۵ سناریو برای گردشگری در تابستان امسال

به گزارش نماد اقتصاد، امسال برای گردشگری ایران چه سناریوهایی محتمل است؟ پاسخ این سوال با تحلیل جدیدترین تحلیل مرکز آمار از گردشگری بهار و تابستان سال گذشته تا حدی امکان‌پذیر است.

تابستان ۱۴۰۴ تعداد سفرهای داخلی به حدود ۵۴ میلیون رسید؛ یک میلیون بیشتر از بهار. با این حال، این رشد به معنای رونق سفرهای تفریحی نبود. در همان دوره، سفرهای یک‌روزه کاهش پیدا کرد، سفرهای شبانه افزایش یافت و مجموع سفرهایی که با هدف گردش و تفریح انجام شدند، پایین آمدند.

تغییر مهم‌تر در محل اقامت و نوع سفر دیده می‌شود. خانه اقوام همچنان بزرگ‌ترین محل اقامت مسافران بود و بخش قابل توجهی از سفرهای شبانه نیز برای دیدار خانواده، زیارت و درمان انجام شد. بنابراین افزایش تعداد سفر، به‌تنهایی اطلاعات چندانی درباره میزان هزینه‌کرد خانوارها یا وضعیت بازار گردشگری نمی‌دهد.

چند خانوار در تابستان سفر کردند؟

بر اساس جدیدترین داده‌های مرکز آمار ایران، حدود ۱۳ میلیون خانوار در تابستان ۱۴۰۴ اعلام کرده‌اند که دست‌کم یکی از اعضای آنها سفر داشته است. این تعریف به معنای سفر کردن همه اعضای خانواده نیست؛ حضور حتی یک عضو برای قرار گرفتن خانوار در گروه «دارای سفر» کافی است. با وجود افزایش جزئی این رقم نسبت به بهار، بیش از نیمی از خانوارهای کشور همچنان در این دوره سفر نداشتند. سهم خانوارهای بدون سفر از حدود ۵۵ درصد در بهار به کمی بیش از ۵۴ درصد در تابستان رسید. بنابراین افزایش سفرها از رشد تعداد خانوارهای مسافر بزرگ‌تر نیست؛ بخشی از افزایش ثبت‌شده به تغییر تعداد سفرهایی مربوط می‌شود که خانوارهای مسافر انجام داده‌اند.

یک میلیون سفر بیشتر، اما با ترکیب متفاوت

تعداد کل سفرهای داخلی از حدود ۵۳ میلیون در بهار به حدود ۵۴ میلیون در تابستان رسید. این افزایش زمانی معنا پیدا می‌کند که نوع سفرها جداگانه بررسی شود.

سفرهای بدون اقامت شبانه از حدود ۲۸ میلیون به ۲۵ میلیون کاهش یافت. در مقابل، سفرهای دارای اقامت شبانه از حدود ۲۵ میلیون به ۲۹ میلیون رسید. در نتیجه، نزدیک به چهار میلیون سفر شبانه به ثبت رسید، در حالی که حدود سه میلیون سفر یک‌روزه کمتر شد. برآیند این دو تغییر، افزایش حدود یک میلیون سفر در کل بود.

این تغییر برای بازار گردشگری مهم است، چون سفر شبانه معمولاً هزینه‌های بیشتری نسبت به سفر یک‌روزه ایجاد می‌کند؛ از محل اقامت گرفته تا غذا و حمل‌ونقل در مقصد. البته همه سفرهای شبانه الزاماً وارد بازار رسمی گردشگری نمی‌شوند.

