قطعی گاز پتروشیمی‌ها جدی‌تر شد

به گزارش نماد اقتصاد، برای ارزیابی ریسک قطعی گاز پتروشیمی‌ها، تجربه زمستان گذشته مهم‌تر از گمانه‌زنی درباره محدودیت‌های احتمالی آینده است. بنابراین تفاوت قائل شدن میان صنایع گازمحور و سایر مصرف‌کنندگان صنعتی حائز اهمیت خواهد بود.

قطعی گاز پتروشیمی‌ها جدی‌تر می‌شود

در تولید آمونیاک، گاز طبیعی هم به‌عنوان خوراک و هم به‌عنوان منبع انرژی مورد استفاده قرار می‌گیرد و از همین مسیر، هزینه و دسترسی به گاز مستقیما بر اقتصاد تولید اوره اثر می‌گذارد.

برآورد انجمن بین‌المللی صنعت کود نشان می‌دهد گاز طبیعی معمولا حدود ۶۰ تا ۸۰ درصد هزینه تولید کودهای نیتروژنه را تشکیل می‌دهد. بنابراین اختلال در عرضه گاز، به تنهایی نمی‌تواند به کاهش یک نهاده از سبد هزینه منجر شود؛ بلکه می‌تواند هم‌زمان ظرفیت تولید و ساختار هزینه را تحت تاثیر قرار دهد.

از همین منظر، قطعی گاز پتروشیمی‌ها برای واحدهای اوره‌ساز با محدودیت گاز در صنایع دیگر تفاوت دارد. کارخانه‌ای که محصول آن مستقیما از زنجیره گاز به دست می‌آید، نمی‌تواند کاهش خوراک را صرفا با خرید یک نهاده جایگزین جبران کند.

زمستان برای بازار زودتر شروع می‌شود

نکته مهم در بررسی قطعی گاز پتروشیمی‌ها زمان‌بندی محدودیت‌هاست. اگر مدیریت شبکه گاز پیش از رسیدن به اوج مصرف خانگی و نیروگاهی، برنامه کنترل مصرف صنایع را آغاز کند، بازار با یک مسئله مهم روبه‌رو خواهد شد و آن این‌که آیا محدودیت‌ها فقط یک اقدام کوتاه‌مدت برای مدیریت شبکه هستند یا نشانه‌ای از عمیق‌ترشدن شکاف میان عرضه و تقاضای گاز؟

این پرسش از آن جهت اهمیت دارد که محدودیت‌های انرژی در ایران در سال‌های گذشته به یک مسئله تکرارشونده برای صنایع تبدیل شده است. گزارش‌های داخلی نیز نشان می‌دهند که در دوره‌های اوج مصرف، محدودیت گاز صنایع دوباره به یکی از مسائل اصلی تولید تبدیل می‌شود.

در نتیجه، بهتر ایست قطعی گاز پتروشیمی‌ها تنها با تعداد روزهای توقف یا کاهش ظرفیت سنجیده نشود. بر همین اساس شاخص مهم‌تر، تعداد دفعات محدودیت، زمان آغاز آن، شدت کاهش خوراک و سرعت بازگشت واحدها به ظرفیت عادی است.

اثر اول؛ تولید اوره در معرض نوسان قرار می‌گیرد

برای بازار اوره، نخستین پیامد قطعی گاز پتروشیمی‌ها کاهش یا نوسان تولید است. اگر فشار گاز کاهش پیدا کند، واحدهای گازمحور ممکن است ناچار شوند بخشی از ظرفیت خود را کاهش دهند یا برنامه تعمیرات را جابه‌جا کنند.

البته کاهش تولید الزاما به معنای کاهش هم‌اندازه درآمد نخواهد بود. قیمت جهانی محصول، نرخ ارز، موجودی انبار، زمان‌بندی صادرات و میزان محدودیت تعیین می‌کنند که افت تولید چه اثری بر درآمد نهایی داشته باشد.

