش تفاوت در نوع مصرف

هوشنگ صیدالی، مدیر هماهنگی امور گازرسانی شرکت ملی گاز ایران، در اظهارات ۱۱ آبان ۱۴۰۵ اعلام کرد بررسی اعتراض‌ها به قبض‌های سنگین نشان داده است که معترضان در دو گروه اصلی قرار دارند.

گروه نخست، مالکان خانه‌های بزرگ و لوکس بوده‌اند که بررسی‌های میدانی شرکت گاز، مصرف بالای آنان را تایید کرده است. گروه دوم، مشترکانی بوده‌اند که در فصل گرم از چیلر استفاده می‌کردند و قبض‌های سنگینی دریافت کرده بودند.

به گفته این مقام مسئول، شرکت ملی گاز پس از بررسی شرایط گروه دوم، دریافت که محاسبه قبوض آنان با اجحاف همراه بوده است. در نتیجه، با دریافت مصوبه جدید هیئت وزیران، قبوض این گروه اصلاح شد.

اصلاح قبض مشترکان دارای چیلر، نکته مهمی در سیاست تعرفه‌گذاری گاز دارد. شرکت ملی گاز با این اقدام نشان داده که یک الگوی محاسبه، برای تمام مصارف و تجهیزات نتیجه منصفانه‌ای ایجاد نمی‌کند.

وقتی خانه قدیمی به اندازه خانه لوکس گاز می‌سوزاند

در بسیاری از ساختمان‌های قدیمی، مشکل اصلی از کنتور آغاز نمی‌شود؛ از دیوار، سقف، پنجره و موتورخانه آغاز می‌شود.

پنجره‌ای که درزهای آن هوای سرد را به داخل راه می‌دهد، سیستم گرمایشی را وادار به فعالیت بیشتر می‌کند. موتورخانه‌ای که مشعل آن تنظیم نیست یا لوله‌های انتقال آب گرم آن عایق مناسبی ندارند، بخشی از انرژی را پیش از رسیدن گرما به واحدهای مسکونی تلف می‌کند.

در چنین ساختمانی، پایین آوردن درجه ترموستات به‌تنهایی مشکل را برطرف نمی‌کند. ساکنان برای رسیدن به دمای مناسب، انرژی بیشتری مصرف می‌کنند؛ انرژی‌ای که بخش قابل‌توجهی از آن به گرمایش موثر فضای زندگی تبدیل نمی‌شود.

این تفاوت برای خانوارهای مستاجر اهمیت بیشتری دارد. مستأجر معمولاً اختیار تعویض پنجره‌ها، نوسازی موتورخانه یا عایق‌کاری دیوارهای ساختمان را ندارد. تصمیم‌گیری درباره این هزینه‌ها بر عهده مالک یا مجموعه مالکان است، اما هزینه مصرف گاز می‌تواند مستقیماً بر بودجه خانوار مستأجر اثر بگذارد.

آمارهای شرکت گاز/ سهم پرمصرف‌ها

بر اساس اظهارات سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، در شهریور ۱۴۰۵، حدود ۷۰ درصد مشترکان در پله نخست و ۱۸ درصد در پله دوم مصرف قرار داشته‌اند. وی همچنین از ثبت قبض یک میلیارد تومانی برای مجموعه‌ای شامل ۶۵ واحد مسکونی با متراژ بالا و امکانات جانبی در منطقه یک تهران خبر داده است.

هزینه نوسازی ساختمان مانعی بزرگ‌تر از قبض گاز

برای مالک یک خانه لوکس، کاهش مصرف انرژی می‌تواند با محدود کردن استفاده از استخر و جکوزی یا اصلاح تجهیزات پرمصرف آغاز شود. اما در یک ساختمان فرسوده، کاهش واقعی مصرف ممکن است به تعویض پنجره‌ها، تعمیر تاسیسات گرمایشی، عایق‌کاری سقف و دیوارها یا نوسازی کامل موتورخانه نیاز داشته باشد.

این اقدامات هزینه سرمایه‌ای دارند؛ هزینه‌ای که در شرایط فشار معیشتی و افزایش مخارج نگهداری ساختمان، پرداخت آن برای بسیاری از خانوارها دشوار است.

از منظر اقتصادی، خانواری که توان تامین هزینه اولیه نوسازی را ندارد، در چرخه‌ای پرهزینه گرفتار می‌شود. ساختمان فرسوده گاز بیشتری مصرف می‌کند، قبض سنگین‌تر می‌شود و همین هزینه، منابع مالی خانواده برای اصلاح ساختمان را کاهش می‌دهد.

۱۳۰ هزار موتورخانه بهینه‌سازی شده

شرکت ملی گاز نیز در برنامه‌های خود به این تفاوت توجه کرده است. سعید توکلی، مدیرعامل این شرکت، در مهر ۱۴۰۵ از امضای ۱۰۹ قرارداد با کاروران انرژی و اصلاح و بهینه‌سازی حدود ۱۳۰ هزار موتورخانه در کشور خبر داد.