سفر تفریحی کمتر شد

مهم‌ترین نکته آمار تابستان در همین بخش دیده می‌شود. سفرهای شبانه با هدف گردش و تفریح حدود ۱۷ درصد افزایش داشت، اما کاهش سفرهای یک‌روزه تفریحی آن‌قدر شدید بود که مجموع سفرهای گردش و تفریح از حدود ۱۵.۴ میلیون در بهار به حدود ۱۳.۵ میلیون در تابستان ۱۴۰۴ رسید. پس افزایش سفرهای شبانه نتوانست افت سفرهای تفریحی یک‌روزه را جبران کند. البته نمی‌توان از این ارقام نتیجه گرفت که مردم در مجموع کمتر تفریح کرده‌اند. آمار سفرهای داخلی اهداف مختلفی را دربرمی‌گیرد و بخشی از سفرها برای دیدار اقوام، زیارت، درمان، خرید یا امور دیگر انجام می‌شود. چیزی که داده‌ها روشن‌تر نشان می‌دهند، کاهش سهم سفرهای با هدف گردش و تفریح در مجموع سفرهای ثبت‌شده است.

مقصد سفر همیشه برای تفریح انتخاب نشده بود

بیش از نیمی از سفرهای شبانه  با هدف دیدار دوستان و بستگان انجام شده است. این نوع سفر از نظر هزینه با سفر تجاری تفاوت اساسی دارد، چون مسافر می‌تواند بدون پرداخت هزینه هتل یا اجاره اقامتگاه در خانه میزبان بماند. سفرهای زیارتی نیز در تابستان رشد قابل توجهی داشتند و تعداد سفرهای شبانه با این هدف تقریباً دو برابر شد. سفرهای درمانی هم افزایش پیدا کردند.

در سفرهای بدون شب‌مانی، گردش و تفریح افت محسوسی داشت و سفر برای دیدار اقوام نیز کمی کاهش یافت. سفرهای درمانی تقریباً ثابت ماندند و سفرهای با هدف خرید تغییر زیادی نکردند. در نتیجه، افزایش ۵۴ میلیون سفر را نمی‌توان معادل افزایش تقاضای تفریحی دانست. بخشی از این عدد حاصل جابه‌جایی‌هایی است که انگیزه آنها خارج از گردشگری تفریحی بوده است.

اقامت بیشتر شد، اما نه لزوماً در هتل

کل نفرشب اقامت از حدود ۱۰۹ میلیون در بهار به بیش از ۱۳۵ میلیون در تابستان رسید؛ افزایشی نزدیک به یک‌چهارم. «نفرشب» تعداد شب‌های اقامت همه مسافران را نشان می‌دهد. برای مثال، اقامت چهار نفر به مدت سه شب، ۱۲ نفرشب ایجاد می‌کند. این شاخص با تعداد سفر یا تعداد مسافر یکسان نیست. متوسط مدت اقامت نیز از حدود ۴.۳۵ شب به ۴.۶۶ شب رسید. بنابراین هم تعداد سفرهای شبانه افزایش پیدا کرد و هم مسافران این گروه به‌طور متوسط مدت بیشتری در مقصد ماندند. اما افزایش نفرشب را نباید مستقیماً به افزایش درآمد صنعت گردشگری تعبیر کرد. بخشی از این اقامت‌ها در خانه اقوام یا خانه‌های شخصی انجام شده و اطلاعات مربوط به هزینه واقعی مسافران در این آمار وجود ندارد.

خانه اقوام؛ بزرگ‌ترین محل اقامت

در تابستان بیش از ۸۱ میلیون نفرشب در خانه دوستان و بستگان ثبت شده است؛ حدود ۶۰ درصد کل نفرشب‌ها. سهم این نوع اقامت نسبت به بهار کاهش داشته، اما همچنان با فاصله زیاد مهم‌ترین شکل اقامت مسافران بوده است. در همین دوره، اقامت در ویلا و آپارتمان شخصی افزایش قابل توجهی داشت. استفاده از ویلا و آپارتمان اجاره‌ای نیز بیشتر شد و اقامت در مراکز عمومی مانند هتل‌ها، مهمان‌پذیرها و سایر مراکز تجاری رشد کرد.