همین نکته باعث می‌شود تحلیل قطعی گاز پتروشیمی‌ها با یک رابطه ساده «کاهش گاز در مقابل کاهش سود» قابل جمع‌بندی نباشد. ممکن است کاهش مقدار فروش با افزایش قیمت جهانی اوره یا تغییر نرخ ارز تا حدی جبران شود. در مقابل، اگر محدودیت گاز با افت قیمت اوره یا اختلال در صادرات هم‌زمان شود، فشار بر درآمد و حاشیه سود می‌تواند شدیدتر شود.

داده‌های بازار در شهریور نیز نشان می‌دهد قیمت اوره صادراتی در بازار منطقه‌ای همچنان یکی از متغیرهای مهم برای ارزیابی اقتصاد تولید است.

اثر دوم؛ صادرات اوره تنها چالش تولیدکنندگان نیست

اوره ایران بخشی از بازار جهانی کودهای نیتروژنه را تغذیه می‌کند. بنابراین قطعی گاز پتروشیمی‌ها می‌تواند فراتر از یک مسئله داخلی دیده شود؛ به‌ویژه زمانی که بازار جهانی خود با ریسک‌های ژئوپلیتیکی و اختلال در زنجیره عرضه مواجه است.

آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش سال ۲۰۲۶ خود تاکید کرده است که خاورمیانه سهم بزرگی از تجارت جهانی آمونیاک، اوره و متانول را در اختیار دارد. بر اساس این گزارش، منطقه خاورمیانه بیش از یک‌چهارم سهم تجارت جهانی آمونیاک، حدود ۴۰ درصد تجارت اوره و حدود ۴۵ درصد تجارت متانول را به خود اختصاص داده است.

در چنین بازاری، کاهش عرضه از یک تولیدکننده می‌تواند در شرایط خاص بر قیمت منطقه‌ای اثر بگذارد؛ اما شدت این اثر به وضعیت سایر صادرکنندگان بستگی دارد. گزارش اخیر فایننشال‌تایمز نشان می‌دهد بازار جهانی کود توانسته بخشی از اختلال عرضه خلیج فارس را با افزایش صادرات از کشورهایی مانند مصر، نیجریه، روسیه، چین و آمریکا جذب کند.

بنابراین قطعی گاز پتروشیمی‌ها الزاما به معنای جهش قیمت جهانی اوره نباید تفسیر شود. بازار جهانی ظرفیت‌هایی برای جایگزینی عرضه دارد و باید هم‌زمان سمت عرضه سایر تولیدکنندگان نیز رصد شود.

سازوکاری که به درآمد ارزی می‌رسد

می‌توان این‌گونه مطرح کرد که اهمیت قطعی گاز پتروشیمی‌ها زمانی به‌طور قطعی آشکار می‌شود که اثر آن از سطح کارخانه‌های تولیدی فراتر رفته و به مصرف‌کنندگان نهایی یا اقتصاد کلان برسد. صنعت پتروشیمی یکی از مسیرهای مهم صادرات غیرنفتی ایران است و هر کاهش پایدار در تولید محصولات صادراتی می‌تواند بر جریان درآمد ارزی اثر بگذارد.

در عین حال درباره اندازه این اثر باید احتیاط کرد. در بررسی منابع عمومی معتبر، عدد مشخصی که کاهش درآمد ارزی ناشی از محدودیت گاز در پاییز ۱۴۰۵ را به ۵۰۰ میلیون دلار برساند، به‌طور مستقل تایید نشد. به همین دلیل چنین رقمی نمی‌تواند مبنای گزارش قرار گیرد.

آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت این است که قطعی گاز پتروشیمی‌ها یک ریسک بالقوه برای درآمد صادراتی است و اندازه این ریسک به چهار متغیر مقدار کاهش تولید، مدت محدودیت، قیمت جهانی محصول و امکان جبران فروش در ماه‌های بعد وابسته خواهد بود.

خوراک پتروشیمی؛ دومین متغیر تعیین‌کننده

در کنار حجم گاز، قیمت آن نیز اهمیت دارد. در مرداد ۱۴۰۵ نرخ گاز خوراک و سوخت صنایع پتروشیمی برای ماه‌های ابتدایی سال ابلاغ شد و آثار مالی این نرخ‌ها قرار بود در گزارش‌های میان‌دوره‌ای منعکس شود.