وی توضیح داده است که راهکار کاهش مصرف برای همه ساختمان‌ها یکسان نیست؛ در برخی ساختمان‌ها اصلاح موتورخانه، در برخی تعویض تجهیزات گرمایشی و در برخی دیگر درزگیری و عایق‌بندی بیشترین اثربخشی را دارد.

این برنامه از زاویه اقتصادی نیز اهمیت دارد. در مدل همکاری با کاروران انرژی، صرفه‌جویی حاصل از اصلاح تجهیزات اندازه‌گیری می‌شود و امکان تأمین مالی از محل گواهی‌های صرفه‌جویی انرژی وجود دارد. در برخی طرح‌های استانی، اجرای اصلاحات برای مشترکان بدون دریافت هزینه مستقیم پیش‌بینی شده است.

از کنتورخوانی تا تشخیص علت مصرف

اصلاح سیاست گاز زمانی می‌تواند نتایج پایدار ایجاد کند که اطلاعات قبض با ویژگی‌های واقعی ساختمان تکمیل شود.

برای مثال، مقایسه دو ساختمان بر اساس مجموع مترمکعب مصرفی، بدون در نظر گرفتن تعداد واحدها، زیربنا، شرایط اقلیمی، نوع کاربری و تجهیزات گرمایشی، تصویر کاملی از میزان بهره‌وری ارائه نمی‌دهد.

یک ساختمان ۲۰ واحدی با موتورخانه مشترک را نمی‌توان با یک ویلای بزرگ دارای استخر گرم مقایسه کرد. همچنین مصرف یک خانه در منطقه سردسیر، لزوماً با همان معیار خانه‌ای در اقلیم معتدل قابل ارزیابی نیست.

به همین دلیل، سیاست دقیق‌تر نیازمند تفکیک میان سه وضعیت است؛ مصرف ناشی از امکانات رفاهی غیرضروری، مصرف بالا به دلیل رفتار نامناسب و مصرف ناشی از ناکارآمدی فنی ساختمان.

این تفکیک می‌تواند مبنای اقدام‌های متفاوت قرار گیرد. مصرف تجملی و نامتعارف مشمول سیاست‌های بازدارنده شود، رفتار نادرست با اطلاع‌رسانی و مدیریت مصرف اصلاح شود و ساختمان فرسوده از مسیر ممیزی انرژی و حمایت هدفمند به سمت کاهش مصرف حرکت کند.

اجرای این رویکرد همچنین مستلزم شفاف‌سازی سازوکار محدودیت‌های اعلام‌شده است؛ از جمله اینکه چگونه نوع مصرف تشخیص داده می‌شود، چه فرصتی برای اصلاح تجهیزات در اختیار مشترک قرار می‌گیرد و اعتراض به تشخیص کارشناسی از چه مسیری بررسی خواهد شد.

عدالت انرژی از پشت کنتور آغاز نمی‌شود

اصلاح قبض مشترکان دارای چیلر نشان داد که شرکت ملی گاز می‌تواند پس از شناسایی تفاوت در شرایط مصرف، روش محاسبه هزینه را تغییر دهد. اکنون همین منطق در قبال ساختمان‌های فرسوده و تجهیزات ناکارآمد نیز اهمیت پیدا کرده است.

مدیریت ناترازی گاز بدون کنترل مصرف نامتعارف دشوار است. استخرهای گرم، جکوزی‌های پرمصرف و استفاده غیرضروری از انرژی، هزینه‌ای فراتر از قبض یک مشترک به شبکه گاز و اقتصاد کشور تحمیل می‌کنند. کاهش این مصارف، بخشی از منابع محدود انرژی را برای نیازهای ضروری، تولید و فعالیت‌های اقتصادی آزاد می‌کند.

در مقابل، خانواده‌ای که در ساختمان قدیمی زندگی می‌کند، نباید صرفاً به دلیل ناتوانی مالی در تعویض پنجره‌ها یا نوسازی موتورخانه، همانند مصرف‌کننده برخوردار از امکانات تجملی ارزیابی شود.

سیاست عادلانه انرژی، مصرف بی‌رویه را پرهزینه می‌کند، اما برای کاهش مصرف ناخواسته نیز راهکار فراهم می‌سازد.

قبض گاز میزان مصرف را نشان می‌دهد، نه تمام دلایل آن را. کاهش پایدار مصرف زمانی اتفاق می‌افتد که سیاست‌گذار علاوه بر رقم کنتور، به کیفیت ساختمان، وضعیت تجهیزات و توان اقتصادی ساکنان نیز توجه کند. در غیر این صورت، بخشی از هزینه ناکارآمدی ساختمان‌ها همچنان بر دوش خانوارهایی باقی می‌ماند که کمترین اختیار را برای اصلاح آن دارند.