مجموع نفرشب در اقامتگاه‌های عمومی و ویلا یا آپارتمان اجاره‌ای از حدود ۱۶ میلیون در بهار به بیش از ۲۴ میلیون در تابستان رسید. این ارقام یک ویژگی قدیمی بازار سفر ایران را دوباره برجسته می‌کند: بخش بزرگی از سفرهای داخلی در خارج از بازار رسمی اقامت انجام می‌شود. وقتی مسافر در خانه بستگان می‌ماند، هزینه‌ای که در حالت عادی می‌توانست به هتل یا اقامتگاه برسد، اصلاً وارد این بازار نمی‌شود.

آیا گرانی، شکل سفر را عوض کرده است؟

آمار تابستان ۱۴۰۴ به‌تنهایی نمی‌تواند علت تغییر رفتار مسافران را مشخص کند. از این داده‌ها نمی‌توان گفت خانواری که سفر نکرده، حتماً به دلیل مشکلات مالی سفر را کنار گذاشته است. همچنین کاهش سفرهای تفریحی را نمی‌توان مستقیماً به کاهش قدرت خرید نسبت داد.

با این حال، پژوهش‌های قبلی درباره رفتار سفر خانوارهای ایرانی نشان داده‌اند که فشار اقتصادی الزاماً نخستین‌بار خود را با حذف کامل سفر نشان نمی‌دهد. ممکن است خانوار ابتدا مقصد نزدیک‌تری انتخاب کند، مدت اقامت را تغییر دهد یا بخشی از هزینه‌های سفر را حذف کند.

این تفاوت مهم است. دو خانوار ممکن است هر دو یک سفر داشته باشند، اما یکی در هتل بماند، رستوران برود و برای تفریح و بازدید هزینه کند و دیگری در خانه اقوام اقامت داشته باشد و هزینه‌های جانبی را تا حد ممکن پایین بیاورد. در آمار تعداد سفر، تفاوتی میان این دو وجود ندارد؛ برای اقتصاد مقصد، تفاوت بسیار زیاد است.

پژوهش‌های انجام‌شده درباره قدرت خرید و هزینه‌کرد گردشگری در ایران نیز بر اثر درآمد و قیمت‌ها بر رفتار سفر تأکید کرده‌اند. هزینه حمل‌ونقل، قیمت سوخت، اقامت و سایر مخارج زندگی می‌توانند تصمیم خانوار برای سفر و شیوه انجام آن را تغییر دهند.

وقتی سفر باقی می‌ماند، اما هزینه‌اش کمتر می‌شود

ممکن است یک خانواده سفر را حذف نکند، اما از هتل به خانه اقوام برود؛ مقصد دور را با مقصد نزدیک عوض کند؛ مدت اقامت را کوتاه کند یا رستوران، خرید و بخشی از برنامه‌های تفریحی را کنار بگذارد. از نظر آماری، همه اینها همچنان «سفر» محسوب می‌شوند. به همین دلیل، تعداد سفر شاخص کاملی برای سنجش وضعیت گردشگری نیست. برای ارزیابی دقیق‌تر باید دانست مسافر کجا اقامت کرده، چند شب مانده و چه مقدار از هزینه‌هایش را در مقصد خرج کرده است.

اظهارنظرهای فعالان گردشگری در سال‌های اخیر نیز به همین تغییر رفتار اشاره داشته‌اند؛ افزایش هزینه حمل‌ونقل، اقامت و خوراک، بخشی از مسافران را به سمت گزینه‌های ارزان‌تر سوق داده است. این اظهارنظرها به‌تنهایی جای آمار را نمی‌گیرند، اما در کنار داده‌های رسمی و مطالعات اقتصادی، نشان می‌دهند که تعداد مسافر به‌تنهایی برای توضیح وضعیت بازار کافی نیست.

۱۴۰۵سفر چه تغییری می‌کند؟

برای سال ۱۴۰۵ هنوز نمی‌توان از همین داده‌ها یک آمار قطعی درباره تعداد سفر ارائه کرد. آنچه در ادامه می‌آید، سناریوی تحلیلی است و نباید با آمار رسمی سال ۱۴۰۵ اشتباه گرفته شود.