این موضوع نشان می‌دهد تحلیل قطعی گاز پتروشیمی‌ها باید از بحث کمیت عرضه فراتر برود. یک واحد تولیدی ممکن است با گاز کافی اما نرخ بالاتر مواجه شود و واحد دیگری با محدودیت مقدار گاز روبه‌رو باشد. این دو وضعیت آثار متفاوتی بر بهای تمام‌شده و سودآوری دارند.

برای بازار، ترکیب «نرخ خوراک، میزان تخصیص گاز و قیمت محصول» از خود خبر محدودیت مهم‌تر است. زیرا همین سه متغیر مشخص می‌کنند فشار انرژی تا چه اندازه به حاشیه سود منتقل خواهد شد.

بازار جهانی؛ یک سپر ناقص

در نگاه اول ممکن است تصور شود افزایش قیمت اوره می‌تواند اثر قطعی گاز پتروشیمی‌ها را خنثی کند که البته این فرض همیشه نمی‌تواند درست باشد.

اگر کاهش تولید ایران با افزایش قیمت جهانی اوره همراه شود، درآمد حاصل از هر تن صادرات ممکن است افزایش یابد و بخشی از افت حجم فروش را جبران کند، اما اگر اختلال تولید با کاهش قیمت جهانی یا محدودیت حمل‌ونقل هم‌زمان شود، این سپر از بین می‌رود.

تجربه سال ۲۰۲۶ نیز نشان داده است که بازار کود به‌شدت به تحولات انرژی و حمل‌ونقل حساس است. سازمان تجارت جهانی گزارش کرده که قیمت اوره در مقطعی از حدود ۴۰۰ دلار به بیش از ۸۵۰ دلار در هر تن رسید و سپس تا حدود ۴۵۳ دلار در ژوئن ۲۰۲۶ عقب نشست.

این نوسان نشان می‌دهد قیمت جهانی اوره خود متغیری بسیار متحرک است و نمی‌توان برای جبران کاهش تولید داخلی، یک قیمت ثابت جهانی در نظر گرفت.

از ناترازی گاز تا صورت‌های مالی

به طور کلی، مسیر اثرگذاری قطعی گاز پتروشیمی‌ها را می‌توان در یک زنجیره مشخص خلاصه کرد که در آن ناترازی گاز، به کاهش تخصیص خوراک یا سوخت می‌انجامد؛ این کاهش، افت ظرفیت تولید را به دنبال خواهد داشت؛ افت تولید، حجم صادرات را تغییر داده؛ تغییر صادرات، درآمد ارزی را تحت تاثیر قرار می‌دهد و در نهایت، سودآوری صنعت دستخوش تغییر می‌شود، اما این زنجیره یک مسیر یک‌طرفه نخواهد بود. قیمت جهانی اوره، نرخ ارز، موجودی محصول و وضعیت صادرات می‌توانند در هر مرحله بخشی از اثر اولیه را خنثی یا تشدید کنند.

به همین دلیل، ارزیابی قطعی گاز پتروشیمی‌ها باید بر داده‌های عملیاتی و مالی واقعی و نه صرفا بر خبر آغاز محدودیت استوار باشد.

پنج شاخصی که سرنوشت تولید را تعیین می‌کنند

برای تشخیص اینکه قطعی گاز پتروشیمی‌ها در حد یک اقدام کوتاه‌مدت باقی می‌ماند یا به ریسک جدی‌تری برای تولید تبدیل می‌شود، چند شاخص اهمیت بیشتری دارند.

نخست، باید میزان واقعی تخصیص گاز به واحدهای گازمحور و تغییر آن نسبت به برنامه عادی بررسی شود. دوم، گزارش‌های تولید ماهانه می‌توانند مشخص کنند آیا کاهش خوراک به افت واقعی تولید منجر شده است یا واحدها توانسته‌اند ظرفیت خود را حفظ کنند.