شرایط اقتصادی امسال نسبت به دوره ثبت آمار ۱۴۰۴ متفاوت است. تورم بالا، افزایش هزینه حمل‌ونقل و فشار هزینه‌های ضروری، بودجه‌ای را که خانوار می‌تواند برای مخارج اختیاری کنار بگذارد محدودتر می‌کند. سفر نیز یک هزینه منفرد نیست. هزینه رسیدن به مقصد، اقامت، غذا، تفریح و خرید در کنار هم قرار می‌گیرند. بنابراین حتی اگر تعداد سفرها کاهش شدیدی پیدا نکند، امکان دارد هزینه‌ای که هر مسافر در مقصد می‌کند پایین بیاید.

سناریو اول: سفر حذف نمی‌شود، ارزان‌تر می‌شود: در چنین شرایطی، نخستین واکنش الزاماً کنار گذاشتن کامل سفر نیست. خانواده ممکن است به جای هتل در خانه اقوام بماند، مقصد نزدیک‌تری انتخاب کند یا بخشی از برنامه سفر را حذف کند. سفر سه‌شبه می‌تواند به سفر دوشبه تبدیل شود و سفری که پیش‌تر با رستوران و بازدید از چند جاذبه همراه بود، با هزینه بسیار محدودتری انجام شود. اگر چنین رفتاری گسترده شود، تعداد سفر ممکن است نسبتاً مقاوم بماند، در حالی که درآمد ایجادشده برای کسب‌وکارهای گردشگری کاهش پیدا کند.

سناریو دوم: سفر تفریحی زودتر از سفر ضروری کاهش پیدا می‌کند: همه سفرها قابلیت حذف یا تعویق یکسانی ندارند. سفر درمانی معمولاً با یک نیاز مشخص انجام می‌شود. دیدار خانواده نیز ممکن است برای بخشی از مردم قابل حذف نباشد. سفر زیارتی هم تابع عواملی است که با سفر تفریحی تفاوت دارد. اما سفر تفریحی انعطاف بیشتری دارد. خانوار می‌تواند آن را چند ماه عقب بیندازد یا به شکل ارزان‌تری انجام دهد. از این منظر، اگر فشار هزینه‌ها ادامه پیدا کند، احتمال دارد فاصله میان سفرهای ضروری و سفرهای تفریحی در سال ۱۴۰۵ بیشتر شود؛ یعنی کاهش تقاضای تفریحی لزوماً با کاهش مشابه در همه انواع سفر همراه نباشد.

سناریو سوم: مقصدها کوتاه‌تر می‌شوند: افزایش هزینه رفت‌وآمد، فاصله مقصد را به یک عامل مهم‌تر تبدیل می‌کند. برای سفرهای جاده‌ای، هزینه سوخت، استهلاک خودرو و مخارج مسیر بخشی از هزینه نهایی را تشکیل می‌دهند. در نتیجه، مقصدی که چند ساعت با محل زندگی فاصله دارد می‌تواند برای خانواری که بودجه محدودتری دارد، جایگزین مقصد دورتر شود. در این حالت، ممکن است تعداد سفر چندان تغییر نکند، اما میانگین مسافت سفر پایین بیاید. از منظر کسب‌وکارهای گردشگری، این تغییر اهمیت زیادی دارد، چون مقصدهای دورتر ممکن است با کاهش تقاضا مواجه شوند، در حالی که برخی مقصدهای نزدیک‌تر سهم بیشتری از بازار را جذب کنند.

سناریو چهارم: اقامت غیرتجاری پررنگ‌تر می‌شود: آمار ۱۴۰۴ نشان داد که خانه اقوام از قبل هم نقش اصلی را در اقامت مسافران داشته است. اگر هزینه هتل و اجاره اقامتگاه بیشتر شود، استفاده از این گزینه برای خانوارها جذاب‌تر خواهد بود. در این صورت، ممکن است خانواده همچنان سفر کند، اما سهم کمتری از هزینه سفر وارد بازار رسمی گردشگری شود. این تفاوت برای صنعت مهم است. تعداد مسافر می‌تواند ثابت بماند، در حالی که هتل، اقامتگاه، رستوران یا آژانس از همان تعداد مسافر درآمد کمتری داشته باشند.

سناریو پنجم: فشار به کسب‌وکارهای گردشگری بیشتر می‌شود: افزایش هزینه فقط برای مسافر اتفاق نمی‌افتد. اقامتگاه‌ها، هتل‌ها، رستوران‌ها، آژانس‌ها و سایر کسب‌وکارهای مرتبط نیز با افزایش هزینه نیروی انسانی، مواد غذایی، انرژی، حمل‌ونقل و نگهداری روبه‌رو هستند. اما افزایش قیمت خدمات برای آنها همیشه ممکن نیست؛ چون بخشی از مشتریان توان پرداخت قیمت بالاتر را ندارند. در چنین وضعی، کسب‌وکار گردشگری میان دو فشار قرار می‌گیرد: هزینه‌های بالاتر و مشتری‌ای که می‌خواهد ارزان‌تر سفر کند. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، حتی بدون سقوط شدید تعداد سفرها، سودآوری صنعت می‌تواند تحت فشار قرار بگیرد.

تفاوت ۱۴۰۵ با ۱۴۰۴ فقط تورم نیست

سال ۱۴۰۵ با مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی و نااطمینانی‌های بیشتر همراه شده است. در چنین شرایطی، مسئله فقط افزایش قیمت نیست؛ خانوار ممکن است نسبت به درآمد و هزینه‌های ماه‌های آینده نیز اطمینان کمتری داشته باشد. وقتی آینده قابل پیش‌بینی نیست، نگه داشتن پول برای مخارج ضروری و پیش‌بینی‌نشده اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. هزینه‌ای مثل سفر تفریحی در چنین شرایطی راحت‌تر قابل تعویق است. بنابراین ممکن است بخشی از افت گردشگری نه در آمار تعداد سفر، بلکه در تصمیم‌هایی دیده شود که مسافر هنگام سفر می‌گیرد: کجا بماند، چند شب بماند، کجا غذا بخورد و چه برنامه‌هایی را حذف کند.

آمار ۱۴۰۴ یک نکته روشن دیگر هم  دارد: افزایش تعداد سفر می‌تواند هم‌زمان با کاهش سفرهای تفریحی اتفاق بیفتد.اگر همین الگو در شرایط اقتصادی سخت‌تر ۱۴۰۵ ادامه پیدا کرده باشد، احتمالاً تفاوت میان «سفر کردن» و «توان مالی برای گردشگری» بیشتر شده است. خانواده ممکن است همچنان سفر کند، اما به مقصد نزدیک‌تر برود، شب‌های کمتری بماند، از خانه اقوام استفاده کند و هزینه کمتری برای غذا، خرید و تفریح بپردازد. برای همین، پاسخ به این سؤال که «امسال ایرانی‌ها چقدر سفر کرده‌اند؟» به‌تنهایی برای سنجش وضعیت گردشگری کافی نیست.

سؤال مهم‌تر این است که هر سفر چقدر برای مسافر هزینه داشته و چه مقدار از این پول در مقصد خرج شده است. اگر در سال ۱۴۰۴ می‌شد از تغییر ترکیب سفرها صحبت کرد، در سال ۱۴۰۵ باید علاوه بر تعداد سفر، به ارزش اقتصادی هر سفر هم توجه کرد. ممکن است سفر در آمار باقی بماند، اما سهم آن از بودجه خانوار و هزینه‌ای که در مقصد ایجاد می‌کند کوچک‌تر شود. در این صورت، مسئله گردشگری ایران نه لزوماً خالی شدن جاده‌ها، بلکه ارزان‌تر شدن سفر و کوچک‌تر شدن بازار مصرف مسافر خواهد بود.