سوم، صادرات اوره و حجم محموله‌های صادراتی باید در کنار قیمت جهانی محصول بررسی شود. چهارم، صورت‌های مالی دوره‌ای اطلاعات دقیق‌تری درباره اثر نرخ خوراک، گاز سوخت و تغییر حجم تولید بر بهای تمام‌شده ارائه خواهند کرد. گزارش‌های منتشرشده درباره نرخ‌های جدید نیز نشان می‌دهد آثار هزینه‌ای گاز در صورت‌های مالی دوره‌های آتی قابل مشاهده خواهد بود.

پنجم، بازار جهانی باید هم‌زمان رصد شود؛ زیرا اختلال در عرضه خلیج فارس می‌تواند قیمت‌ها را تغییر دهد، اما همان‌طور که داده‌های اخیر نشان می‌دهد، افزایش صادرات از سایر مناطق نیز می‌تواند بخشی از این کمبود را جبران کند.

چالش اصلی؛ فراتر از فصل سرد

آنچه قطعی گاز پتروشیمی‌ها را به یک موضوع مهم اقتصادی تبدیل می‌کند، تکرارپذیری مسئله است. اگر محدودیت انرژی هر سال در فصل سرد دوباره به کاهش ظرفیت صنایع منجر شود، مسئله از یک اختلال مقطعی فراتر می‌رود و به بخشی از ریسک ساختاری تولید تبدیل می‌شود.

در این وضعیت، ناترازی گاز نه‌تنها بر مصرف خانگی یا نیروگاه‌ها اثر می‌گذارد، بلکه مستقیما به صنایع صادرات‌محور نیز منتقل می‌شود. برای واحدهایی که گاز هم خوراک و هم انرژی است، این انتقال اهمیت بیشتری خواهد داشت.

از این زاویه، قطعی گاز پتروشیمی‌ها را باید یکی از شاخص‌های زودهنگام سلامت زنجیره انرژی و تولید صادراتی دانست. هرچه زمان آغاز محدودیت جلوتر بیاید و فاصله میان عرضه و تقاضا بیشتر شود، احتمال انتقال فشار از شبکه گاز به تولید صنعتی نیز افزایش می‌یابد؛ هرچند اندازه این اثر تنها پس از انتشار داده‌های عملیاتی قابل سنجش خواهد بود.

قطعی گاز پتروشیمی‌ها در نقطه تلاقی سه بازار انرژی، کالاهای پایه و ارز قرار دارد. محدودیت گاز می‌تواند تولید اوره و سایر محصولات گازمحور را کاهش داده؛ افت تولید می‌تواند صادرات را تحت فشار قرار دهد و قیمت جهانی محصولات نیز تعیین می‌کند چه مقدار از این فشار در درآمد نهایی جبران شود.

در این میان، خوراک پتروشیمی و قیمت آن به اندازه مقدار گاز اهمیت دارد. اگر محدودیت عرضه با افزایش هزینه خوراک و کاهش ظرفیت تولید همراه شود، اثر آن بر صورت‌های مالی می‌تواند محسوس‌تر باشد.

با این حال، هنوز نمی‌توان بدون داده رسمی درباره شدت محدودیت‌های پاییز ۱۴۰۵ یا میزان کاهش تولید، برآورد دقیقی از زیان صنعت یا کاهش درآمد ارزی ارائه کرد. آنچه در مقطع فعلی اهمیت دارد، رصد همین سیگنال‌های اولیه و مقایسه آن‌ها با تولید واقعی، صادرات اوره، قیمت جهانی و گزارش‌های مالی است.

در واقع، معنای اقتصادی قطعی گاز پتروشیمی‌ها نه در یک روز توقف یا کاهش ظرفیت، بلکه در مسیری مشخص می‌شود که از شبکه گاز آغاز می‌شود و در نهایت به تولید، صادرات و درآمد ارزی می‌رسد. اگر این روند در ماه‌های پیش‌رو تکرار شود، مسئله از حد یک محدودیت موقت زمستانی فراتر رفته و به متغیری راهبردی برای صنایع وابسته به گاز تبدیل خواهد شد؛ متغیری که می‌تواند تولید، سودآوری و صادرات این صنایع را به‌طور ساختاری تحت تاثیر قرار دهد.